III Ca 626/14

<p>Sygn. akt III Ca 626/14</p> <div> <h2>WYROK</h2> <h5>W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ</h5> <p>Dnia 19 grudnia 2014 r.</p> <p>Sąd Okręgowy w Nowym Sączu, Wydział III Cywilny Odwoławczy w składzie</p> <p>następującym:</p> <p>Przewodniczący - Sędzia SO Mieczysław H. Kamiński – sprawozdawca</p> <p>Sędzia SO Ewa Adamczyk</p> <p>Sędzia SO Zofia Klisiewicz</p> <p>Protokolant: staż. Kinga Burny</p> <p>po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2014 r. w Nowym Sączu</p> <p>na rozprawie</p> <p>sprawy z powództwa <span class="anon-block">Z. S.</span> i <span class="anon-block">S. Z.</span> </p> <p>przeciwko <span class="anon-block">A. Z. (1)</span> i <span class="anon-block">B. Z.</span> </p> <p>o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym</p> <p>na skutek apelacji powódki <span class="anon-block">Z. S.</span> </p> <p>od wyroku Sądu Rejonowego w Limanowej</p> <p>z dnia 30 czerwca 2014 r., sygn. akt I C 238/14</p> <p> <strong> <!-- --> uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Rejonowemu w Limanowej do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego. </strong> </p> <p>Sygn. akt III Ca 626/14</p> </div> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>Sąd Rejonowy w Limanowej wyrokiem z dnia 30.06.2014 r. oddalił powództwo <span class="anon-block">Z. S.</span> i <span class="anon-block">S. Z.</span> o uzgodnienie treści <span class="anon-block">ksiąg wieczystych nr (...)</span> poprzez wpisanie w ich działach drugich w miejsce <span class="anon-block">A. Z. (1)</span> i <span class="anon-block">B. Z.</span>, spadkobierców ustawowych poprzedniego właściciela <span class="anon-block">A. Z. (2)</span> w stosownych udziałach wskazanych w pozwie oraz orzekł o kosztach postępowania obciążając nimi w całości wymienionych wyżej powodów. Przyczyną takiego rozstrzygnięcia było uznanie przez Sąd I instancji, że powódka nie posiada pełnej legitymacji procesowej czynnej do wniesienia powództwa imieniem tych spadkobierców <span class="anon-block">A. Z. (2)</span>, którzy nie zdecydowali się wstąpić do sprawy w wyniku zawiadomienia dokonanego przez sąd w toku podejmowanych w sprawie czynności. Sąd Rejonowy uznał wprawdzie konieczność badania z urzędu czy w sprawie winny uczestniczyć jeszcze inne osoby, z uwagi na łączące je współuczestnictwo konieczne, jednak w związku z tym, iż wyłącznie jeden ze wskazanych przez powódkę współspadkobierców ustawowych <span class="anon-block">A. Z. (2)</span>, zdecydował się na wstąpienie do sprawy po stronie powodowej, powództwo musiało zostać oddalone, albowiem powodowało to niepełną legitymację procesową czynną. W tym zakresie Sąd I instancji przywołał liczne orzecznictwo Sądu Najwyższego wskazujące na konieczność skompletowania w sprawie wszystkich, którym przysługuje roszczenie żądania ujawnienia swego prawa w księdze wieczystej, w miejsce dotychczasowego właściciela, wskazujące jednocześnie, że brak w tym zakresie powoduje skutki materialnoprawne w postaci oddalenia powództwa.</p> <p>Apelację od wyroku Sądu Rejonowego wniosła skutecznie powódka <span class="anon-block">Z. S.</span>. Zaskarżając wyrok w całości apelująca zarzuciła nieważność postępowania spowodowaną brakiem udziału w sprawie pełnomocnika z urzędu ustanowionego dla niej postanowieniem z dnia 18.07.2014 r. przez Sąd Rejonowy w Limanowej w sprawie ICo 682/12, na potrzeby wniesienia powództwa o uzgodnienie treści w/w ksiąg wieczystych. Ponadto w apelacji wskazano na naruszenie prawa materialnego, a to <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 209)">art. 209 k.c.</a> poprzez uznanie, że powódka nie mogła samodzielnie wnieść niniejszego pozwu również na rzecz pozostałych współspadkobierców ustawowych wskazanych w zmienionym przez Sąd postanowieniu spadkowym po <span class="anon-block">A. Z. (2)</span>, chociaż działanie takie stanowi czynność zachowawczą w stosunku do przysługujących wspólnie spadkobiercom praw, a także naruszenie prawa procesowego, to jest przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 195)">art. 195 k.p.c.