II SA/Ke 595/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędzia WSA Beata Ziomek po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi P. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia [...] września 2023 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach decyzja z 4 września 2023 r. [...], po rozpatrzeniu odwołania P. K. od wydanej z upoważnienia Wójta Gminy Bodzechów decyzji z 23 maja 2023 r., orzekającej o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem - J. K. złożył syn - P. . Z załączonego do akt orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w O. Ś. z 31 stycznia 2023 r. wynika, że J. K. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do 31 stycznia 2025 r. W orzeczeniu tym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 22 września 2019 r. Odnosząc się do uzasadnienia decyzji organu I instancji, Kolegium powołało wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 i stwierdziło, że na podstawie tego wyroku ugruntowała się linia orzecznicza sądów administracyjnych, którą Kolegium podziela. Zgodnie z tym orzecznictwem w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, nie później niż do ukończenia 25 roku życia, art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, ze zm.), zwanej dalej "ustawą" jest zgodny z Konstytucją. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do tego świadczenia na tej części art, 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodna z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z powyższym, zdaniem Kolegium, organ I instancji odmawiając przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na fakt, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 25 roku życia, dopuścił się uchybienia prawa materialnego, gdyż nie wziął pod uwagę treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. i wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną. Niezależnie jednak od powyższego, organ odwoławczy uznał, że prawo do żądanego świadczenia, nie może wnioskodawcy zostać przyznane. Podniósł, że uprawniony do opieki jest żonaty, więc należy mieć na uwadze treść art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy. W piśmie z 17 maja 2023 r. pełnomocnik skarżącego wskazał, że po otrzymaniu orzeczenia dotyczącego J. K., zostanie ono niezwłocznie dostarczone do akt sprawy. Jednak do dnia wydania niniejszej decyzji nie zostało przedłożone do akt orzeczenie, które zaliczałoby żonę osoby wymagającej opieki do znacznego stopnia niepełnosprawności. Następnie Kolegium odniosło się do okoliczność pobierania przez wnioskodawcę renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i braku rezygnacji przez niego z pobierania tego świadczenia. Podało, że P. K. legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 18 marca 2022 r., zgodnie z którym uznany został za częściowo niezdolnego do pracy do 31 marca 2025 r. Z tego tytułu decyzją z 7 kwietnia 2022 r. przyznaną ma rentę. Organ II instancji zaznaczył, że według stanowiska pełnomocnika skarżącego, na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17, który wszedł w życie 9 stycznia 2020 r., prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie wyklucza przyznania osobie uprawnionej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i dlatego prawa do renty nie zawiesi. Zatem z powyższego wynika, że pełnomocnik oczekuje, że wnioskodawca powinien pobierać w pełnej kwocie zarówno rentę jak i świadczenie pielęgnacyjne. Odnosząc się do takiego poglądu Kolegium zwróciło uwagę, że w powyższym wyroku Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej [...] (pkt I); Przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą po upływie 6 (sześciu) miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej [...] (pkt II). Organ odwoławczy podkreślił, że z treści tego wyroku wynika, że za sprzeczne z Konstytucją RP Trybunał Konstytucyjny uznał wyłącznie całkowite pozbawienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób pobierających rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, bez rozwiązania zagadnienia kolizji wymienionych świadczeń. Jednak w orzecznictwie wskazuje się, że w ramach ustawy o świadczeniach rodzinnych funkcjonuje zasada wypłaty jednego świadczenia, wybranego przez osobę uprawnioną, w sytuacji zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 ustawy. Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz w art. 33 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przepisy każdej z wymienionych ustaw regulują więc zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie na podstawie wyraźnie wskazanych przepisów w odniesieniu do innych świadczeń. Jedynym przepisem dotyczącym zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i renty, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy jest art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy. Uwzględniając powyższe sprawiedliwe i uzasadnione wartościami konstytucyjnymi, jest uznanie prawa do wyboru świadczenia także w sytuacji, gdy osoba spełniająca warunki do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pobiera rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W tym stanie rzeczy, Kolegium stwierdziło, że skarżący błędnie odczytuje wyrok Trybunału Konstytucyjnego oraz jego skutki o ile uważa, że wyrok ten wyeliminował z obrotu prawnego art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, przez co nie ma przeszkód, aby osoba pobierająca rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy mogła równocześnie pobierać świadczenie pielęgnacyjne. Kolegium stwierdziło, że pełnomocnik skarżącego, w odpowiedzi na zawiadomienie organu I instancji z 17 czerwca 2022 r., poinformował, że wnioskodawca prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie zawiesi, bowiem od 9 stycznia 2020 r. przesłanka negatywna, w postaci uprawnienia wnioskodawcy do tej renty utraciła moc obowiązującą. W tej sytuacji organ odwoławczy uznał, że w toku postępowania administracyjnego organ I instancji umożliwił skarżącemu dokonanie wyboru pomiędzy rentą, a wnioskowanym prawem do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący z tej możliwości nie skorzystał. Kolegium wskazało, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności żony osoby wymagającej opieki nie zostało przedłożone do dnia wydania niniejszej decyzji. Niemniej jednak nawet gdyby J. K. uzyskała orzeczenie zaliczające ją do znacznego stopnia niepełnosprawności to i tak w realiach niniejszej sprawy nie spowodowałoby to, że świadczenie pielęgnacyjne na obecnym etapie zostałoby jej synowi przyznane. Wnioskodawca musiałby bowiem spełnić ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym sprawować opiekę nad niepełnosprawnym ojcem oraz przedłożyć decyzję o wstrzymaniu wypłaty renty, do której ma ustalone prawo. Organ odwoławczy podkreślił, że do akt wprawdzie dołączono harmonogram czynności wykonywanych przez wnioskodawcę w związku z opieką nad ojcem, niemniej nie został on przez niego podpisany, jak też oświadczenia te nie są złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej. Ponadto pracownik organu I instancji 3 kwietnia 2023 r. udał się pod adres zamieszkania wnioskodawcy i jego rodziców, celem ustalenia czy opieka jest należycie sprawowana, ale wnioskodawcy nie zastano. Również 13 i 18 kwietnia 2023 r. nie nawiązano z nim kontaktu. Następnie 24 kwietnia 2023 r. pracownik socjalny ponownie udał się do miejsca zamieszkania wnioskodawcy i jego rodziców, ale także go nie zastano. Organ zaznaczył, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Jednocześnie przywołany przepis nie pozostawia wątpliwości co do tego, że nie każda rezygnacja z (niepodejmowanie) zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. Z przedłożonego materiału dowodowego nie sposób ponad wszelką wątpliwość uznać, że odwołujący sprawuje stałą i faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym ojcem i kwestia ta wymagałaby bezspornego ustalenia. Niemniej jednak - jak wyżej podkreślono - już sama okoliczność pobierania przez odwołującego renty i jednoznacznego stanowiska, że renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie zawiesi powoduje, że brak jest podstaw aby wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne mogło zostać przyznane. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję, domagając się jej uchylenia oraz uchylenia decyzji organu I instancji, P. K. zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: a. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy poprzez jego zastosowanie mimo derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17; b. art. 17 ust. 1 ustawy poprzez uznanie, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W uzasadnieniu skargi jej autor podniósł, że w związku ze wskazanym orzeczeniem TK, uznać należy, że fakt pobierania świadczenia rentowego nie stanowi w obecnym stanie prawnym negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaznaczył, że na ten moment nie istnieje przepis prawa, który stwierdzałby, że niemożliwe jest jednoczesne pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego i renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Dlatego też uzależnianie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, od zawieszenia wypłaty przysługującej skarżącemu renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Zdaniem skarżącego z orzeczenia z 26 czerwca 2019 r. wynika, że osoby mające prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzyskać mogą na zasadach ogólnych, tj. po spełnieniu przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 lub ust. 1a ustawy i w wysokości wynikającej z art. 17 ust. 3 ustawy. Dalej wnoszący skargę wskazał, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad osobą niepełnosprawną uniemożliwiał i nadal uniemożliwia mu podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej nawet w częściowym wymiarze czasu pracy. Dodał, że skarżący jako osoba co prawda uprawniona do renty nie jest osobą niezdolną do pracy. Brak jest orzeczenia stwierdzającego takie okoliczności, zatem gdyby nie konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną miałby on możliwość podjęcia dodatkowego zatrudnienia. Zatrudnienie takie może być przez skarżącego podejmowane mimo uprawnienia do renty. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga nie jest niezasadna. Przedmiot oceny w niniejszym postępowaniu stanowiła decyzja SKO w Kielcach utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji o odmowie ustalenia dla skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W pierwszej kolejności należy wskazać, że Kolegium zasadnie uznało, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, art. 17 ust. 1b ustawy uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W konsekwencji powyższego wyroku TK okoliczność, że niepełnosprawność u osoby podlegającej opiece powstała po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, nie może stanowić przesłanki wykluczającej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Mając na uwadze powyższe, Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis ten nie mógł stanowić podstawy wydania decyzji odmownej. O prawidłowości odmownego rozstrzygnięcia organów zdecydowała jednak inna przesłanka. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1a ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie ulega więc wątpliwości, że uprawnionym w pierwszej kolejności do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym jest jego współmałżonek, o ile sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wtedy to bowiem uprawnienie to przechodzi na inne osoby, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. W tym miejscu należy podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny podjął 14 listopada 2022 r., na skutek wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich, uchwałę sygn. I OPS 2/22, w której stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy). W świetle powyższego, przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego było niemożliwe. Ojciec skarżącego pozostaje bowiem w związku małżeńskim z J. K., która nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i orzeczenie takie nie zostało przedstawione do dnia wydania zaskarżonej decyzji. W tej sytuacji brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która może takie świadczenie uzyskać tylko i wyłącznie wówczas, kiedy małżonek podopiecznego nie może realnie sprawować opieki, a niemożność ta jest potwierdzona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niezależnie od powyższego należy zgodzić się z Kolegium, że przepisy ustawy nie pozostawiają wątpliwości, że nie każda rezygnacja z zatrudnienia, względnie niepodejmowanie zatrudnienia, jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. Tymczasem zebrany w sprawie materiał dowodowy – przedstawiony również w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - nasuwa wątpliwości, czy skarżący sprawuje stałą i faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. Dlatego też nawet w przypadku uzyskania przez J. K. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, kwestia ta wymagałaby bezspornego ustalenia. Odnosząc się do treści skargi należy podnieść, że Sąd orzekający w niniejszym składzie stoi na stanowisku, że stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 czerwca 2019 r. sygn. SK 2/17, niekonstytucyjności art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, nie powoduje skutku w postaci możliwości pobierania dwóch świadczeń jednocześnie z różnych systemów - ubezpieczenia społecznego oraz pomocy społecznej. W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy przemawia za umożliwieniem osobie uprawnionej dokonania wyboru jednego ze świadczeń - pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. Źródłem takiego uprawnienia strony jest art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy odczytywany z uwzględnieniem wykładni prokonstytucyjnej. Zasadnym jest zaznaczenie, że otwarcie rencistom częściowo niezdolnym do pracy możliwości zachowania prawa do renty przy przyznaniu im świadczenia pielęgnacyjnego, jak zdaje się to wynikać ze skargi, przeczyłoby zasadzie sprawiedliwości społecznej, bowiem oznaczałoby uprzywilejowanie tych rencistów wobec osób w pełni zdolnych do pracy i niepodejmujących zatrudnienia lub z niego rezygnujących w celu sprawowania opieki, jak również wobec osób, które w celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego już zawiesiły prawo do emerytury. Zatem nie jest prawidłowe odczytywanie wyroku TK w sposób postulowany przez skarżącego, czyli dopuszczający możliwość kumulacji świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego. Niezależnie od powyższego trzeba ponownie wskazać, że nawet gdyby skarżący przedłożył decyzję o wstrzymaniu wypłaty renty, co w sprawie nie miało miejsca, to i tak nie mógłby on otrzymać prawa do żądanego świadczenia z powodu braku legitymowania się przez matkę skarżącego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mając to wszystko na uwadze, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.). W oparciu o art. 119 pkt 2 tej ustawy Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.