III SA/Po 598/23

SENTENCJA Dnia 17 listopada 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Szymon Widłak (sprawozdawca) Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Sędzia WSA Zbigniew Kruszewski Protokolant : sekretarz sądowy Ewa Chybowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 listopada 2023 roku sprawy ze skargi M. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS z dnia 30 czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę. UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z 30 czerwca 2023 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział [...] (zwany dalej "ZUS" lub "organ") odmówił M. B. (zwanej dalej "stroną" lub "skarżącą") umorzenia należności z tytułu składek ZUS w łącznej kwocie [...]zł w tym na: - ubezpieczenia społeczne – za okres od września 2012 r. do stycznia 2016 r., za okres od kwietnia do listopada 2016 r., za styczeń 2017 r., za okres od marca 2017 r. do marca 2023 r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: - składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł; - ubezpieczenie zdrowotne – za okres od czerwca 2018 r. do marca 2023 r. w łącznej kwocie [...]zł w tym z tytułu: - składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł; - Fundusz Pracy – za okres od czerwca 2011 r. do września 2015 r., za okres od kwietnia do listopada 2016 r., za styczeń 2017 r., za okres od marca 2017 r. do grudnia 2018 r., za okres od stycznia 2022 r. do marca 2023 r. w łącznej kwocie [...]zł, w tym z tytułu: składek – [...] zł, odsetek – [...] zł, kosztów upomnienia – [...] zł. Odsetki naliczone zostały na dzień złożenia wniosku tj. 2 maja 2023 r. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ podał, że należności, o których umorzenie wniosła strona z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej są nadal wymagalne. Doszło do zbiegu egzekucji z inną egzekucją administracyjną oraz z egzekucją sądowoadministracyjną. Dalej organ stwierdził, że nie zaszła żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności z art. 28 ust.3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 1009 zwanej dalej "u.s.u.s."), w związku z czym brak jest możliwości umorzenia należności w oparciu o ww. kryterium. W ocenie organu nie doszło również do spełnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3 i 5 u.s.u.s. – organ egzekucyjny nie orzekł bowiem o bezskuteczności egzekucji z uwagi na brak składników majątkowych. Zdaniem organu nie można również stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy). Następnie organ stwierdził, że nie zaszła również przesłanka z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. która umożliwia zwolnienie z należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Organ ustalił, że strona prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, pracuje na [...] etatu w D. S.A. na czas nieokreślony z wynagrodzeniem [...] zł netto miesięcznie. Z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za okres od stycznia do czerwca 2022 r. uzyskała przychód – [...] zł, przy poniesionych kosztach działalności – [...] zł, a średniomiesięczny dochód z prowadzonej działalności wyniósł [...] zł. Z dniem 3 czerwca 2023 r. strona zawiesiła prowadzenie działalności gospodarczej. Organ ustalił, że strona jest właścicielką nieruchomości – lokalu mieszkalnego położonego w P. przy [...] o pow. [...] m2 oraz gruntów ornych położonych w P. przy ul. [...] o pow. [...] ha. Nieruchomość została zlicytowana w listopadzie 2022 r., znajduje się w posiadaniu strony. Organ ustalił, że 20 lutego 2023 r. wydano postanowienie o przysądzeniu własności nieruchomości. Nadto strona w oświadczeniu majątkowym podała, że posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków w kwocie [...]zł, zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów w kwocie [...]zł oraz zobowiązania na rzecz ZUS w wysokości [...] zł. Strona oświadczyła, że posiada samochód [...] [...] r., laptop o wartości [...] zł, środki na rachunku bankowym w kwocie [...]zł. Jako miesięczne koszty utrzymania wskazała: czynsz – [...] zł (zaległość w kwocie [...]zł), opłaty eksploatacyjne – [...] zł, koszty związane z leczeniem – [...] zł, pozostałe koszty – [...] zł. W ocenie organu zadeklarowany przez stronę stan materialny uniemożliwia zaspokojenie jej potrzeb życiowych, jednakże strona nie udowodniła, że w związku z trudną sytuacją życiową podjęła działania mające na celu uzyskanie dodatkowego wsparcia finansowego jakim dysponują instytucje socjalne, co potwierdza, że jest w stanie zaspokoić potrzeby materialne bez pomocy Państwa. Organ stwierdził, że stan majątkowy strony jest niejednoznaczny, gdyż nie udowodniła z jakich źródeł uzyskuje środki finansowe na utrzymanie, jak również nie wykazała, że nie ma możliwości uregulowania składek. Organ wskazał, że strona jest w wieku najwyższej aktywności zawodowej ([...] lat), co daje pozytywną prognozę co do możliwości spłacenia zaległości w przyszłości, ma zawieszoną działalność gospodarczą, pracuje na [...] etatu. W ocenie organu strona przy dołożeniu należytej staranności jest w stanie znaleźć pracę na pełen etat. Organ wskazał, że strona nie przedłożyła do akt orzeczenia o stanie zdrowia ani o stopniu niepełnosprawności, z którego wynikałoby, że jest niezdolna do wykonywania pracy zarobkowej, wręcz przeciwnie pracuje. Również powoływane przez stronę okoliczności tj. uleganie wypadkom nie uzasadnia samo w sobie umorzenia należności. Organ zaznaczył, że w okresie trwania zadłużenia strona nie podjęła żadnych starań w celu polubownego wywiązania się ze spłaty zadłużenia w formie np. układu ratalnego. Od zaskarżonej decyzji strona, nie korzystając z prawa do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wniosła skargę do tut. Sądu wnosząc o umorzenie przedmiotowych należności. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że organ nieobiektywnie, niewłaściwie ocenił jej sytuację materialną. Wskazała, że nie posiada dochodów, które umożliwiłyby jej zapłacenie należności, pożycza pieniądze od rodziny i znajomych, nie korzysta z pomocy społecznej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie skarżąca wniosła i wywiodła jak w skardze. Podała, że odpowiedziała na wszystkie zadane jej przez ZUS pytania i że jest pokrzywdzona zaskarżoną decyzją. Okoliczność, że nie płaciła składek wynikało z przyczyn od niej niezależnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowi przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. zgodnie, z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Zgodnie bowiem z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności wynikające z przepisu art. 28 ust. 3a u.s.u.s. mają charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia. Organ może, ale nie musi udzielić ulgi. Nawet, zatem w przypadku wystąpienia okoliczności unormowanych w ww. przepisach ZUS nie jest bezwzględnie zobowiązany do umorzenia należności składkowych. Świadczy o tym użycie w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wyrażenia "mogą być umarzane" (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 maja 2023 r. I GSK 871/22 LEX nr 3581737). Decyzje uznaniowe, z uwagi na swój specyficzny charakter podlegają kontroli sądowej jedynie w ograniczonym zakresie. Sąd administracyjny ocenia to, czy w sprawie został zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki oraz czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 września 2023 r. I GSK 2131/1 LEX nr 3625643). Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 2 u.s.u.s., zachodzi w enumeratywnie wymienionych w tym przepisie przypadkach, które nie mają zastosowania w niniejszej sprawie. W sprawie bezspornym było to, że należności strony wobec ZUS są nadal wymagalne oraz że postępowanie egzekucyjne przeciwko skarżącej nadal jest w toku. Prawidłowo zatem organ stwierdził, że postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek; dopóki bowiem postępowanie takie się toczy nie można stwierdzić bezskuteczności egzekucji. W świetle dokonanych ustaleń faktycznych organ uznał, że w przypadku skarżącej nie ziściła się przesłanka całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W stosunku do prowadzonej przez stronę działalności gospodarczej nie było prowadzone postępowanie upadłościowe, ani likwidacyjne. W związku z tym nie zachodzą przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 2,4, 4b i 4c u.s.u.s. Powyższe okoliczności nie były zresztą kwestionowane przez stronę ani w postępowaniu administracyjnym, ani sądowoadministracyjnym. Organ zasadnie również stwierdził, że zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. w tej sytuacji nie znajduje zastosowania. Organ właściwie również ustalił, że z zebranego materiału dowodowego wynika, iż zadłużenie nie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych wywołanych przez czynniki zewnętrzne, których nie można było przewidzieć ani klęski żywiołowej, natomiast było wynikiem nie płacenia w terminie składek w okresie prowadzonej działalności gospodarczej. Prawidłowo zatem organ stwierdził, że nie zaszła żadna z przesłanek z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. umorzenia postępowania egzekucyjnego z powodu całkowitej nieściągalności, w której mowa w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Organ w toku postępowania administracyjnego dokonał także ustalenia, czy w kontrolowanej sprawie nie zaszła którakolwiek z przesłanek umorzenia należności z tytułu składek, które zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. 2003 r. Nr 141, poz. 1365 zwanego dalej "rozporządzeniem"). Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W ocenie Sądu Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ustalił, na podstawie przedłożonych do sprawy dokumentów oraz w oparciu o pisemne oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym strony, jak również dane wygenerowane z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS, rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych, sytuację rodzinną oraz majątkową strony. Organ zasadnie wyjaśnił, że podstawy umorzenia należności z tytułu składek mają zastosowanie w wyjątkowych przypadkach powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych, które w sytuacji rodzinnej i majątkowej strony nie występują. Powyższe twierdzenie jest zgodnie ze stanowiskiem judykatury zgodnie z którym umorzenie należności ustawodawca dopuścił jedynie w sytuacjach szczególnie krytycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia oraz inne względy społeczne i znikome źródło przychodów na utrzymanie jest niemożliwe wywiązywanie się strony z zobowiązań (zob. np. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2014 r. sygn. akt II GSK 1705/12). Słusznie organ zauważył, iż nie zasługują na uwzględnienie podnoszone przez skarżącą argumenty dotyczące niepowodzeń w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, zdarzeń losowych. W sprawach bowiem dotyczących umarzania należności składkowych istotnym jest ocena aktualnej sytuacji majątkowej, ekonomicznej i zdrowotnej zobowiązanego, a nie przyczyny powstania zaległości, zawinione czy też subiektywnie niezawinione, które nie zostały przewidziane jako samodzielna przesłanka umorzenia należności (por. wyrok NSA z 15 września 2011r., sygn. akt: II GSK 832/10, LEX nr 1068881). Ponadto działalność gospodarcza jest aktywnością profesjonalną, a ryzyko związane z jej realizacją ciąży na płatniku, który ponosi odpowiedzialność za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych. Jednocześnie organ prawidłowo wskazał, że wykazanie istnienia przesłanek uzasadniających umorzenie należności spoczywało na zobowiązanej, co oznacza, że w tym zakresie strona nie może przerzucać ciężaru dowodu na organ. Ciężar udowodnienia okoliczności dotyczących stanu majątkowego, sytuacji rodzinnej, zdrowotnej spoczywa na wnioskodawcy, który powinien przedstawić stosowne dokumenty i wyjaśnienia pozwalające na wykazanie, że nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla strony czy też jej rodziny. To osoba wnioskująca o umorzenie należności dysponuje danymi i dokumentacją, która może mieć znaczenie dla oceny możliwości uwzględnienia wniosku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 września 2023 r. I GSK 2131/1 LEX nr 3625643, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 31 maja 2023 r. I GSK 871/22, LEX nr 3581737). W związku z powyższym to skarżąca powinna była wykazać, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3 a w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 stycznia 2022 r. I GSK 1054/21, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych zwanej dalej CBOSA). Tymczasem skarżąca z samego faktu znajdowania się w trudnej sytuacji finansowej wywodziła podstawy do domagania się umorzenia należności ZUS. Skoro zatem skarżąca nie zaoferowała dowodów świadczących o jej sytuacji materialnej (jakie są jej faktyczne źródła utrzymania, gdzie mieszka) i zaniechała udzielenia wyjaśnień na temat jej sytuacji zdrowotnej (w skardze skarżąca wprost wskazała, że nie chce ujawniać informacji dotyczących jej stanu zdrowia), a organ ustalił, że skarżąca nie korzysta z pomocy opieki społecznej, jest osobą w wieku o najwyższej aktywności zawodowej, ma zarejestrowaną działalność gospodarczą, jest zatrudniona w niepełnym wymiarze czasu pracy i że nie orzeczono wobec niej niezdolności do wykonywania pracy zarobkowej to zastosowanie instytucji umorzenia, w takiej sytuacji byłoby przedwczesne. Właściwie organ stwierdził, że to, iż skarżąca nie legitymuje się orzeczoną niezdolnością do pracy ani orzeczonym stopniem niepełnosprawności świadczy o tym, że jest w stanie pracować zarobkowo i to w pełnym wymiarze czasu pracy tym bardziej, że jest w wieku produkcyjnym, w którym w pełni może wykorzystywać swoje możliwości zarobkowe. Prawidłowy był zatem wniosek organu, że skarżąca nie jest wykluczona z rynku pracy ze względów zdrowotnych. Słusznie również organ zauważył, że z faktu, iż strona nie korzysta z pomocy społecznej można wysnuć wniosek, iż skarżąca nie zalicza się do osób najuboższych. Jak bowiem powszechnie wiadomo pomoc społeczna zarezerwowana jest dla osób znajdujących w się w niedostatku. Udzielenie wsparcia ze środków z pomocy społecznej przysługuje jedynie osobom, których dochód nie przekracza minimum socjalnego. Ocena zgromadzonego materiału dowodowego uprawniała zatem organ do stwierdzenia, że sytuacja materialna strony nie nosi znamion ubóstwa, skoro nie korzysta z pomocy społecznej. Reasumując wskazać należy, że organ wydając zaskarżoną decyzję uwzględnił to, iż skarżąca znajduje się wprawdzie w trudnej sytuacji materialnej, ale jednocześnie posiada możliwości zarobkowe i nie korzysta z pomocy społecznej. Organ zasadnie uznał zatem, że sytuacja finansowa skarżącej nie ma charakteru trwałego i nie jest na tyle szczególna lub uzasadniona wyjątkowymi okolicznościami, aby miała być potraktowana odmiennie niż sytuacja innych płatników składek. Pomimo wskazanych trudności, skarżąca nie zakończyła prowadzenia działalności gospodarczej, co może świadczyć o tym, że przewiduje osiąganie dochodów w przyszłości. Wobec powyższego Sąd stwierdził, że w kontrolowanej sprawie dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej oraz że nie przekroczono granic uznania administracyjnego. Organ właściwie bowiem ocenił oraz uzasadnił, zgodnie z art. 107 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775 zwanej dalej "k.p.a.") brak wystąpienia przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Organ poczynił ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.) w zakresie sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącej. Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 poz. 1634) Sąd skargę oddalił.