I SA/Rz 329/24

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Małgorzata Niedobylska /spr./, Sędzia WSA Tomasz Smoleń, Sędzia WSA Grzegorz Panek, Protokolant sekr. sąd. Karolina Gołąbek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2024 r. sprawy ze skargi P. F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 maja 2024 r. nr 974/24 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy, za poszczególne okresy lat 2013-2022. uchyla zaskarżoną decyzję. UZASADNIENIE Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 25 marca 2024 r. P. F. (dalej: Zobowiązany/Skarżący) zwrócił się do ZUS o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek powołując się na trudną sytuację materialną. Wskazał, że jedynym źródłem jego dochodów jest świadczenie rehabilitacyjne. Kwoty które pobiera pozwalają jedynie na skromne utrzymanie. Do wniosku dołączył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej. We wniosku wskazał, że pracuje zarobkowo na podstawie umowy o pracę od 13 października 2014 r. i osiąga wynagrodzenie netto [...] zł, zaznaczając jednocześnie, że w chwili obecnej przebywa na świadczeniu rehabilitacyjnym. Dołączył także postanowienie Komornika Sądowego o umorzeniu w części postępowania egzekucyjnego, rachunki i faktury za odpady komunalne, wodę, energię, leki, dokumentację medyczną (...), zaświadczenie o dochodach żony. ZUS decyzją z 9 maja 2024 r. nr 974/2024, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 497 - dalej: u.s.u.s) odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...] zł, w tym na: - ubezpieczenia społeczne za okres 12/2013 r. - 10/2014 r., 03 - 05/2022 r. w łącznej kwocie [...] zł z tytułu: składek-[...] zł, odsetek – [...] zł, opłaty dodatkowej –[...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł, - ubezpieczenie zdrowotne za okres 12/2013 r. - 05/2022 r. w łącznej kwocie [...] zł z tytułu: składek-[...] zł, odsetek –[...] zł, opłaty dodatkowej – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł, - Fundusz Pracy za okres 09 — 10/2014 r., 03 - 05/2022 r. w łącznej kwocie [...] zł z tytułu: składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, opłaty dodatkowej – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie ZUS odniósł się w pierwszej kolejności do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek wskazując, że nie upłynął jeszcze 5 letni termin, w którym należności mogą być dochodzone. Organ wskazał, że należności figurujące na koncie płatnika nie uległy przedawnieniu i są wymagalne gdyż wszczęcie postępowania egzekucyjnego począwszy od 4 października 2016 r. i sukcesywne kierowanie należności do dochodzenia spowodowało, że bieg terminu przedawnienia tych należności uległ zawieszeniu i trwa nadal. Okresu trwania postępowania nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu przedawnienia. Jako uzasadnienie odmowy umorzenia zaległości ZUS wskazał brak wystąpienia przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz brak wystąpienia przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 - dalej: Rozporządzenie z 2003 r.). Organ wskazał, że stosunku do działalności Skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, w związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą w stosunku do przedmiotowego zadłużenia. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1. ZUS wyjaśnił, że wysokość zobowiązań, o umorzenie których ubiega się Wnioskodawca, przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a w przedmiotowej sprawie również nie ma zastosowania. ZUS podkreślił, że w stosunku do należności figurujących na koncie Wnioskodawcy Dyrektor Oddziału ZUS w J. wdrożył postępowanie egzekucyjne, w ramach którego zajęto rachunki bankowe, wynagrodzenie za pracę oraz świadczenie rehabilitacyjne. Od lutego 2024 r. wyegzekwowano [...] zł. Postępowanie nie zostało zakończone, ZUS nie wyczerpał możliwości przymusowego dochodzenia należności, więc istnieje możliwość skierowania dalszych tytułów wykonawczych do Naczelnika Urzędu Skarbowego, celem prowadzenia egzekucji ze składników majątkowych, do których Dyrektor Oddziału ZUS nie ma uprawnień. Ponadto organ wskazał, że Wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości, na której ZUS dokonał zabezpieczenia. Istnieje zatem możliwość dochodzenia należności z przedmiotu zabezpieczenia. W ocenie ZUS brak jest również podstaw do stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, a zatem wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Zdaniem organu, w sytuacji Zobowiązanego nie zachodzą również przesłanki z Rozporządzenia z 2003 r., umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie zaległości. Wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Pobiera świadczenie rehabilitacyjne - średniomiesięcznie [...] zł. Żona osiąga dochód z zatrudnienia - średniomiesięcznie [...] zł. Miesięczny dochód