I FZ 339/08

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Maria Dożynkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 9 września 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia D. D. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 maja 2008 r., sygn. akt I SA/Wr 1894/07 w zakresie częściowego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 22 października 2007 r. nr (...) w przedmiocie podatku od towarów i usług od za miesiące od stycznia do sierpnia 2002 r. postanawia oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z 19 maja 2008 r., sygn. akt I SA/Wr 1894/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu przyznał D. D. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w kwocie powyżej 1000 zł i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi D. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z 22 października 2007 r. nr (...) w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do sierpnia 2002 r. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, co uzasadnił brakiem majątku, który pozwalałby na ich poniesienie. Skarżący przedstawił swoją sytuację rodzinną - wskazując, że ma troje małoletnich dzieci, z żoną ma ustanowioną rozdzielność majątkową - i materialną - jego wynagrodzenie z umowy o pracę, nieruchomość i udziały w spółkach są zajęte na zabezpieczenie jego zadłużenia. Jego zobowiązania wynoszą ponad 9 000 000 zł. WSA wezwał skarżącego m. in. do przedstawienia: szczegółowego zestawienia miesięcznych wydatków, informacji o dochodach i wyciągów bankowych jego i żony oraz do wskazania, czy skarżący korzysta z pomocy społecznej. Skarżący nie dostarczył jednak żadnych danych dotyczących żony, wyjaśniając, że nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego i z uwagi na ich złe relacje nie może przedstawić wymaganych danych. Ponadto podniósł, iż od dwóch lat nie pobiera wynagrodzenia za pracę ze względu na zły stan finansowy pracodawców, a stan zdrowia i liczne postępowania sądowe nie pozwalają mu podjąć innej pracy. Utrzymanie dzieci zaś zapewniają skarżącemu środki otrzymywane od rodziny. WSA uznał, że przedstawione przez skarżącego argumenty uzasadniały zwolnienie skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych, jednak w węższym zakresie niż wnioskowany. Skarżący jest bowiem zatrudniony w spółkach kapitałowych na stanowiskach kierowniczych i mało wiarygodne jest, aby nie pobierał z tego tytułu wynagrodzeń lub pobierał je jedynie w wysokości 900 zł. Skarżący nie przedstawił również żadnego potwierdzenia na okoliczność braku możliwości podjęcia innej pracy z uwagi na zły stan zdrowia. W tej sytuacji Sąd pierwszej instancji mając na uwadze ilość prowadzonych spraw i wysokość wpisu sądowego w niniejszej sprawie - 2534 zł, uznał, że kwota 1000 zł, jaką skarżący będzie zobowiązany do zapłacenia, nie spowoduje uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny oraz nie pozbawi skarżącego prawa do sądu. Skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Wskazał podobnie, jak przed Sądem pierwszej instancji, że nie pobierał wynagrodzenia od spółek, w których był zatrudniony z uwagi na ich stan finansowy. Ponadto zdaniem skarżącego WSA nie dołożył należytej staranności w celu powzięcia pełnej informacji o stanie faktycznym związanym z poborami skarżącego, nie zażądał bowiem od pracodawców wyjaśnień w tym zakresie. Dodatkowo podniósł, że od 1 maja 2008 r. jest osobą bezrobotną i poszukuje pracy, aby zapewnić utrzymanie trójki dzieci i swojej matki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji - wzywając skarżącego o doręczenie dodatkowych informacji potwierdzających jego sytuację. Informacje te umożliwiłyby ocenę, czy zachodzi przesłanka określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący nie wykonał w pełni wezwania Sądu, natomiast przedstawione informacje na podstawie doświadczenia życiowego Sąd pierwszej instancji uznał za niewiarygodne. Uniemożliwiło to rozstrzygnięcie ponad wszelką wątpliwość, czy strona rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powyższe okoliczności, jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, nie uzasadniają uznania ponad wszelką wątpliwość, iż skarżący spełnia warunki wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co pozwalałoby obciążyć budżet państwa kosztami sądowymi niniejszej sprawy w całości. W zażaleniu natomiast skarżący, co prawda podniósł, iż od 1 maja 2008 r. jest osobą bezrobotną, jednak w żaden sposób okoliczności tej nie uprawdopodobnił (brak jest także informacji, czy skarżący pobiera świadczenia związane ze statusem bezrobotnego). Podobnie nie uprawdopodobnił powołanego dopiero na etapie postępowania zażaleniowego argumentu konieczności utrzymania niedołężnej matki. Z tego względu trudno odnieść się do tych argumentów strony i ocenić ich wagę w sytuacji braku możliwości całościowego oglądu sprawy. Należy bowiem w tym miejscu podkreślić, że skarżący powołuje się na konieczność utrzymania dzieci, jednak przemilcza kwestię sytuacji finansowej żony, która w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (m.in. art. 23 i art. 128) jest zobowiązana zarówno do pomocy mężowi, jak i do utrzymania dzieci. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie podkreślał w swoim orzecznictwie, że obowiązek pomocy między małżonkami istnieje niezależnie od ustroju majątkowego małżeńskiego, powoływanie się zatem na rozdzielność majątkową małżeńską i nieujawnienie z tego powodu dochodów żony, nie pozwala na całościowe rozpatrzenie sprawy i przez to na spełnienie żądań skarżącego w pełnym zakresie. W odniesieniu do zarzutu niewyjaśnienia przez WSA kwestii pobierania wynagrodzenia przez skarżącego, wskazać trzeba, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 (lub § 2) p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy, co oznacza, że to strona ma przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna i osobista nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. Na koniec należy wskazać, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów - także sądowych. Skarżący przed zakończeniem prowadzenia działalności gospodarczej (co nastąpiło w 2005 r. jak wynika z akt sprawy - k. 164) winien był zabezpieczyć ze środków z niej uzyskiwanych ewentualność ponoszenia kosztów sądowych w sprawach dotyczących tej działalności (niniejsza sprawa dotyczy działalności gospodarczej skarżącego w 2002 r.). Zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, zatem nie znajdując podstaw do uwzględnienia zażalenia należało na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzec jak w sentencji. ----------------------- 4