III SA/Kr 377/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak (spr.) Sędziowie WSA Jakub Makuch Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant starszy referent Paulina Grojec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2023 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kraków - Krowodrza w Krakowie M. S. sprawy ze skargi B. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 11 stycznia 2023 r. nr SKO.NP/4115/424/2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata J. T. - tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 391 zł (trzysta dziewięćdziesiąt jeden złotych) podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności. UZASADNIENIE Wnioskiem z 26.10.2022 r. B. N. zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem, który jest niepełnosprawny w znacznym stopniu (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia 03.03.2022 r.). Z orzeczenia tego wynika, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność męża skarżącej, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 14.10.2021 r. Przyczyną tej niepełnosprawności są choroby oznaczone symbolem 07- S – choroby układu oddechowego i krążenia. Burmistrz C. decyzją z dnia 6 grudnia 2022 r. odmówił przyznania B. N. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stwierdzając, że wprawdzie osoba wymagająca opieki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ niepełnosprawność męża skarżącej nie powstała w okresach wymienionych w tym przepisie. W odwołaniu B. N. zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez ustalenie podstawy do odmowy przyznania ww. świadczenia w oparciu o przepis uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji, względnie o jej uchylenie i przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 11 stycznia 2023 r. SKO.NP/4115/424/2022 utrzymało w mocy ww. decyzję. W uzasadnieniu zwróciło uwagę na niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b ustawy i skutki prawne z tego wynikające. Organ podkreślił, że w decyzji organu I instancji nie została uwzględniona zmiana stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Kolegium uznało, że pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni ww. przepisów, to kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu. W ocenie SKO nie zachodzi bowiem bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię, a koniecznością stałej opieki nad mężem. Zdaniem Kolegium skarżąca nie wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad mężem uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Kolegium ustaliło na podstawie wywiadu środowiskowego oraz załączonej dokumentacji medycznej, że u J. N. rozpoznano padaczkę lekooporną, podejrzenie guza płuca prawego, podejrzenie przerzutów do płuca prawego, podejrzenie przerzutów do węzłów chłonnych śródpiersia oraz okolicy wnęki prawej, ślepotę oka prawego, przewlekły proces zapalny w przestrzeni podtwardówkowej w okolicy skroniowo czołowej, przewlekły proces zatok obocznych nosa, stan po operacji ropnia nadtwardówkowego i następowych kilku operacjach neurochirurchicznych, niedoczynność tarczycy, niewydolność serca, utrwalone migotanie przedsionków, dyskopatię, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa lędźwiowego oraz chorobę zwyrodnieniową stawów biodrowych. Z oświadczenia złożonego w dniu 8.11.2022 r. przez B. N. wynika, że J. N. choruje od 1999 r., a od roku wymaga całodobowej opieki. J. N. ma problemy z pamięcią, nie potrafi samodzielnie przyjąć leków, nie ma orientacji w przestrzeni i zdarza mu się nie poznawać najbliższych osób. Chory ma stany padaczkowe, które trwają długo, zawsze trafia po nich do szpitala, a ich konsekwencją jest kilkudniowe osłabienie oraz problemy fizjologiczne . Mężczyźnie zdarzają się omamy, podczas których czuje się zagrożony. Do akt załączono kartę oceny stanu pacjenta wg skali Barthel sporządzoną w dniu 18.11.2022 r., z której wynika, że mąż skarżącej uzyskał 35 pkt na 100 możliwych do otrzymania. Potrzebuje m. in. pomocy przy utrzymywaniu higieny osobistej, jest zależny przy korzystaniu z toalety oraz myciu i kąpieli ciała, potrzebuje pomocy innej osoby przy spacerach, nie jest w stanie wychodzić po schodach, jest zależny przy