</a> przez jego niewłaściwe zastosowanie. Na uzasadnienie tych zarzutów skarżąca przywołała również orzecznictwo SN, a w szczególności wyroki SN z dnia 08.06.2005 r. w sprawie I CK 701/04 oraz z dnia 27.01.2004 r. w sprawie II CK 387/02. W wyniku zaskarżenia apelująca wniosła o zmianę orzeczenia Sądu Rejonowego poprzez uwzględnienie powództwa, bądź też jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Okręgowy zważył, co następuje :</strong> </p> <p> <strong> <!-- --> Apelacja okazała się uzasadniona.</strong> </p> <p>Za nietrafny zdaniem Sądu Okręgowego uznać należy zarzut dotyczący nieważności postępowania, z uwagi na brak działania w sprawie ustanowionego dla <span class="anon-block">Z. S.</span> pełnomocnika z urzędu. Przede wszystkim zauważyć należy, że apelująca powódka brała czynny udział w całym postępowaniu przed Sądem I instancji i w sposób skuteczny reprezentowała swoje interesy, o czym świadczy choćby rozpoznawana apelacja. Spełnienie zaś warunku dotyczącego pozbawienia strony możności obrony swych praw powinno odnosić się do wskazania naruszenia przepisów przez Sąd, albo stronę przeciwną, powodującego brak właściwego i skutecznego udziału w sprawie. Z utrwalonej obecnie linii orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika bowiem, iż pozbawienie strony możności obrony swych praw polega na tym, że z powodu wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej, będących skutkiem naruszenia konkretnych przepisów <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 ()">kodeksu postępowania cywilnego</a>, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części (zob. wyrok SN z dnia 10.05.1974r. w sprawie II CR 155/74). Apelująca żadnych takich okoliczności dotyczących naruszeń przepisów procesowych oraz braku udziału w sprawie, oprócz kwestii pełnomocnika nie naprowadza. W ocenie Sądu Okręgowego kwestia ta nie powoduje skutku nieważności, z uwagi na fakt, że o ustanowieniu dla siebie pełnomocnika z urzędu powódka wnosząc samodzielnie pozew nie tylko w żaden sposób Sądu nie poinformowała, a od ustanowienia do daty wniesienia pozwu upłynął okres blisko dwóch lat, ale co więcej ze skutków wynikających z treści postanowienia wydanego w sprawie I Co 682/12, apelująca sama częściowo zrezygnowała wnosząc ponownie w treści pozwu o zwolnienie jej od kosztów sądowych, ale z pominięciem ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Tak sformułowany wniosek został w całości uwzględniony. W takim zaś wypadku, zdaniem Sądu Okręgowego, nie można z uwagi na brak działania ustanowionego wcześniejszym orzeczeniem pełnomocnika z urzędu przypisać Sądowi Rejonowemu naruszenia przepisów skutkującego nieważnością.</p> <p>W ocenie Sądu Okręgowego zachodzi jednak wskazywane w apelacji naruszenie przepisów prawa procesowego – <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 195)">art. 195 k.p.c.</a> mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd I instancji trafnie uznał konieczność występowania w sprawie wszystkich osób, które mogą żądać ujawnienia swego prawa wynikającego z treści zmienionego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po <span class="anon-block">A. Z. (2)</span> oraz nabycia spadków po niektórych jego spadkobiercach, jednak błędnie uznał, iż wszystkie te osoby winny występować wyłącznie po stronie powodowej. Zauważyć bowiem należy, iż w rozpoznawanej sprawie zachodzi również przypadek szczególny, albowiem pozwany <span class="anon-block">A. Z. (1)</span> figurujący obecnie wraz ze swoją żoną jako współwłaściciel nieruchomości na innej podstawie, należy także do kręgu spadkobierców ustawowych <span class="anon-block">A. Z. (2)</span>, a więc i jemu przysługuje uprawnienie do żądania ujawnienia swego udziału wynikającego z nabycia części spadku po byłym właścicielu. Żądanie takie zostało zresztą w jego imieniu w treści pozwu sformułowane. Wprawdzie jest ono mniej korzystne niż obecny stan wynikający z treści ksiąg wieczystych, albowiem sprowadza się ono do ujawnienia mniejszego zakresu prawa niż obecnie ujawnione, niemniej jednak w wyniku uwzględnienia pozwu nie powinien on zostać wykreślony z ksiąg objętych żądaniem w całości. Nie można