I ACa 200/23

<p>Sygn. akt I ACa 200/23</p> <div> <h2>WYROK</h2> <h5>W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ</h5> <p>Dnia 5 marca 2025 r.</p> <p>Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny</p> <p>w składzie:</p> <p>Przewodniczący: SSA Paweł Rygiel</p> <p>Sędziowie: SSA Wojciech Żukowski</p> <p>SSO del. Agnieszka Włodyga</p> <p>Protokolant: Madelaine Touahri</p> <p>po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2025 r. w Krakowie na rozprawie</p> <p>sprawy z powództwa <span class="anon-block">G. R.</span> </p> <p>przeciwko Gminie Miejskiej <span class="anon-block">K.</span> </p> <p>przy interwencji ubocznej po stronie pozwanej <span class="anon-block">L. T.</span> </p> <p>o ustalenie prawa do grobu</p> <p>na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie</p> <p>z dnia 27 października 2022 r., sygn. akt I C 3228/21</p> <p>1.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że nadaje mu treść:</p> <p>„I. ustala, że powódka <span class="anon-block">G. R.</span> ma prawo do dysponowania grobem murowanym zlokalizowanym na cmentarzu <span class="anon-block">G.</span> na pasie<span class="anon-block">(...)</span>, w rzędzie południowym, grób nr<span class="anon-block">(...)</span>, w tym w szczególności prawo do decydowania o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobie, do remontu nagrobka oraz załatwienia spraw z Zarządem Cmentarzy <span class="anon-block"> (...)</span> w <span class="anon-block">K.</span>;</p> <p>II. zasądza od interwenienta ubocznego <span class="anon-block">L. T.</span> na rzecz powódki <span class="anon-block">G. R.</span>, tytułem kosztu procesu, kwotę 600 zł (sześćset złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia 13 marca 2025 r. do dnia zapłaty.”</p> <p>2.  zasądza od interwenienta ubocznego <span class="anon-block">L. T.</span> na rzecz powódki <span class="anon-block">G. R.</span>, tytułem kosztów postępowania apelacyjnego kwotę 1 320 zł (jeden tysiąc trzysta dwadzieścia złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.</p> <p>sygn. akt I ACa 200/23</p> </div> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>wyroku z dnia 5 marca 2025 r.</p> <p>Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił powództwo <span class="anon-block">G. R.</span> skierowane przeciwko Gminie Miejskiej <span class="anon-block">K.</span> o ustalenie, że powódce przysługuje prawo do grobowca zlokalizowanego na Cmentarzu <span class="anon-block">G.</span>, w kwaterze pas <span class="anon-block">(...)</span> rząd <span class="anon-block"> (...)</span> grób nr <span class="anon-block">(...)</span>, obejmujące m.in. prawo do decydowaniu o przeznaczeniu wolnych miejsc w/w grobie, prawo do remontu nagrobka oraz załatwiania spraw z Zarządem Cmentarzy <span class="anon-block"> (...)</span> w <span class="anon-block">K.</span>.</p> <p>Sąd I instancji ustalił, że w spornym grobie murowanym pochowane zostały następujące osoby: <span class="anon-block">H. T.</span> (w 1989 r.), <span class="anon-block">M. T.</span> (w 1991 r.) i <span class="anon-block">P. T.</span> (w 2019 r.). Jest to grobowiec przeznaczony jest na pochówek 4 osób.</p> <p>Powódka jest córką <span class="anon-block">M. T.</span> i <span class="anon-block">H. T.</span>. Interwenient uboczny <span class="anon-block">L. T.</span> jest jej bratem.</p> <p>Ostatnią osobą pochowaną w grobie był <span class="anon-block">P. T.</span>, a organizatorem jego pochówku był <span class="anon-block">L. T.</span>.</p> <p>Opłata z tytułu użytkowania gruntu pod grób murowany na okres 50 lat tj. do 5 sierpnia 2069 r. została wniesiona w dniu 11 września 2019 r. przez <span class="anon-block">L. T.</span> </p> <p>Aktualnym dysponentem grobu jest <span class="anon-block">L. T.</span>, który nabył to prawo w związku z oświadczeniem poprzedniego dysponenta - <span class="anon-block">H. K.