I OSK 1791/22

SENTENCJA Dnia 5 grudnia 2023 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2023 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 marca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 1649/21 w sprawie ze skargi [...] w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia prawa użytkowania wieczystego gruntu oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wyrokiem z 2 marca 2022 r. I SA/Wa 1649/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Sieci [...] w P. "[...]" w W. (Skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. (Kolegium) z [...] maja 2021 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia nabycia prawa użytkowania wieczystego. Skarżąca zaskarżyła powyższy wyrok skargą kasacyjną w całości zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy to jest : 1) art. 2 ust 1 pkt 1 ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o jednostkach badawczo-rozwojowych (Dz. U. Nr 75, poz. 467; dalej: "ustawa") w zw. z art. 336 i 338 Kodeksu cywilnego polegające na ich błędnej wykładni, a w konsekwencji uznaniu, że: a. Skarżąca (a dokładnie poprzednik prawny Skarżącej) nie była, w dniu 29 lipca 1997 r., w posiadaniu gruntów objętych wnioskiem z 23 lipca 2018 r., podczas gdy na przedmiotowej nieruchomości Skarżąca wybudowała, jeszcze w latach ’70 ubiegłego wieku, garaż podziemny, z którego nieprzerwanie korzysta do dnia dzisiejszego, a zatem jest w posiadaniu przedmiotowych gruntów, b. brak zgody na wybudowanie garażu podziemnego pod terenem szkoły oraz części działki o numerze ewidencyjnym [...] oznacza, że wspominana nieruchomość była we władaniu innych podmiotów niż Skarżąca, tym samym podnoszenie w skardze okoliczności nieskrępowanej eksploatacji wybudowanego garażu podziemnego w latach 70 XX wieku jest okolicznością irrelewantną, podczas gdy posiadanie samoistne jest stanem faktycznym, który obejmuje zarówno wolę, jak i dzierżenie rzeczy, nie uzależniając jej jednak od posiadania lub dzierżenia przedmiotu również przez inne podmioty, 2) art. 339 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że Skarżąca nie wykazała faktu posiadania samoistnego nieruchomości, w tym nie przedstawiła dokumentu świadczącego o zgodzie na wybudowanie garażu podziemnego, podczas gdy z treść art. 339 k.c. wynika domniemanie posiadania samoistnego na rzecz tego, kto faktycznie rzeczą włada (w tym przypadku władanie garażem podziemnym), 3) art. 2 ust 1 pkt 1 ustawy poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że wykorzystywanie nieruchomości jako parkingu podziemnego nie odpowiada celom statutowym Skarżącej, podczas gdy ustawa nie uzależnia przyznania nieruchomości od użytkowania nieruchomości w sposób bezpośrednio związany z celami statutowymi, a korzystanie z parkingu (podobnie jak np. z pomieszczeń socjalnych) przez pracowników Skarżącej pozostaje w związku z realizacją tych celów, 4) art. 2 ust 1 pkt 1 ustawy w zw. z art. 336 oraz 143 Kodeksu cywilnego, poprzez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że celem stwierdzenia samoistnego posiadania nieruchomości należy eksploatować nie tylko garaż podziemny, ale również bezpośrednio samą nieruchomość, podczas gdy własność gruntu rozciąga się w granicach społeczno-gospodarczego przeznaczenia gruntu i obejmuje swoim zakresem przestrzeń nad i pod jego powierzchnią, w tym również parking podziemny. Wobec tak postawionych zarzutów, Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie od Organu na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Przed ustosunkowaniem się do podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów przypomnieć należy istotę sprawy poddanej pod rozstrzygnięcie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Organy obu instancji odmówiły Skarżącej stwierdzenia nabycia z mocy prawa użytkowania wieczystego gruntu położonego w W. przy ul. O.[...] i Ż.