odmówić więc prawdziwości twierdzeniu, że i udział tego spadkobiercy składa się na pełną legitymację procesową czynną, która jest niezbędna dla wytoczenia niniejszego powództwa. W takiej zaś sytuacji udział <span class="anon-block">A. Z. (1)</span> byłby w sprawie niezbędny po obu stronach procesowych, albowiem w przeciwnym wypadku wytoczenie powództwa o uzgodnienie treści ksiąg wieczystych w takim kształcie byłoby niemożliwe. Taki wniosek co do współuczestnictwa koniecznego <span class="anon-block">A. Z. (1)</span> nie jest jednak uzasadniony. Uznając zaś, iż dopuszczalne jest, aby w/w występował wyłącznie po stronie pozwanej, nie można ograniczać takiej możliwości wyłącznie w odniesieniu do udziału w sprawie tego tylko spadkobiercy. Oznacza to, że również pozostali spadkobiercy po <span class="anon-block">A. Z. (2)</span>, także mogą występować po stronie pozwanej, jeśli nie zgłosili chęci wstąpienia do sprawy po stronie powodowej, na skutek zawiadomienia przez Sąd Rejonowy. Udział taki w sposób wystarczający wypełni potrzebę współuczestnictwa koniecznego w sprawie o uzgodnienie księgi wieczystej zarówno osób, których prawa mają zostać wykreślone, jak i tych osób, które mogą domagać się ujawnienia swego prawa w miejsce prawa wpisanego nieprawidłowo.</p> <p>Analizując orzecznictwo Sądu Najwyższego w przedmiocie konieczności udziału w postępowaniu zarówno osób, których prawa są aktualnie wpisane w treści księgi wieczystej, jak i osób które mogą rościć sobie uprawnienie do ujawnienia swych praw w jej treści zauważyć trzeba, że nie jest ono jednolite. Jak się wydaje dominującym poglądem jest uznanie, iż w tym zakresie istnieje współuczestnictwo konieczne, a brak udziału wszystkich objętych tym uczestnictwem podmiotów powoduje skutki materialnoprawne w postaci oddalenia powództwa. Sąd Najwyższy opowiadał się wprawdzie również za możliwością ograniczenia czynnej legitymacji procesowej do udziału jednego ze współwłaścicieli, co miało miejsce w orzeczeniach z dnia 07.04.2006r. IIICSK 114/05, 08.06.2005r. ICK 701/04 oraz 31.012014r. IICSK 254/13, wskazując jednak w uzasadnieniach na pewne odstępstwo od reguły, mogące wynikać tylko z treści <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 209)">art. 209 k.c.</a>, to jest w zakresie zachowania i ochrony wspólnych praw. Mając na uwadze wyjątkowość takiej sytuacji, w uzasadnieniu pierwszego z orzeczeń, Sąd Najwyższy stwierdził, że w sytuacji kiedy naruszenie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 195)">art. 195 k.p.c.</a> poprzez brak udziału wszystkich współuczestników koniecznych, wpłynęło na rozstrzygnięcie w sprawie, w związku z uzasadnionym zarzutem apelacyjnym, orzeczenie sądu I instancji powinno zostać uchylone, w celu umożliwienia wzięcia udziału w sprawie pozostałym współwłaścicielom. Natomiast w uzasadnieniu przywołanego w apelacji orzeczenia w sprawie ICK 701/04, Sąd Najwyższy stwierdził możliwość potrzeby pozwania takiego ze współwłaścicieli, który sprzeciwia się działaniu powoda w celu zachowania wspólnych dla nich praw. Na gruncie obu wskazanych spraw Sąd Najwyższy uznał wspólność praw wszystkich współspadkobierców i wynikającą z tego możliwość przeprowadzenia postępowania o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, na skutek pozwu wniesionego przez jednego z nich. Sąd Rejonowy opowiedział się za brakiem takiej możliwości, co w konsekwencji skutkować musi nieskutecznością działania tylko części osób, których prawa nie zostały wpisane do księgi wieczystej. Podobnie jak Sąd I instancji, a odmiennie do opisanych wyżej stanowisk, taką samą sytuację ocenił także Sąd Najwyższy w uzasadnieniu odnoszącym się do postanowienia z dnia 20.12.2012r. w sprawie IV CSK 210/12, gdzie żądanie jednego ze współwłaścicieli domagającego uzgodnienia treści księgi wieczystej poprzez wpisanie swego udziału oraz udziałów pozostałych współwłaścicieli nie zostało uznane za działanie w zakresie ochrony praw wspólnych.