</span> o przekazaniu prawa do dysponowania grobem.</p> <p>Sąd ustalił ponadto, że <span class="anon-block">L. T.</span> dokonał rozbiórki poprzedniego nagrobka i sfinansował postawienie nowego nagrobka.</p> <p> <span class="anon-block">H. K.</span>, będąc jeszcze dysponentem grobu w lutym 2019 r. pochowała w nim swojego męża. Po śmierci jej bratanka <span class="anon-block">P. T.</span>, <span class="anon-block">L. T.</span> zaproponował jej, by odstąpiła prawo dysponowania tym grobem na jego rzecz. <span class="anon-block">H. K.</span> przyjęła tę propozycję i przeniosła zwłoki swojego męża do grobu jego rodziców.</p> <p>Sąd ustalił ponadto, że powódka jest osobą konfliktową, doprowadzała do awantur z osobami z rodziny <span class="anon-block">T.</span>, odwiedzającymi ww. grób. O grób początkowo dbała <span class="anon-block">H. K.</span>, a później jego generalny remont przeprowadził <span class="anon-block">L. T.</span>. Na nagrobku są zawsze kwiaty, palą się znicze, grób jest odnowiony i zadbany. Nikt nigdy nie utrudniał <span class="anon-block">G. R.</span> sprawowania kultu zmarłych przy tym grobie, to często powódka utrudniała to innym osobom.</p> <p>W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał zgłoszone roszczenie za bezzasadne. Odwołał się przy tym do treści <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19590110062" title="Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych - Dz. U. z 1959 r. Nr 11, poz. 62 (art. 10)">art. 10 ustawy z dnia 31.01.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych</a> (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 912 z późn. zm.) oraz jego wykładni.</p> <p>Sąd I instancji uznając, że jakkolwiek powódka posiada interes prawny w rozumieniu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 189)">art. 189 k.p.c.</a> w ustaleniu prawa do grobu, to jednak wytaczając powództwo o ustalenie prawa do dysponowania grobem nie zmierza do uzyskania wyroku ustalającego (deklaratoryjnego), ale w drodze tego powództwa dopiero chciałaby uzyskać prawa dysponenta, a więc prawa upoważniające ją do podejmowania decyzji o losie grobu. To wszystko w sytuacji, gdy obecnie stan prawny grobu jest uregulowany, a jego dysponentem jest osoba (interwenient uboczny), która uzyskała to prawo bezpośrednio od uprzedniego dysponenta na podstawie umowy. Sąd uznał zatem, że brak jest podstaw do pozbawiania <span class="anon-block">L. T.</span> prawa do dysponowania grobem.</p> <p>Nadto, skoro celem powództwa o ustalenie jest doprowadzenie do zakończenia stanu niepewności przy jednoczesnym braku możliwości dochodzenia ochrony na innej drodze, to rozstrzygnięcie zgodne z żądaniem pozwu celu tego absolutnie nie spełnia. Przyznanie powódce prawa do dysponowania grobem doprowadziłoby do konieczności wspólnego zajmowania stanowiska w istotnych kwestiach, przede wszystkim wiążących się z możliwością pochówku kolejnej osoby, a potencjalnie do sporu, który mógłby generować dalsze postępowania sądowe.</p> <p>Od powyższego orzeczenia apelację wniosła powódka, zaskarżając go w całości.</p> <p>Apelując zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych poprzez:</p> <p>- ustalenie, że powódka jest osobą konfliktową i wywołuje awantury podczas odwiedzin spornego grobowca przez osoby z rodziny <span class="anon-block">T.</span>, a w konsekwencji nieustalenie, że to powódce utrudniane jest sprawowanie kultu przez osoby najbliższe z otoczenia dysponenta grobu;</p> <p>- nie ustalenie, że powódce przysługuje uprawnienie do dysponowania grobem już z samego faktu pochowania w nim jej rodziców i babki;</p> <p>- nie ustalenie, że w grobowcu pochowana jest babka powódki <span class="anon-block">A. C.</span>;</p> <p>- nie ustalenie, ile miejsc grzebalnych posiada sporny grób i ile pozostało w nim wolnych miejsc.