[...], oznaczonej jako część o powierzchni 632 m2 działki nr [...] w obrębie [...], uregulowanej w księdze wieczystej nr [...] i części o powierzchni 14 m2 działki nr [...] w obrębie [...], uregulowanej w księdze wieczystej nr [...] oraz prawa własności garażu podziemnego. Podstawą prawną rozstrzygnięcia organów obu instancji był art. 2 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o jednostkach badawczo-rozwojowych (Dz. U. Nr 75, poz. 467, dalej: "ustawa"). Organy ustaliły, że działka nr [...] od końca lat pięćdziesiątych wykorzystywana jest na potrzeby Szkoły Podstawowej nr [...], zaś działka nr [...] stanowiła podwórko kamienicy przy ulicy Ż. [...]. Organy ustaliły również, że Skarżąca wybudowała w latach siedemdziesiątych XX w. garaż podziemny pod boiskiem szkolnym, natomiast z kompleksowych wytycznych urbanistycznych, stanowiących załącznik do decyzji nr [...] o lokalizacji inwestycji wynika m.in., że na terenie własnym lokalizacji należało przewidzieć 36 stanowisk postojowych dla samochodów osobowych. Uznały zatem, że samowolne zajęcie sąsiedniego gruntu poprzez wybudowanie parkingu podziemnego niezgodnie z decyzją o lokalizacji nr [...], nie może stanowić podstawy do ustanowienia użytkowania wieczystego w trybie art. 2 ust. 1 ustawy. Skarżąca nie był bowiem na dzień 5 grudnia 1990 r. posiadaczem gruntu, którego dotyczy wniosek : ani posiadaczem zależnym gdyż nie legitymowała się żadną umową zawartą z właścicielem gruntu, z której wynikałoby prawo do władania gruntem o powierzchni 646 m2 stanowiącym część działek nr [...] i [...], ani też posiadaczem samoistnym. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że Skarżąca nie władała nieruchomością jak właściciel, gdyż od momentu wzniesienia budynku biurowego, godziła się z faktem użytkowania większości powierzchni gruntu znajdującej się nad garażem przez szkołę podstawową. Zarówno przed 1974 r. jak i potem teren działki nr [...] stanowił część ogrodzonego terenu szkolnego i znajdował się pod urządzonym boiskiem. Działka nr [...] będąca również własnością [...], stanowiła podwórko kamienicy przy ulicy Ż. [...]. Uznać można jedynie, że Skarżąca faktycznie władała przedmiotowym gruntem w części podziemnej, w zakresie w jakim władanie to było tolerowane przez właściciela nieruchomości. W konsekwencji, w ocenie organów, w sprawie nie zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 2 ust. 1-4 ustawy. Ustalenia faktyczne organów i dokonaną przez nie ich ocenę prawną podzielił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę. W skardze kasacyjnej podniesione zostały wyłącznie zarzuty naruszenia prawa materialnego, które koncentrują się wokół kwestii, czy Skarżącą można uznać za posiadacza samoistnego nieruchomości stanowiącej wskazaną we wniosku część działki nr [...] oraz [...]. Skarżąca potwierdzenia posiadania spornej nieruchomości upatruje w fakcie posadowienia pod częścią działki nr [...] garażu podziemnego. Garaż ten, jak wynika z akt sprawy i co nie jest niesporne, wybudowany został w latach 70 tych ubiegłego wieku i stanowi część budynku posadowionego na działce nr [...]. W sprawie nie ma również sporu co do tego, że objęta wnioskiem część działki [...] stanowi podwórko kamienicy przy ul. Ż. [...], zaś część działki [...] - boisko szkolne. W ocenie Sądu kasacyjnego organy obu instancji dokonały prawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i prawidłowo uznały, że Skarżąca nie może być uznana za samoistnego posiadacza nieruchomości objętej wnioskiem. Sąd pierwszej instancji nie naruszył zatem wskazanych w petitum skargi kasacyjnej przepisów prawa materialnego podzielając ustalenia faktyczne organów i uznając, że nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 2 ust. 1 i ust. 1 ustawy. Zgodnie z przywołanym przez Skarżącą jako wzorzec kontroli art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy grunty stanowiące własność Skarbu Państwa lub gminy, znajdujące się w posiadaniu jednostki badawczo-rozwojowej, która w dniu 5 grudnia 1990 r. nie legitymowała