</p> <p>W ocenie Sądu Okręgowego, nie można w całości podzielić zarzutu apelacyjnego odnoszącego się do przyznania możliwości prowadzenia postępowania w niniejszej sprawie bez udziału pozostałych współwłaścicieli wywodzących swe prawa ze spadkobrania po <span class="anon-block">A. Z. (2)</span>, mając natomiast na uwadze orzecznictwo przytoczone w treści uzasadnienia przez Sąd Rejonowy, jak również przywołane w apelacji oraz omówione powyżej, stwierdzić należy, iż wypełnienie imperatywu dotyczącego współuczestnictwa koniecznego w tego rodzaju sprawie, może nastąpić w taki sposób, że o ile zawiadomieni współspadkobiercy nie zdecydowali się przystąpić do sprawy w charakterze powodów, co stanowiło ich pierwotne i wyprzedzające uprawnienie, to winni oni zostać przez sąd wezwani do sprawy w charakterze pozwanych. Takie rozwiązanie zapewnia bowiem w sposób wystarczający spełnienie potrzeby udziału w sprawie wynikającego ze współuczestnictwa koniecznego, nawet wówczas, kiedy nie jest podzielany pogląd, co do tego, że występujący z powództwem jeden ze współspadkobierców działa w interesie zachowania wspólnych dla nich wszystkich praw, w ramach umocowania wynikającego z treści <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 209)">art. 209 k.c.</a> Takie kompromisowe stanowisko wyraził również SN w wyroku z dnia 09.06.2005 r. w sprawie III CK 699/04, stwierdzając, iż w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym konieczny jest udział, po którejkolwiek stronie procesu, zarówno wszystkich osób wpisanych w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (dział 2)">dziale drugim</a> księgi wieczystej jak też osób, których prawo własności nie zostało dotychczas w księdze wieczystej wpisane. W takim zaś przypadku w ocenie Sądu Okręgowego doszło do naruszenia przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 195;art. 195 § 2)">art. 195 § 2 k.p.c.</a>, albowiem nie wykorzystując wszystkich instrumentów jakimi dysponował dla uzyskania efektu wspólnego udziału w niniejszym postępowaniu wszystkich wymienionych powyżej osób, Sąd Rejonowy oddalił powództwo w oparciu o przesłankę wynikającą właśnie z okoliczności braku wszystkich współuczestników koniecznych. W tej sytuacji zarzut naruszenia przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 209)">art. 209 k.c.</a> nie ma dla sprawy istotnego znaczenia, albowiem bez względu na to jaki pogląd jest w tym zakresie reprezentowany, prawidłowe zastosowanie przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 195;art. 195 § 2)">art. 195 § 2 k.p.c.</a> winno doprowadzić do wydania w sprawie rozstrzygnięcia opartego na przesłankach merytorycznych. Uchylenie wyroku w całości jest uwarunkowane tym, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, opierając swoje orzeczenie na przesłankach formalnych, a więc zachodzą okoliczności objęte treścią przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 386;art. 386 § 4)">art. 386 § 4 k.p.c.</a> Wydane przez Sąd Okręgowy rozstrzygnięcie obejmuje również <span class="anon-block">S. Z.</span> pomimo nieskuteczności zaskarżenia przez niego wyroku, a to z uwagi na charakter współuczestnictwa i to, że wyrok zmierzający do uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym musi dotyczyć wszystkich współuczestników, a więc istnienia przesłanek z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 378;art. 378 § 2)">art. 378 §2 k.p.c.</a> </p> <p>Sąd Rejonowy w ponownym postępowaniu winien wezwać do sprawy po stronie pozwanej tych wszystkich objętych żądaniem pozwu, którzy nie zdecydowali się na wzięcie udziału w sprawie w charakterze powodów, a nie zostały dotychczas pozwane. Dopiero wówczas po przeprowadzeniu dowodów zgłoszonych w pozwie oraz odpowiedzi na pozew, a także dowodów zgłoszonych ewentualnie przez osoby nowo wezwane do sprawy, oceni czy treść ujawniona w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (dział 2)">działach drugich</a> ksiąg wieczystych wskazanych w pozwie, odpowiada stanowi prawnemu czy też winna ona zostać skorygowana. Orzekając o roszczeniu Sąd I instancji orzeknie również o kosztach postępowania apelacyjnego, z uwagi na treść przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 108;art. 108 § 2)">art. 108§ 2 k.p.c.</a> </p> <p> <span class="anon-block">(...)</span> </p> </div>