</p> <p>Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy tj. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 233;art. 233 § 1)">art. 233 § 1 k.p.c.</a> poprzez przekroczenie zasad swobodnej oceny dowodów i wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego uznanie za wiarygodne zeznań świadka <span class="anon-block">H. K.</span> – poprzedniego dysponenta grobu, który przekazał prawo interwenientowi ubocznemu i miał interes w podtrzymywaniu stanowiska interwenienta;</p> <p>Powódka zarzuciła także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19590110062" title="Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych - Dz. U. z 1959 r. Nr 11, poz. 62 (art. 10)">art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych</a>, <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 24;art. 24 § 1)">art. 24 § 1 k.c.</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19590110062" title="Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych - Dz. U. z 1959 r. Nr 11, poz. 62 (art. 10;art. 10 ust. 1)">art. 10 ust.1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych</a> i <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 189)">art. 189 k.p.c.</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19590110062" title="Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych - Dz. U. z 1959 r. Nr 11, poz. 62 (art. 10;art. 10 ust. 1)">art. 10 ust.1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych</a> - poprzez ustalenie, że powódce nie przysługuje prawo do współdecydowania spornym grobem.</p> <p>Apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości oraz o zasądzenie od interwenienta ubocznego na jej rzecz kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego.</p> <p>Interwenient uboczny wniósł o oddalenie apelacji.</p> <p>Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.</p> <p>Apelacja powódki jest uzasadniona.</p> <p>Ustalenia dokonane w pierwszej instancji są, co do zasady, prawidłowe. Zostały ustalone w oparciu o wszystkie przeprowadzone dowody, których ocena mieści się w granicach wyznaczonych <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 233;art. 233 § 1)">art. 233 § 1 k.p.c.</a> </p> <p>W zasadniczej swej części ustalone fakty nie są sporne. Sprowadzają się do okoliczności dotyczących spornego grobowca, jego powstania, osób w nim pochowanych oraz relacji rodzinnych pomiędzy powódką a interwenientem ubocznym. Poza sporem także pozostaje, że w grobie pochowane są osoby bliskie tak dla powódki jak i interwenienta ubocznego.</p> <p>W oczywisty sposób istnieją podstawy do ustalenia, że pomiędzy rodzeństwem: <span class="anon-block">G. R.</span> a <span class="anon-block">L. T.</span> i <span class="anon-block">H. K.</span> zachodzi konflikt i w ramach wykonywania kultu zmarłych pomiędzy tymi osobami dochodzi do nieporozumień. To, czy sytuacje konfliktowe są wynikiem działania przede wszystkim powódki nie ma znaczenia w sprawie. Odnotować jedynie należy, że uprzednio powódka mieszkała za granicą, a grobem opiekowała się <span class="anon-block">H. K.</span>, a po niej <span class="anon-block">L. T.</span>. W oczywisty zatem sposób w sytuacji, gdy powódka zaczęła dochodzić uprawnienia do dysponowania grobem, doszło do konfliktu rodzinnego.</p> <p>Wbrew zarzutom apelującej, Sąd poczynił ustalenia dotyczące osób pochowanych w grobowcu i liczby wolnych miejsc. Nadto odnotować należy, ze w toku postępowania apelacyjnego doszło do zmiany stanu faktycznego – ze spornego grobu została przeniesiona urna z prochami syna interwenienta ubocznego i została pochowana w innym grobie (okoliczność bezsporna, przyznana przez powódkę i interwenienta ubocznego).</p> <p>W pozostałej części zarzuty apelującej powódki skierowane przeciwko podstawie faktycznej dotyczą w istocie oceny prawnej.