I SA/Bd 612/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz Sędziowie: sędzia WSA Urszula Wiśniewska (spr.) sędzia WSA Mirella Łent po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 grudnia 2020r. sprawy ze skargi K. w B. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi 1. uchyla zaskarżone postanowienie, 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. na rzecz K. w B. kwotę 580 zł ( pięćset osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. UZASADNIENIE I SA/Bd 612/20 UZASADNIENIE Naczelnik Urzędu Skarbowego w G. prowadził postępowanie egzekucyjne z majątku A. M. na podstawie tytułu wykonawczego z dnia [...] listopada 2019r. wystawionego przez K. K. ("Skarżący", "Strona"), obejmującego zobowiązanie z tytułu kary administracyjnej nałożonej decyzją z dnia [...] listopada 2018 r. w wysokości [...] zł. Postanowieniem z dnia [...] lipca 2020 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w G. umorzył to postępowanie na podstawie art. 59 § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2020 r. poz. 1427, dalej jako "u.p.e.a."), z uwagi na bezskuteczność egzekucji. Pismem wydanym w tym samym dniu zawiadomiono wierzyciela o wysokości kosztów egzekucyjnych, który następnie pismem z dnia [...] lipca 2020 r. wniósł o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych. Postanowieniem z dnia [...] lipca 2020r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w G. obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie [...]zł powstałymi w postępowaniu przeprowadzonym z majątku A. M.. Organ egzekucyjny wskazał, że w toku tego postępowania powstały koszty egzekucyjne, na które składa się: opłata manipulacyjna w kwocie [...]zł (naliczona na podstawie art. 64 § 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, tj. 1 % kwoty egzekwowanych należności, nie mniej jednak niż 1 zł 40 gr.) oraz opłata za zajęcie rachunku bankowego w [...] S.A. w kwocie [...]zł (naliczona na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 powołanej ustawy, tj. 5 % kwoty egzekwowanych należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr.). Organ egzekucyjny podkreślił, że w związku z niemożnością wyegzekwowania powstałych kosztów egzekucyjnych od zobowiązanej, stosownie do art. 64c § 4 u.p.e.a., należy obciążyć nimi wierzyciela. Pismem z dnia [...] sierpnia 2020r. wierzyciel złożył zażalenie na powyższe rozstrzygnięcie, kwestionując wysokość naliczonych kosztów egzekucyjnych. Zdaniem wierzyciela, stosownie do art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., opłata za zajęcie rachunku bankowego powinna wynosić [...] zł, natomiast opłata manipulacyjna zgodnie z art. 64 § 6 tej ustawy [...] zł. Wierzyciel zarzucił, iż z treści uzasadnienia postanowienia nie wynika, w jaki sposób została obliczona wysokość powyższych opłat. Stwierdza również, że opłata związana z zajęciem rachunku bankowego naliczana jest za zajęcie wierzytelności pieniężnej lub praw majątkowych, a takie czynności nie zostały podjęte przez organ egzekucyjny. Nie zostało zajęte żadne prawo majątkowe ani wierzytelność pieniężna przysługująca dłużnikowi, a nadto na rachunku bankowym wierzyciela nie odnotowano żadnej spłaty należności. W związku z powyższym, wierzyciel wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Zaskarżonym rozstrzygnięciem z dnia [...] września 2020 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w G. o obciążeniu wierzyciela – K. K. kosztami egzekucyjnymi. W uzasadnieniu organ przywołał art. 64c § 1, art. 64 § 6, § 9 pkt 2 i § 10, art. 64b u.p.e.a. i podał, że w przedmiotowej sprawie, w konsekwencji podjętych czynności egzekucyjnych, powstały koszty egzekucyjne w kwocie [...]zł, na które składa się: • opłata manipulacyjna w kwocie [...]zł (naliczona na podstawie art. 64 § 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji tj. 1 % kwoty egzekwowanych należności, nie mniej jednak niż 1 zł 40 gr.) oraz • opłata za zajęcie rachunku bankowego w [...] S.A. w kwocie [...]zł (naliczona na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 powołanej ustawy tj. 5 % kwoty egzekwowanych należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr.). Organ wyjaśnił, że w niniejszej sprawie obowiązek uiszczenia opłaty za zajęcie określony został przez ustawodawcę na dzień doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu. Przepis jasno określa datę powstania obowiązku uiszczenia opłaty za zajęcie, która w żaden sposób nie została powiązana z istnieniem wierzytelności na dzień doręczenia zajęcia. Nie można wobec tego przyjąć, że obowiązek uiszczenia opłaty uzależniony został od istnienia wierzytelności na rachunku bankowym. Ponadto organ egzekucyjny naliczając opłatę za zajęcie musi tego dokonać stosownie do brzmienia art. 64 § 9 pkt 