ubieraniu i rozbieraniu, czasami nie kontroluje potrzeb fizjologicznych. SKO wskazało, że wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe zamieszkując na jednej kondygnacji domu wraz z mężem, natomiast na drugiej kondygnacji mieszkają jej rodzice, którzy sami wymagają opieki. Zdaniem organu odwoławczego powinni oni jednak pomóc mężowi skarżącej w razie ataku padaczki poprzez wykonanie stosownych połączeń telefonicznych. Organ zwrócił uwagę na fakt posiadania przez J. N. trójki dzieci, które powinny pomagać w opiece nad ojcem. Zdaniem SKO, pomiędzy rezygnacją B. N. z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad mężem nie zachodzi związek przyczynowo- skutkowy. Wnioskodawczyni pismem z dnia 29.07.2022 r. wypowiedziała pracodawcy (była zatrudniona od 17.01.2018 r. do 31.10.2022 r. ) umowę o pracę z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia, wskazując na konieczność sprawowania opieki nad bardzo chorym mężem. W opinii SKO zakres oraz forma czynności opiekuńczych względem J. N. nie wymagają nieprzerwanej obecności osoby opiekuna. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia decyzji Kolegium. Wniosła też o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Skarżąca zarzuciła przedmiotowej decyzji: I. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienia mogły mieć wpływ na wynik sprawy, a to: 1) art. 7, 77 § 1 k.p.a. polegające na wyjaśnieniu wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz zaniechania wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego w sprawie w szczególności przez brak: - ustaleń w zakresie postępów choroby męża skarżącej, które wymusiły jej rezygnację z zatrudnienia - brak szczegółowych ustaleń co do postępów choroby męża skarżącej, które wymusiły jej rezygnację z zatrudnienia, - brak szczegółowych ustaleń co do możliwości partycypowania w opiece nad ojcem przez dzieci skarżącej i uznanie a priori, że istnieją taka możliwość czy to przez osobistą opiekę czy partycypowanie finansowe, podczas gdy w prawidłowo ustalonym stanie faktycznym jest to wykluczone II. naruszenie prawa materialnego, a to: 1) art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez: a) uznanie, że brak jest związku przyczynowo- skutkowego w rezygnacji z dalszego zatrudnienia z podjęciem opieki i przez to niezastosowanie ww. przepisu podczas gdy ze stanu faktycznego wynika, że związek także bezpośrednio istnieje, bowiem stan zdrowia męża skarżącej ulega pogorszeniu, co wymaga wzmożonej opieki, b) błędne uznanie, że decyzja o rezygnacji z zatrudnienia miała skutek jedynie ,, moralny", a nie prawie istotny dla rozstrzygnięcia sprawy c) błędne uznanie, że zakres czynności podejmowanych w ramach opieki nad mężem nie wymaga nieprzerwanej obecności opiekuna, podczas gdy choćby podawanie leków co kilka godzin jest niezbędne dla zapobieżenia atakowi padaczki, zaś obecność opiekuna konieczna jest w przypadku ataku padaczki dla ratowania jego życia W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskrzonej decyzji. Prokurator, który zgłosił udział w postępowaniu nie zajął stanowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: `Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zdaniem Sądu, Kolegium błędnie przyjęło, że rozmiar koniecznych czynności opiekuńczych skarżącej wobec niepełnosprawnego męża umożliwia jej godzenie tej opieki z pracą zawodową gdyż mąż skarżącej nie wymaga nieprzerwanej obecności osoby opiekuna. Istotą sporu była ocena istnienia związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą wykonywania pracy, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Sąd zgadza się z Kolegium, że orzekający w sprawie organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, polegającego na tym, że w stosunku do osób, których niepełnosprawność powstała później niż to określa art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta natomiast jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Sąd w składzie orzekającym pogląd ten w pełni podziela i podkreśla, że w świetle przywołanego przez organ II instancji, a także powszechnie znanych i dostępnych orzeczeń sądów administracyjnych, nie ma podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z powodu wieku osoby