się dokumentami o ich przekazaniu wydanymi w formie przewidzianej prawem, i wykorzystywane przez tę jednostkę do celów statutowych, stają się przedmiotem użytkowania wieczystego tej jednostki. Zatem zastosowanie przywołanego przez Skarżącą przepisu wymagało wykazania, że była ona posiadaczem nieruchomości. W sprawie nie ma sporu co do tego, że posiadanie, o którym mowa w art. 2 ust. 1 ustawy winno być rozumiane w znaczeniu wynikającym z przepisów prawa cywilnego. Istota sporu sprowadza się zatem do odpowiedzi na pytanie, czy korzystanie z garażu znajdującego się pod powierzchnią działki, czyli nieruchomości gruntowej, może być uznane za jej samoistne posiadanie w rozumieniu art. 336 w związku z art. 339 i przywołanym przez Skarżącą art. 143 k.c. W ocenie Sądu kasacyjnego, w stanie faktycznym sprawy na tak postawione pytanie udzielić należy odpowiedzi przeczącej. Jak przypomniał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 10 listopada 2022 r. II CSKP 1710/22 o posiadaniu samoistnym przesądza corpus i animus posiadacza, o czym decydują okoliczności faktyczne o charakterze zewnętrznym, tj. zachowanie się posiadacza dostrzegalne dla innych osób, za pomocą którego posiadacz demonstruje swoją wolę wykonywania pełnego władztwa nad rzeczą dla siebie (cum animo rem sibi habendi). Posiadanie samoistne cechuje samodzielny, rzeczywisty, niezależny od woli innej osoby stan władztwa nad rzeczą. W niniejszej sprawie rzeczą, co do które miało być wykazane posiadanie, były określone we wniosku części działki [...] i [...]. Stanowiący podstawę prawną wydania decyzji art. 2 ustawy dotyczy ustanowienia prawa użytkowania wieczystego do gruntu, a zatem do części powierzchni ziemskiej (art. 46 § 1 k.c.). Dla uznania, że zaistniała przesłanka posiadania, w rozumieniu art. 336 k.c. konieczne było zatem wykazanie władania nie tylko garażem znajdującym się pod powierzchnią gruntu, ale przede wszystkim owym gruntem. Sąd kasacyjny podziela stanowisko, zgodnie z którym posiadanie cudzej rzeczy, aby mogło być uznane za samoistne, nie może ograniczać się do wewnętrznego przekonania posiadacza, lecz musi być dostrzegalnym z zewnątrz jego postępowaniem z rzeczą jak właściciel (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2021 r. III CSKP 131/21). Zatem dla wykazania samoistnego posiadania spornych działek Skarżąca winna była wykazać, że to wyłącznie od jej woli zależało korzystanie z nich przez inne podmioty. Tymczasem z okoliczności faktycznych sprawy nie wynika, by Skarżąca władała gruntem znajdującym się nad garażem. Przeciwnie, grunt objętej wnioskiem części działki [...] znajduje się w posiadaniu szkoły jako jej ogrodzone boisko, zaś część działki [...] wykorzystywana jest jako podwórko przez mieszkańców kamienicy. Nie można więc przypisać Skarżącej samoistnego władztwa nad rzeczą rozumianą nie jako jej część podziemna ( co konsekwentnie podkreśla Skarżąca) ale sam grunt. Skarżąca nie wykazała bowiem w toku całego postępowania by mogła samodzielnie władać gruntem spornych działek. Podkreślić należy, że Skarżąca nie wykazała by korzystała z gruntu spornych działek z wyłączeniem innych osób. Przeciwnie ze stanu faktycznego sprawy wprost wynika, że ze spornych działek korzystają inne podmioty. Skarżąca nie przedstawiła żadnych dowodów pozwalających na stwierdzenie, by to od jej woli uzależnione było korzystanie przez uczniów i personel szkoły z boiska, czy też by od jej woli zależała możliwość korzystania przez mieszkańców kamienicy z podwórka. Nie wykazała również by pobierała jakiekolwiek opłaty w związku z korzystaniem z gruntu przez szkołę czy też mieszkańców kamienicy. Nie można zatem przypisać Skarżącej przymiotu władania nieruchomością, nie korzysta bowiem z całej nieruchomości z wyłączeniem innych osób ani też nie pobiera z niej pożytków i dochodów (por. stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w postanowieniach z 24 sierpnia 2023 r. I CSK 2051/23 i 22 sierpnia 2022 r. I CSK 4118/22 ). Z powyższych względów niezasadna jest argumentacja Skarżącej, że dla zaistnienia posiadania nie jest nieodzowne władanie poprzez bezpośredni kontakt fizyczny z rzeczą a więc boiskiem szkolnym. Posiadanie boiska "bez kontaktu fizycznego" jak to określa Skarżąca wymagałoby wykazania, że to Skarżąca decyduje o tym kto, kiedy i na jakich warunkach może z niego korzystać. Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że sama Skarżąca w uzasadnieniu skargi kasacyjnej powoływała się na wynikającą z orzecznictwa konieczność wykonywania przez posiadacza czynności faktycznych sygnalizujących samodzielny, rzeczywisty, niezależny od woli innej osoby stan władztwa. Nie wykazała jednak wykonywania takich czynności w odniesieniu do gruntu spornej nieruchomości. Skarżąca przywoływała jako wzorzec kontroli art. 143 k.c. zgodnie z którym w granicach określonych przez społeczno-gospodarcze przeznaczenie gruntu własność gruntu rozciąga się na przestrzeń nad i pod jego powierzchnią. Jednak zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie tego przepisu pomijała konsekwentnie fakt, że nie korzysta z gruntu ani też nim nie włada, nie jest więc jego posiadaczem samoistnym w rozumieniu art. 336 i 339 k.c. Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że sama Skarżąca wskazała w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że własność jest prawem niepodzielnym – nie można go wykonywać do określonej części (warstwy nieruchomości). Skoro nie można wykonywać prawa własności do określonej "warstwy" nieruchomości, fakt korzystania z parkingu podziemnego znajdującego się pod powierzchnią nieruchomości nie może zostać uznany za władanie rzeczą w zakresie wskazanym w art. 336 k.c. Skoro nie zostało wykazane przez Skarżącą by władała faktycznie nieruchomością, zarzut naruszenia art. 339 k.c. był oczywiście niezasadny. Możliwość zastosowanie domniemania samoistności posiadania zachodzi dopiero w przypadku wykazania faktycznego władania rzeczą, co w sprawie nie miało miejsca. Sąd kasacyjny wyjaśnia w tym miejscu, że rację ma Skarżąca wskazując, że kwestie przedstawienia przez nią ewentualnej zgody na wybudowanie garażu podziemnego są bez znaczenia dla rozpoznania sprawy. Pozostaje to jednak bez wpływu na brak możliwości uznania w stanie faktycznym sprawy, że Skarżąca jest posiadaczem spornego gruntu. Skoro Skarżąca nie jest i nie była posiadaczem gruntu 5 grudnia 1990 r. nie było możliwe zastosowanie art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy. Zatem zarzuty naruszenia prawa materialnego objęte punktem 1, 2 i 4 petitum skargi kasacyjnej uznać należało za niezasadne. W zarzucie objętym punktem 3 petitum skargi kasacyjnej Skarżąca zarzuca Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 2 ust. 1 ustawy poprzez uznanie, że wykorzystywanie nieruchomości jako parkingu podziemnego nie odpowiada celom statutowym Skarżącej. Sąd kasacyjny przypomina, że jak ustaliły organy, z decyzji lokalizacyjnej z [...] marca 1974 r. oraz kompleksowych wytycznych urbanistycznych stanowiących załącznik do decyzji wynikało, jaki teren przeznaczony został na potrzeby działalności statutowej Instytutu [...] w P. "[...]". Z zaskarżonego wyroku wynika, że w ocenie Sądu korzystanie z garaży nie może być uznane za wykorzystywanie nieruchomości na cele statutowe. W ocenie Sądu kasacyjnego, rację należy przyznać Skarżącej, że co do zasady możliwie jest uznanie gruntu zabudowanego budynkiem biurowym wykorzystywanym przez jednostkę badawczo-rozwojową za wykorzystywany do celów statutowych. W niniejszej sprawie nie poczyniono jednak ustaleń faktycznych, czy garaże wykorzystywane były 5 grudnia 1990 r. i w dacie wejścia w życie ustawy przez pracowników Skarżącej na ich potrzeby, co mogłoby być uznane za wykorzystywanie na cele statutowe, czy też na inne cele. Jednak z uwagi na niewykazanie przesłanki posiadania, kwestia ta pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.