2 u.p.e.a. w momencie wskazanym przez ustawodawcę, tj. z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu. Organ ten nie może opłaty za zajęcie naliczyć w dowolnym momencie, na przykład wtedy, gdy na rachunku bankowym pojawią się środki pieniężne. Takie działanie byłoby wówczas sprzeczne z brzmieniem przepisu. Wobec powyższego, nie można stwierdzić, że warunkiem naliczenia opłaty na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. jest istnienie wierzytelności, a brak środków pieniężnych na zajętym rachunku bankowym sprawia, że opłata ta jest nienależna. Organ podkreślił, że art. 64 § 1 pkt 4 ustawy nie uzależnia możliwości pobrania opłaty za czynności egzekucyjne od tego, czy należność w chwili dokonania czynności egzekucyjnej została wyegzekwowana. Opłaty te należne są organowi egzekucyjnemu za samo podjęcie tych czynności. Przez czynność egzekucyjną rozumie się bowiem wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego. Wysokość opłaty odnosi się do kwoty egzekwowanej, nie zaś wyegzekwowanej należności. Dyrektor wskazał, że w przedmiotowej sprawie, opłata za zajęcie wyliczona została na dzień doręczenia [...] S.A. zawiadomienia o zajęciu i wyniosła [...] zł, co stanowi 5% od kwoty [...]zł (w tym należność główna [...] zł i odsetki za zwłokę wyliczone na dzień [...] maja 2020 r. w kwocie [...]zł). Natomiast opłata manipulacyjna wyniosła [...] zł, co stanowi 1% kwoty należności głównej wraz z odsetkami za zwłokę na dzień wszczęcia postępowania egzekucyjnego, tj. [...] maja 2020r. W ocenie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej, w zaskarżonym postanowieniu Naczelnik Urzędu Skarbowego w G. prawidłowo podał kwotę kosztów egzekucyjnych wynoszącą [...] zł oraz podstawę prawną ich określenia. Organ egzekucyjny wskazał, co składa się na kwotę kosztów egzekucyjnych, podał numer tytułu wykonawczego, numer oraz datę dokonania czynności egzekucyjnych, podstawy prawne czynności oraz kwotę kosztów egzekucyjnych należnych od dokonanej czynności egzekucyjnej, a także należną opłatę manipulacyjną. Zatem zarzut niewskazania sposobu obliczenia opłaty za zajęcie rachunku bankowego oraz opłaty manipulacyjnej organ uznał za bezpodstawny. Na postanowienie to pismem z dnia [...] września 2020 r. K. K. złożył skargę wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia oraz o uchylenie w całości postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w G. z dnia [...] lipca 2020 r. Zarzucił: 1) błędną wykładnię art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 ustawy z dnia 17 czerwca 1960 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji ( Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.) przez: a) przyjęcie, iż organ egzekucyjny jest zobligowany do pobrania opłaty za czynność oraz opłaty manipulacyjnej – za zajęcie rachunku bankowego, a nie za zajęcie wierzytelności pieniężnej na rachunku bankowym, jeżeli w rzeczywistości nigdy nie doszło do zajęcia jakiejkolwiek wierzytelności pieniężnej na zajętym rachunku bankowym, natomiast powołany wyżej przepis ustanawia rzeczoną opłatę wyłącznie za zajęcie wierzytelności pieniężnej, która w stanie faktycznym sprawy nie nastąpiła, a nie za czynność w postaci zajęcia rachunku bankowego jako takiego, b) art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji RP poprzez naruszenie zasady racjonalnej zależności pomiędzy wysokością opłat w egzekucji administracyjnej a nakładem pracy organów egzekucyjnych, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone w tym pominięcie odnośnych do tej zasady wytycznych sformułowanych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2016 r , sygn. SK 31/14 (zasada adekwatności). 2) niewłaściwe zastosowanie art. 64 § 1 pkt 4 i 6 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, polegające na ustaleniu opłaty za zajęcie wierzytelności oraz opłaty manipulacyjnej, pomimo tego, iż ustalony stan faktyczny sprawy wskazuje, iż organ egzekucyjny w żadnym momencie nie dokonał zajęcia wierzytelności pieniężnej na rachunku bankowym dłużniczki, natomiast opłata egzekucyjna i manipulacyjna mogą być pobrane wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności, 3) błędną wykładnię a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 80 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, polegające na przyjęciu, iż zajęcie wierzytelności na rachunku bankowym obejmuje wierzytelności, które mogły być - ale nie zostały wpłacone na ten rachunek w okresie jego zajęcia, podczas gdy zajęcie obejmuje wyłącznie kwoty, "które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia" – a w stanie faktycznym sprawy nigdy nie doszło do wpłaty kwoty pieniężnej na zajęty rachunek bankowy dłużniczki w okresie zajęcia rachunku bankowego, zatem w żaden sposób nie mogło dojść do zajęcia wierzytelności pieniężnej, która zostałaby wpłacona na ten rachunek po dokonaniu przez organ egzekucyjny jego zajęcia. 