V ACa 921/12

Суды общей юрисдикции2012-12-28

Номер дела

V ACa 921/12

Дата решения

2012-12-28

Тип

SENTENCE

Судьи

R. KowalkowskiT. SobolewskaZb. Koźma (PRESIDING_JUDGE)

Правовое основание

art. 189 k.p.c.

Текст решения

Sygn. akt V ACa 921/12 <div> <h2>WYROK</h2> <h5>W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ</h5> Dnia 28 grudnia 2012 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku V Wydział Cywilny w składzie: <table> <colgroup> <col width="214"/> <col width="492"/> </colgroup> <tr> <td> Przewodniczący- Sędzia </td> <td> SA Zb. Koźma </td> </tr> <tr> <td> Sędzia Sędzia </td> <td> SA T. Sobolewska SA R. Kowalkowski (spr.) </td> </tr> <tr> <td> Protokolant </td> <td> sekr. sąd. J. Makarewicz </td> </tr> </table> po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2012 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy z powództwa G. T. (1) i J. T. (1) przeciwko H. W. (1), A. W. i R. B. o ustalenie na skutek apelacji powodów od wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 14 sierpnia 2012 r. sygn. akt I C 2179/09 Uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Toruniu pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. Na oryginale właściwe podpisy. VACa 921/12 UZASADNIENIE Wyrokiem Z 14 sierpnia 2012r. Sąd Okręgowy w Toruniu oddalił powództwo G. i J. T. (1) o ustalenie nieważności umów skierowane (...), A. W. i R. B.. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie ustalił, że 1995 roku powodowie G. (...) nabyli nieruchomość w postaci kamienicy przy ul. (...) T. wraz z lokatorami, która wymagała remontu. Na ten cel zaciągnęli pożyczkę w kwocie 12.000 złotych w Banku (...) w T., jednak środki te okazały się niewystarczające. W związku z powyższym planowali oni sprzedać tę nieruchomość. Rozmawiali o tym zamiarze ze swoimi znajomymi. T. T. (1) brat powoda J. T. (1) skontaktował ich z pozwanym H. W. (1) (noszącym wówczas nazwisko L.) , który posiadał środki finansowe ponieważ udzielał innym osobom pożyczek za oprocentowaniem. T. T. (1) i powód brali w przeszłości u (...) takie pożyczki na prowadzenie działalności gospodarczej. (...) zaproponował H. W. (1) zakup nieruchomości przy ul. (...), na co ten się zgodził. Ponieważ w tamtym czasie nie dysponował jednak taką kwotą pieniędzy, zwrócił się do swojego znajomego (...) o pożyczenie kwoty 25.000,00 złotych, drugą część tej kwoty wziął on od swojej żony A. L. (W.). W dniu 21.10.1998 roku doszło do zawarcia przedwstępnej umowy sprzedaży, zgodnie z którą powodowie G. (...) T. zobowiązali się sprzedać pozwanym R. B. (...) W. (L.) udziały po 1/2 części nieruchomości przy ul. (...)/ (...) za kwotę 92.000,00 złotych. Według § 3 w/w umowy powodowie mieli otrzymać w dniu zawarcia umowy kwotę 80.000,00 złotych tytułem zaliczki na poczet ceny, a resztę ceny w kwocie 12.000 zł. w dniu podpisania właściwej umowy sprzedaży. W § 6 w/w umowy strony ustaliły, iż umowa sprzedaży zostanie zawarta najpóźniej do dnia 21 kwietnia 1999 roku. Miesiąc po zawarciu umowy, pozwany H. W. (1) oświadczył powodom, iż rezygnuje z zakupu ich nieruchomości , bo nie jest zainteresowany zakupem ruiny. Zażądał zwrotu wpłaconej zaliczki w kwocie 50.000 zł. w ratach po 5.000 zł. miesięcznie. Do niespłaconej dotychczas kwoty doliczał kwotę odsetek wynoszących 10% miesięcznie. Pozwanemu R. B. i swojej żonie sam oddał wpłacone przez nich pieniądze. Przez okres kilku miesięcy G. (...) nie dokonali zwrotu umówionej kwoty 50.000,00 złotych. Wpłacili jedynie kwotę około 30.000,00 złotych. W związku z powyższą sytuacją w dniu 27 kwietnia 1999 roku doszło do podpisania kolejnej umowy notarialnej, w której powodowie - małżonkowie T. pozwani R. B. i A. L. oświadczyli, że rozwiązują przedwstępną umowę sprzedaży nieruchomości z dnia 21 października 1999 roku. Zgodnie z § 3 tejże umowy przedmiotową nieruchomość przy ul. (...)