wymagającej opieki, w którym powstała niepełnosprawność. Niezależnie od powyższych uwag, w ocenie Sądu, organ odwoławczy dokonał błędnej oceny przesłanki związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą pracy, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Zdaniem Sądu, zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem a rezygnacją przez nią z podjęcia zatrudnienia istniał tego typu związek. Bardzo poważny stan zdrowia męża skarżącej i zakres czynności opiekuńczych uniemożliwia bowiem skarżącej podjęcie pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze. Jak wynika ze zgromadzonego materiału (liczne karty informacyjne) mąż skarżącej wymaga stałej i całodobowej opieki. Mąż skarżącej ma liczne poważne schorzenia, m.in. padaczkę oraz miewa ataki paniki i agresji. Jak wynika z karty informacyjnej z dnia 29.06.2021 r. ma problemy w zakresie orientacji (poziom łagodnego otępienia k.), a z innych kart informacyjnych wynika, że podczas pobytu w szpitalu był bardzo agresywny. Nie sposób wobec tego oczekiwać, że rodzice wnioskodawczyni, będący osobami starszymi, ze znacznymi stopniami niepełnosprawności i wymagającymi opieki będą w stanie pomóc mężowi skarżącej w razie ataku padaczki. Z powszechnie znanej wiedzy wynika, że w razie ataku padaczki pierwsza pomoc nie polega wyłącznie na wezwaniu pogotowia, ale może zajść potrzeba dokonania innych czynności w celu ratowania zdrowia chorego. Również w codziennych czynnościach takich jak korzystanie z toalety, spożywanie posiłków i leków J. N. jest zależy od opiekuna. Również stopień niepełnosprawności ruchowej w połączeniu z zaburzeniami świadomości i orientacji w czasie i terenie może rodzić niebezpieczeństwo dla chorego. Dlatego nie sposób zgodzić się z SKO, że zakres oraz forma wypełnianych przez skarżącą obowiązków nie wymagają jej nieprzerwanej obecności. Na podstawie znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji medycznej stwierdzić można, że mąż skarżącej dla swojego bezpieczeństwa, jak i funkcjonowania wymaga stałej opieki żony. Dokumenty przedłożone na rozprawie i dopuszczone jako dowody w sprawie tj. postanowienie SO w Tarnowie o całkowitym ubezwłasnowolnieniu męża skarżącej z powodów psychicznych z dnia 3 listopada 2023 r., opinia sądowa oraz karta informacyjna z 12 grudnia 2022 r. potwierdziły stan zdrowia męża skarżącej i konieczność stałej, całodobowej opieki skarżącej wykluczającej możliwość wykonywania pracy zawodowej. Nie mógł zyskać aprobaty także ten pogląd Kolegium Odwoławczego, który akcentował fakt, że są także inne - niż skarżąca - osoby zobowiązane do alimentacji jej męża ( dzieci niepełnosprawnego). Stanowisko to pomija regulację art. 132 k.r.o. Stosownie do tego przepisu, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Stwierdzić należy, że obowiązki alimentacyjne małżonków względem siebie wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych (wnioskowanie z art. 130 k.r.o., art. 60, art. 61[4], w zw. z art. 27 k.r.o.). Nie można więc przyjmować, że dzieci niepełnosprawnego są zobowiązane do jego alimentacji w tym samym stopniu, co skarżąca. Z uwagi na stwierdzone uchybienia przepisów prawa materialnego i procesowego, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą (punkt I sentencji) na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2022 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023 r., poz. 1634; dalej p.p.s.a.). Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z zaprezentowanych wyżej ocen. Na podstawie art. 250 p.p.s.a. Sąd przyznał pełnomocnikowi skarżącej – koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości wynikającej z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2019 r., poz. 18), orzekając, jak w punkcie II sentencji wyroku. Sąd uwzględnił przy tym wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r. w sprawie SK 66/19 i uznał, że analiza statusu adwokata oraz jego roli w postępowaniu, w którym występuje jako podmiot powołany i zobowiązany do zastępstwa prawnego, prowadzi do uznania, że różnicowanie jego wynagrodzenia, tj. obniżenie pełnomocnikom z urzędu wynagrodzenia, które otrzymaliby, gdyby występowali w sprawie jako pełnomocnicy z wyboru, nie ma konstytucyjnego uzasadnienia.