netto gospodarstwa wynosi zatem [...] zł. i jest on wyższy od minimum socjalnego dla 2 - osobowego gospodarstwa pracowniczego, które dla IV kwartału 2023 r. na podstawie notowań cen udostępnionych przez Główny Urząd Statystyczny wynosi [...] zł. ZUS podkreślił, że stałe miesięczne wydatki Wnioskodawcy związane z utrzymaniem, które wynoszą [...] zł, nie są nadzwyczajne i nieprzewidywalne; podobne ponosi ogół społeczeństwa. Wnioskodawca nie wskazał problemów w bieżącym regulowaniu wydatków, co świadczyłoby o skrajnie trudnej sytuacji finansowej. Zdaniem ZUS ograniczone możliwości płatnicze podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona. ZUS podkreślił, że Wnioskodawca realizuje zobowiązania bankowe dochodzone przez Komornika Sądowego w miesięcznej wysokości [...] zł. W ocenie organu zadeklarowany przez Wnioskodawcę stan materialny nie nosi znamion ubóstwa. Na poziomie uzyskiwanych dochodów oraz aktualnego budżetu możliwe jest realne zaspokojenie potrzeb życiowych gospodarstwa. Po opłaceniu wydatków do dyspozycji pozostaje kwota około [...] zł. Zdaniem ZUS zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do uznania, że sytuacja materialna ma charakter definitywny. Wnioskodawca pobiera świadczenie rehabilitacyjne, w trakcie rozpatrywania jest jego wniosek o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Nie można zatem stwierdzić podstaw do umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia. ZUS podkreślił, że zadłużenie nie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia w czasie prowadzonej przez Wnioskodawcę działalności gospodarczej. Odnosząc się do problemów zdrowotnych Wnioskodawcy organ uznał fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłanką do umorzenia należności wobec ZUS. Zdaniem ZUS umorzenie należności Wnioskodawcy stałoby w sprzeczności z interesem publicznym. Umorzenie jego zobowiązań oznaczałoby uprzywilejowanie względem innych podmiotów, które regulują ciążące na nich zobowiązania. Powyższe rozstrzygnięcie ZUS Zobowiązany zaskarżył pismem z dnia 23 maja 2024 r. Wprawdzie Zobowiązany pismo to zatytułował jako "odwołanie od postanowienia Dyrektora Oddziału ZUS w J. z dnia 10 maja 2024 r. znak 100300/0036091/2024/UK", lecz zawarł w nim wniosek o umorzenie w całości kosztów postępowania egzekucyjnego oraz należności głównych i odsetek wskazanych w treści postanowienia. ZUS uznał, że intencją Skarżącego było nie tylko zaskarżenie rozstrzygnięcia odmawiającego umorzenia kosztów egzekucyjnych, ale także należności głównej tj. należności składkowych oraz należnych odsetek wynikających z decyzji ZUS z 9 maja 2024 r. nr 974/2024, dlatego ww. pismo wraz z aktami sprawy przekazał do tut. Sądu. Sąd podziela twierdzenie organu, co do możliwości uznania, że przedmiotem skargi jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z 9 maja 2024 r. nr 974/2024 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek. Skarżący podniósł, że nie zgadza się z argumentacją ZUS, w szczególności z wysokością przychodów na członka rodziny. Wskazał, że obecnie jego dochody są znacznie mniejsze, gdyż nie otrzymuje zasiłku rehabilitacyjnego w kwocie [...] zł. Tym samym dochód rodziny wynosi jedynie [...] zł (wynagrodzenie żony). W związku z powyższym jego dwuosobowa rodzina nie osiąga minimum socjalnego zgodnie z ogłoszeniem ZUS w I kwartale 2024 r. Podkreślił, że wydatki miesięczne uległy zwiększeniu i wynoszą ok. [...] zł. Wskazał też, że obecny stan zdrowia nie pozwala mu na podjęcie zatrudnienia; złożył wniosek o przyznanie renty. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 935 ze zm.; dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Na podstawie art. 135 P.p.s.a. Sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a P.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. b P.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c P.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt. 2 P.p.s.a.). Rozpatrując sprawę w tak zakreślonych granicach Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna. Podkreślenia wymaga w pierwszej kolejności, że postępowanie w przedmiocie umorzenia "należności z tytułu składek" (a więc zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s.: składek oraz odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia, opłaty dodatkowej), unormowane w przywołanych powyżej przepisach art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. Kluczowym, a zarazem wstępnym zagadnieniem dla rozpatrywanej sprawy, jest zagadnienie przedawnienia należności objętych wnioskiem Skarżącego. Organ rozpoznając powyższą kwestię powinien zebrać materiał dowodowy odnośnie do przedawnienia należności objętych decyzją i szczegółowo przedstawić jego ocenę w uzasadnieniu decyzji. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek (w tym odsetek) za okresy starsze niż 5 lat, niezbędne jest ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc przez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie i powoduje konieczność umorzenia powyższego postępowania z uwagi na bezprzedmiotowość. Wskazane ustalenia są konieczne niezależnie od tego, czy strona się na nie powołuje. Organ powinien dać temu wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zatem przystępując do rozpatrzenia wniosku strony o umorzenie składek organ obowiązany był w pierwszej kolejności ustalić, czy są one wymagalne i przedstawić to szczegółowo w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Obowiązkiem ZUS rozpoznającego sprawę było wyjaśnienie treści podstawy prawnej, w oparciu o którą przyjął, że nie doszło do przedawnienia należności. W okolicznościach analizowanej sprawy konieczność ta była tym bardziej uzasadniona, że należności z tytułu składek dotyczą lat 2013 -2022 r. Tymczasem ZUS nie przeprowadził w uzasadnieniu swojej decyzji wystarczającej analizy kwestii przedawnienia składek za poszczególne okresy, wskazując jedynie ogólnikowo, że wszczęcie postępowania egzekucyjnego począwszy od 4 października 2016 r. i sukcesywne kierowanie należności do dochodzenia spowodowało, że bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu i trwa nadal. Nie budzi wątpliwości, że jeżeli organy wiążą skutki prawne w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym, to do akt sprawy należy dołączyć (odpisy albo oryginały) zawiadomień o wszczęciu postępowań, wydanych upomnień oraz dowody ich doręczenia. Tylko wtedy sąd będzie mógł zweryfikować skuteczność tych czynności (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 26 października 2021 r., sygn. akt I SA/Kr 1156/21). Brak udokumentowania okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia uniemożliwia rzeczywistą kontrolę sądową zaskarżonej decyzji. Niewyjaśnienie kwestii przedawnienia czyni przedwczesnym rozstrzygnięcie w przedmiocie zgodności z prawem odmowy umorzenia należności skarżącego z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 października 2021 r., sygn. akt III SA/Gl 165/21). Pomimo tego, wskazać jednak należy, że organ gromadząc materiał dowodowy i dokonując jego oceny, w istocie nie ustalił wysokości - uzyskiwanych, w skali miesiąca - dochodów Zobowiązanego. Dane w tym zakresie są niespójne (organ stwierdza, że Zobowiązany pobiera świadczenie rehabilitacyjne, którego średniomiesięczna wysokość netto z ostatnich trzech miesięcy wyniosła [...] zł, Wnioskodawca twierdzi, że obecnie nie pobiera świadczenia rehabilitacyjnego, zaś w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym oraz sytuacji materialnej w prognozowanym sposobie uregulowania należności wskazuje takie świadczenie, a ponadto podaje, że pracuje zarobkowo od 13 października 2014r. w FHU E. i osiąga wynagrodzenie [...] zł netto. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ winien dokonać ustaleń jakim faktycznie dochodem dysponuje Zobowiązany. Dopiero w oparciu o prawidłowo i w sposób jednoznaczny ustalony stan faktyczny, organ będzie mógł sformułować realną ocenę dotyczącą obecnej sytuacji finansowej Zobowiązanego i jego rodziny. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Na podstawie przepisu art. 153 P.p.s.a., organ zobowiązany będzie przy ponownym rozpoznaniu sprawy do uwzględnienia przedstawionej przez Sąd oceny prawnej. Ponownie rozpoznając sprawę organ w pierwszej kolejności powinien poddać analizie kwestię przedawnienia należności składkowych. Po wtóre, powinien udokumentować wszystkie okoliczności, na które się powołuje w związku z instytucją zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych, a także z możliwością skutecznej egzekucji zaległych składek i odsetek za zwłokę, po upływie terminu przedawnienia należności. Dopiero po ustaleniu, że pozostały nieprzedawnione zaległości z tytułu składek organ powinien rozpoznać wniosek Skarżącego o umorzenie przeprowadzając postępowanie, w trakcie którego w sposób wyczerpujący zbierze i rozpatrzy cały materiał dowodowy, w szczególności w aspekcie wykazania braku lub nie całkowitej nieściągalności, a także ewentualnie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 Rozporządzenia z 2003 r. Zebrany materiał dowodowy ZUS podda ocenie zgodnie z przepisem art. 80 k.p.a. Motywy rozstrzygnięcia organ przedstawi w uzasadnieniu decyzji, odpowiadającym wymogom określonym w art. 107 § 3 k.p.a. i realizującym zasadę wynikającą z art. 11 k.p.a. Sąd odstąpił od orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że Skarżący, po pierwsze był zwolniony z obowiązku uiszczania kosztów sądowych z mocy art. 239 pkt 1 lit. e P.p.s.a., który stanowi, że nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca, która zaskarżyła działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, po drugie Skarżący w sprawie występował osobiście, bez profesjonalnego pełnomocnika.