/ (...) miał zakupić H. W. (1) za kwotę 76.100,00 złotych, która miała być uiszczona przed podpisaniem przedmiotowej umowy. W dniu 18 listopada 1999 roku powodowie G. i J. T. (2) podpisali kolejną umowę notarialną, na podstawie której pozwany H. W. (1) udzielił im pożyczki w kwocie 76.000,00 złotych z terminem jej zwrotu do dnia 16 maja 2000 roku. Tak naprawdę to powodowie nie uzyskali żadnej kwoty pieniędzy, gdyż kwota wymieniona w akcie notarialnym stanowiła niespłaconą dotychczas kwotę zaliczki z umowy z dnia 21 października 1998 roku z doliczonymi odsetkami w wysokości 10% w skali miesiąca. W ramach zabezpieczenia przedmiotowej umowy pożyczki zgodnie z § 6 , powodowie J. i G. T. (2) udzielili pozwanemu H. W. (2) nie gasnącego z chwilą śmierci, zgodnie z którym w przypadku, gdy nie zwrócą pożyczki, będzie on uprawniony do przeniesienia na rzecz samego siebie własności nieruchomości przy ul. (...) / (...) w T.. Od listopada 1999 roku powodowie G. i T. T. (1) dokonywali spłat pieniędzy na rzecz pozwanego H. W. (1) z różną regularnością oraz w różnych kwotach. Niekiedy było to kilka rat w miesiącu po kilkaset złotych, a niekiedy były przerwy we wpłatach. Nigdy nie otrzymywali potwierdzenia pisemnego dokonywanych wpłat. Pieniądze z tytułu przedmiotowej pożyczki przekazywały także dzieci powodów: córka B. F. i syn R. T. ale nie wiedziały jaką kwotę przekazują. Do maja 2000 roku powodowie wpłacili pozwanemu (...) kwotę około 76.000,00 złotych, która stanowiła jedynie odsetki od pożyczki. W dniu 23 listopada 2001 roku H. W. (1) złożył oświadczenie w formie aktu notarialnego, iż przenosi na swoją rzecz własność nieruchomości przy ul. (...) w T.. W dniu 5 listopada 2003 roku, pozwany H. W. (1) zawarł z L. M. formie aktu notarialnego umowę pożyczki i przeniesienia własności nieruchomości na zabezpieczenie. Zgodnie z umową, H. W. (1) miał pożyczyć od Leokadii Majewskiej kwotę 30.000,00 złotych, a jako zabezpieczenie spłaty tejże pożyczki przeniósł na jej rzecz własność nieruchomości przy ul. (...) / (...). Powodowie domagali się uznania umów zawartych z pozwanymi za nieważne z 2 przyczyn. Jedną z przyczyn nieważności umów zdaniem powoda było to, że powód (...) nie był obecny przy zawieraniu umowy z dnia 18 listopada 1999 roku i umowy tej nie podpisał w tym dniu. Podpisał ją później na wyraźne żądanie Notariusza i pod wpływem groźby, która kierowana była pod jego adresem przez pozwanego H. W. (1). Okoliczność ta nie została udowodniona. (...) zeznając na te okoliczności w postępowaniu karnym w sprawie(...) stanowczo wykluczyła taką możliwość, aby strona umowy nie była obecna w trakcie zawierania umowy Kancelarii Notarialnej. Ciężar udowodnienia tej okoliczności obciążał powodów zgodnie z przepisem <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 6)">art.6 kc</a> bo oni z tego faktu wywodzili skutki prawne. Drugą natomiast przyczyną nieważności umowy z dnia 18 listopada 1999 roku miała być pozorność tej czynności prawnej. Za umowę pozorną można uznać tylko takie oświadczenie woli, gdy brak zamiaru wywołania skutków prawnych został przejawiony wobec drugiej strony otwarcie, tak że ta druga strona miała pełną świadomość co do pozorności złożonego wobec niej oświadczenia woli i co do rzeczywistej woli jej kontrahenta i w pełni się z tym zgadzała. Strony tej umowy najpierw wyraziły zgodę na wykreślenie hipoteki wpisanej do księgi wieczystej Kw nr(...) w związku z rozwiązaniem przedwstępnej umowy sprzedaży, następnie zawarły umowę pożyczki i umowę zobowiązującą do przeniesienia własności nieruchomości w wykonaniu świadczenia przemiennego i powodowie udzielili pełnomocnictwa pozwanemu H. W. do przeniesienia na samego siebie własności zabudowanej nieruchomości. Umowy te nie miały charakteru pozornego bo powodowie doskonale znali warunki umowy pożyczki udzielonej im przez (...), wiedzieli doskonale w jaki sposób pożyczka ta jest zabezpieczona, godzili się na te warunki, sądząc, że spłacą pożyczkę i nie dojdzie do przeniesienia własności nieruchomości na rzecz pozwanego. Tymczasem nie spłacili pożyczki ponieważ pozwany wpłacane przez nich kwoty zaliczał najpierw na odsetki za