4) błędną wykładnię a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 64 § 9 pkt 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, polegające na przyjęciu, iż obowiązek uiszczenia opłat (za zajęcie i manipulacyjnej) powstaje z chwilą doręczenia dłużnikowi zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego, nawet wówczas, gdy zajętym rachunku bankowym brak jest kwot pieniężnych, podczas gdy warunkiem powstania obowiązku uiszczenia opłat jest łącznie – zawiadomienie o zajęciu oraz faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnej na rachunku bankowym, przysługującej dłużnikowi wobec banku, która powstała na skutek wpłacenia kwot pieniężnych już po zajęciu rachunku – zatem jeżeli nie doszło do zajęcia wierzytelności pieniężnej na rachunku bankowym dłużniczki, nie było możliwym aby powstał obowiązek uiszczenia opłaty za zajęcie wierzytelności oraz opłaty manipulacyjnej, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 4 i 6 powołanej ustawy, - które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem doprowadziły do nieuzasadnionego obciążenia Skarżącego jako wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w wysokości [...] zł, pomimo tego, iż w stanie faktycznym sprawy nie doszło do dokonania czynności przez organ egzekucyjny, które uzasadniałyby obciążenie nimi wierzyciela, nadto stopień skomplikowania czynności egzekucyjnych oraz nakład pracy organu egzekucyjnego nie uzasadniał ustalenia kosztów egzekucyjnych w ww. kwocie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją argumentację w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny w ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. – dalej: jako "p.p.s.a."), uprawniony jest do badania czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym granicami skargi (art. 134 p.p.s.a.). Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego, w której został wydany zaskarżony akt lub podjęta została czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Wskazać należy, że sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 3 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie. Skarga jest zasadna. Istotą zaskarżonego postanowienia było zastosowanie art. 64c § 4 u.p.e.a. w związku z art. 80 § 1 u.p.e.a. poprzez obciążenia wierzyciela opłatą egzekucyjną w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w sytuacji zajęcia rachunku bankowego, na którym brak jest środków finansowych. Stosownie do art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty, z zastrzeżeniem art. 64d - za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. Postanowienia organów I i II instancji zostały wydane w czasie, gdy przepisy ten nie korzystały już z domniemania konstytucyjności, co zostało stwierdzone w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14. W/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, co wyraźnie wynika z jego sentencji, gdzie użyto sformułowania, że badany przepis jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty. Jednocześnie w celu uniknięcia naruszenia zasad konstytucyjnych, przepis ten musi być stosowany i interpretowany zgodnie ze wskazówkami zawartymi w wyroku Trybunału. Analogiczne stanowisko zostało przyjęte przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 06 marca 2018 r. II FSK 2206/17. Zdaniem NSA organy powinny uwzględniać skutki tego orzeczenia z uwagi na treść art. 190 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, chyba że Trybunał określi inaczej (art. 190 ust. 3 Konstytucji). Tym samym stwierdzenie niekonstytucyjności zastosowanego przez organy w niniejszej sprawie przepisu skutkuje niemożliwością zastosowania takiego przepisu zarówno przez sąd jak i przez organ w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej opłaty za dokonane czynności egzekucyjne. Bierna postawa ustawodawcy nie może usprawiedliwiać stosowania prawa z naruszeniem Konstytucji. Z uwagi na powyższe, do momentu, gdy ustawodawca nie określi maksymalnej wysokości opłaty egzekucyjnej oraz opłaty manipulacyjnej, organy stosujące prawo muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w wyroku TK z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14. Zatem organ ustalając wysokość opłaty egzekucyjnej ma obowiązek rozważenia kwestii, czy ustalone koszty egzekucyjne na podstawie stawek procentowych wskazanych w przepisach ustawy o postepowaniu egzekucyjnym w administracji przystają do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji, a jeśli nie, to w jakim zakresie należy dokonać ich miarkowania z uwzględnieniem zasady bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji. W kontrolowanej sprawie organy nie uczyniły zadość tym wymogom. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż pomimo powoływania się przez nie na miarkowanie i podawania sposobu jego zastosowania, posłużyły się jedynie procentowym wskaźnikiem ograniczenia wysokości stawek kosztów, określonych w niekonstytucyjnych przepisach, nie odnosząc się w żaden sposób do adekwatności wysokości ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych w toku postępowania, jak również nie odniosły się do zagadnienia, że wysokość i zasady pobierania przedmiotowych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić przynajmniej częściowe finansowanie aparatu egzekucyjnego, przy czym istotne jest zachowanie racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a faktycznymi czynnościami organów egzekucyjnych, uwzględniającej m. in. nakład pracy, stopień skomplikowania, czasochłonność czynności, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone, tak aby opłaty te nie stanowiły sankcji finansowej. Zatem ustalając wysokość danej opłaty należy wykazać, jakie konkretne czynności organu egzekucyjnego w toczącym się postępowaniu egzekucyjnym miały wpływ na powstanie kosztów egzekucyjnych w ustalonej wysokości. Miarkowanie ograniczone jedynie do procentowego zredukowania maksymalnej stawki, lecz bez odniesienia do przeprowadzonych faktycznie czynności w powiązaniu z nakładem pracy, nie spełnia wymogu wykazania, że ustalone koszty egzekucyjne, którymi obciążono wierzyciela, są adekwatne do poniesionego nakładu pracy, efektywności działań, poziomu skomplikowania i długotrwałości postępowania egzekucyjnego. Tymczasem w zakresie kwestionowanym przez stronę efektywność działań organu była zerowa – zajęcia nie doprowadziły do skutecznego wyegzekwowania długu. Sąd podziela pogląd, iż w postępowaniu egzekucyjnym zajęciu podlega wierzytelność pieniężna posiadacza rachunku wobec banku, nie zaś sam rachunek bankowy, jako narzędzie oszczędnościowo - rozliczeniowe. Opłata egzekucyjna, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. W cytowanym przepisie ustawodawca nie zawarł jakiegokolwiek przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było jakichkolwiek środków finansowych. Stanowiska organu nie uzasadnia treść art. 80 i następnych u.p.e.a. Z art. 80 § 2 wynika, że zajęcie wierzytelności obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Natomiast w rozpatrywanej sprawie, mimo iż w toku postępowania egzekucyjnego dokonano zajęć rachunku bankowego zobowiązanego, to jednak w wyniku zastosowania środka egzekucyjnego nie uzyskano żadnej kwoty. Dopiero zatem w momencie wpływu należności na rachunek bankowy, kwota ta staje się wierzytelnością przysługującą właścicielowi rachunku od banku. Tym samym przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie przewidują opłat i kosztów za zajęcie rachunku bankowego, a jedynie za zajęcie wierzytelności pieniężnych. W tej sytuacji, jeżeli nie doszło do zajęcia wierzytelności, nie ma także podstaw do naliczenia opłaty w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. (por. wyrok NSA z dnia 06 kwietnia 2017r. II FSK 693/15). Podstawy takiej nie stanowi również art. 64 § 9 pkt 2 u.p.e.a. albowiem do czasu powstania wierzytelności pieniężnej samo zajęcie rachunku bankowego (jak wskazano wyżej) nie zostało objęte katalogiem czynności podlegających opłacie egzekucyjnej wskazanym w art. 64 § 1 u.p.e.a. Zatem zasadny jest także zarzut, iż sporne koszty egzekucyjne mogły być naliczone tylko w przypadku faktycznego zajęcia środków na rachunku bankowym, co również wpisuje się w tezy wyroku Trybunału. Wobec tego organ egzekucyjny bezpodstawnie obciążył wierzyciela kosztami wyliczonymi na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. Nie można bowiem uznać, że w toku egzekucji doszło do zajęcia wierzytelności, ponieważ od momentu wszczęcia egzekucji do jej zakończenia poprzez umorzenie postępowania egzekucyjnego na zajętych rachunkach bankowym nie było środków pieniężnych. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ oceni, czy w realiach tej konkretnej sprawy, koszty egzekucyjne w ustalonej kwocie, realizują nie tylko cel fiskalny (finansują aparat egzekucyjny), ale czy również zachodzi racjonalna zależność pomiędzy wysokością kosztów, a podjętymi czynnościami organów. W związku z powyższym, w postępowaniu ponownym, w razie braku stosownej interwencji ustawodawcy, spełniającej standardy wynikające z wyroku Trybunału w sprawie SK 31/14, organ podda art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 zdanie drugie ustawy egzekucyjnej w/w wykładni prokonstytucyjnej. Mając powyższe na uwadze sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c u.p.e.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2 p.p.s.a.