zwłokę. Jak wykazało postępowanie karne w sprawie (...) pozwany W. nie wprowadził powodów w błąd ani w inny sposób nie zmusił do zawarcia tej umowy i powodowie powinni wiedzieć jakie skutki prawne łączyły się z zawarciem tych umów. W tej sytuacji powództwo wniesione przeciwko H. W. (1) było bezzasadne. Bezzasadne było także powództwo przeciwko A. W. (...), którzy nie byli bezpośrednimi stronami zawarcia umowy pożyczki oraz umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości z dnia 18 listopada 1998 roku. Przy zawieraniu tej umowy brali udział tylko w tym zakresie, że wyrazili zgodę na wykreślenie hipoteki wpisanej do księgi wieczystej nieruchomości powodów. Stronami umowy pożyczki oraz umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości byli powodowie oraz H. W. (1). Bezzasadne było także żądanie powodów uznania przedmiotowej umowy z dnia 18 listopada 1999 roku za bezskuteczną wobec powodów, o co wnosili w pozwie. Było to żądanie niezrozumiałe dla potrzeb tego procesu i wynikało prawdopodobnie z tego, że powodowie wnosząc pozew samodzielnie nie rozumieli tej instytucji prawnej. Zgodnie bowiem z przepisem <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 527)">art. 527</a>. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (§ 1)">§ 1 kc</a> gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. W tej sprawie nie wystąpiły przesłanki skuteczności skargi pauliańskiej. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w punkcie 1 wyroku. W apelacji powodowie domagali się zmiany wyroku i uwzględnienia powództwa zarzucając wyrokowi naruszenie prawa materialnego tj. art. 2 ustawy prawo o notariacie przez niezamieszczenie w akcie wzmianki o tym, że powód jest osobą niedowidzącą w znacznym stopniu oraz po minięcie faktu, że przy sporządzeniu aktu nie byli obecni wszyscy w nim wymienieni jako strony dokonywanej czynności. Nadto zarzuciła naruszenie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 83;art. 83 § 1)">art. 83 § 1 kc</a> i <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 65;art. 65 § 1;art. 65 § 2)">art. 65 § 1 i 2 kc</a> oraz <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 5)">art. 5 kc</a> bo (...) wykorzystał swoją dominującą rolę i narzucał odsetki nie uzgodnione przez strony postępując niezgodnie z zasadami współżycia społecznego. Poza tym, zdaniem apelacji, sąd naruszył zasadę bezpośredniości nie prowadząc dowodu z bezpośrednich zeznań notariusza sporządzającego kwestionowane akty notarialne oraz opinii biegłego ds. ekspertyzy pisma na okoliczność podpisu pozwanego W. na zestawieniu wpłat dokonanych przez powodów. Zarzuciła też apelacja, że sąd niezasadnie zaniechał przeprowadzenia dowodu z oryginału aktu notarialnego i szeregu innych dowodów wskazanych w apelacji. Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Zaskarżony wyrok jest wadliwy w świetle twierdzeń powodów odnoszących się tak do podstaw żądania uznania skarżonych umów za nieważne, jak i liczby umów, które ich zdaniem dotknięte były wadą nieważności. Trzeba bowiem zauważyć, że w toku procesu prezentowali niejasne i zmienne stanowisko odnośnie tego, jakie przyczyny ich zdaniem decydują o nieważności skarżonych umów. Co więcej, także niejasne było ich stanowisko co do tego, które z umów przywoływanych w toku procesu zostały zaskarżone. Podobny brak jasności stanowiska można dostrzec w ich apelacji, w której formalnie zaskarżyli całe rozstrzygnięcie zawarte w pkt 1 - szym wyroku Sądu Okręgowego, a więc można przyjąć, że w zakresie dotyczącym wszystkich zgłoszonych przez nich roszczeń oddalonych przez sąd, gdy z dalszej części zarzutów apelacji i jej wniosków można by wnosić, iż zaskarżenie dotyczyło li tylko umowy zawartej w dniu 18 listopada 1999r. W tej sytuacji ocena skuteczności powództwa nie była możliwa, a Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy, co usprawiedliwia uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy oceniał bowiem, że podstawą powództwa były dwa zarzuty formułowane przez powodów, a mianowicie to, że powód J. T. (1) nie był obecny przy zawieraniu umowy z 18 listopada 1999r. i jej nie podpisał w dniu określonym w akcie notarialnym oraz pozorność czynności prawnej stwierdzonej tym aktem notarialnym. Tymczasem powodowie w toku procesu podnosili, że dokonując przewłaszczenia na swoją rzecz spornej nieruchomości pozwany (...) udzielone mu umocowanie w umowie z 18 listopada 1999r. Twierdzili, że ich zamiarem było upoważnienie go do zawarcia umowy przeniesienia własności jedynie niezabudowanej nieruchomości co jasno wynika z treści pełnomocnictwa (§ 6 umowy - karta 62v), a zbył w ich imieniu, jako ich pełnomocnik, na swoją rzecz nieruchomość zabudowaną czyniąc to wbrew treści pełnomocnictwa. Tak więc również ten zarzut, wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, stanowił podstawę twierdzeń powodów o faktach mających decydować o nieważności zawartych umów. Skoro Sąd Okręgowy go nie ocenił, nie rozpoznał istoty sprawy, bo nieodniesienie się do twierdzeń strony o faktach stanowiących podstawę zgłoszonych żądań jest takim uchybieniem. To uchybienie ma, jak się wydaje, istotne znaczenie dla oceny skuteczności powództwa, gdy się zważy, że powodowie domagali się ustalenia nieważności, poza umową z 18 listopada 1999r., także wszystkich innych umów dotyczących spornej nieruchomości i zawartych po umowie z 18 listopada 1999r., chociaż ich zmienna postawa procesowa nie pozwala na jednoznaczną ocenę co do zakresu ich żądania. Wobec niejednoznacznej postawy powodów rzeczą Sądu Okręgowego było zobowiązanie ich, przed zamknięciem rozprawy, do jednoznacznego wskazania, które z umów dotyczących spornej nieruchomości są objęte ich żądaniem i stosownie do ich stanowiska określenie (wezwanie do sprecyzowania) strony pozwanej. Gdyby bowiem założyć, a taki wniosek zdaje się być uprawniony w świetle ich twierdzeń, że przedmiotem żądania jest ustalenie nieważności wszystkich umów zawartych po 18 listopada 1999r. i dotyczących ich nieruchomości oraz umowy z 18 listopada 1999r., to poza procesem pozostawała L. M. (strona umowy z 5 listopada 2003r. załączonej do akt - karta 67), która powinna być stroną procesu. Jak wcześniej jednak wskazano, labilna postawa powodów co do zakresu przedmiotowego ich żądań zgłoszonych w procesie, uniemożliwia jednoznaczną ocenę w kwestii dotyczącej biernej legitymacji procesowej. Rzeczą Sądu Okręgowego ponownie rozpoznającego sprawę będzie zatem jednoznaczne określenie zakresu zgłoszonych przez powodów żądań i ustalenie odpowiadającego im oznaczenia strony biernie legitymowanej, a także ocena na gruncie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 65;art. 65 § 2)">art. 65 § 2 kc</a> - o ile przedmiotem żądania jest umowa przeniesienia własności z 23 listopada 2001 r. - jaki był zakres umocowania pozwanego do przeniesienia własności nieruchomości wynikający z § 6 umowy z 18 listopada 1999r. Pomiędzy treścią § 6, a właściwie zawartym w nim opisem przedmiotu czynności, do której został pozwany H. W. umocowany, a przedmiotem czynności, której dokonał jako pełnomocnik, wydaje się istnieć różnica, co mogłoby sugerować, że dokonał on czynności do której nie był umocowany. Jednoznaczne jednak wyjaśnienie tej kwestii wymaga czynienia ustaleń na gruncie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 65;art. 65 § 2)">art. 65 § 2 kc</a> i badania, jaki był zgodny zamiar stron umowy, w której udzielono pełnomocnictwa i z czego wynika istniejąca rozbieżność pomiędzy opisem w § 6 przedmiotu, do którego odnosi się pełnomocnictwo i opisem tego przedmiotu zawartym w § 2 umowy z 18 listopada 1999r. Mając na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny zaskarżony wyrok uchylił w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania odwoławczego Sądowi Okręgowemu w Toruniu, o czym orzekł na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 386;art. 386 § 4)">art. 386 § 4 kpc</a> i <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 108;art. 108 § 2)">108 § 2 kpc</a>. </div>