</p> <p>W tym stanie rzeczy odnotować należy, że <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19590110062" title="Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych - Dz. U. z 1959 r. Nr 11, poz. 62 (art. 10;art. 10 ust. 1)">art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych</a> (tekst jednolity: Dz.U. z 2000 r., Nr23, poz. 295 ze zm.) określa krąg osób obowiązanych do pochowania zwłok. Uprawnienie do pochowania zwłok jest ściśle związane z prawem do sprawowania kultu osoby zmarłej. Zgodnie z w/w przepisem prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej. Każdemu z członków najbliższej rodziny zmarłego przysługuje prawo do spokojnego kultu jego pamięci i do ochrony tego prawa przed naruszeniami.</p> <p>Z poglądu prawnego wyrażonego przez Sąd I instancji zdaje się wynikać, że prawo do grobu ma charakter konkurencyjny i sam fakt przysługiwania tego prawa interwenientowi ubocznemu wyklucza stwierdzenie, iż prawo to przysługuje także powódce. To wszystko w sytuacji nagannej oceny postępowania powódki.</p> <p>Tymczasem Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja 2015 r. (III CSK 305/14, lex nr 1723776) trafnie wskazał, że <em> <!-- -->„w sytuacji, w której uprawnienia do tego samego grobu rości sobie kilka osób powołujących się na własne dobra osobiste w postaci prawa do kultu zmarłych bliskich pochowanych w tym grobie oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci, każda z tych osób ma indywidualną legitymację procesową do dochodzenia ustalenia tych uprawnień oraz indywidualną legitymację procesową do występowania w sprawie o takie ustalenie po stronie biernej”. </em>Sąd podkreślił, że dobra osobiste osób fizycznych mają charakter indywidualny i przysługują konkretnym osobom. Tak też jest z uprawnieniami do określonego grobu, o ile wywodzone są z prawa do kultu zmarłych osób bliskich oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci. W wypadku, w którym jest kilka osób powołujących się na swoje prawo do kultu zmarłych osób bliskich pochowanych w grobie oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci, wtedy osoby te mogą być równolegle indywidualnie uprawnione do grobu, a nie współuprawnione do niego. Sąd Najwyższy zauważa przy tym, że tego rodzaju sytuacja związana z realizacją uprawnień przysługujących równolegle kilku osobom może rodzić konflikty. W braku pomiędzy nimi zgody, współpraca między nimi winna być harmonizowana, „<em> <!-- -->czemu służyć mogą w drodze ostrożnej analogii reguły dotyczące wspólnych praw, którymi w prawie polskim - wobec braku przepisów o wspólności praw w ogólności - mogą być tylko przepisy o współwłasności”. </em> </p> <p>Podkreślenia zatem wymaga, że uprawnienia określane jako "prawo do grobu" bądź "prawo do dysponowania grobem", mogą przysługiwać więcej niż jednej osobie w stosunku do tego samego grobu. Uprawnienia te, wywodzone - jak w niniejszej sprawie - z dobra osobistego w postaci prawa do kultu zmarłych osób bliskich oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci mają głównie charakter osobisty i niemajątkowy, a towarzyszące im ewentualnie elementy natury majątkowej są zdominowane przez uprawnienia niemajątkowe.</p> <p>Wskazać zatem należy, że tak powódce, jak i interwenientowi ubocznemu, przysługują w równym stopniu uprawnienia do grobu wynikające ze stosunków osobistych, łączących każdego z ich z pochowanymi już wczesnej w tym samym miejscu zmarłymi.</p> <p>Zważyć należy, że umowa zawarta z zarządem cmentarza przez interwenienta ubocznego nie niweczy uprawnienia powódki. Umowa zawarta z zarządem cmentarza obejmuje swoimi skutkami tylko umawiające się strony i nie unicestwia praw do grobu osoby, która wywodzi swoje uprawnienie z wyżej opisanego dobra osobistego.</p> <p>W tym stanie rzeczy roszczenie powódki zasługiwało na uwzględnienie. Powódka wykazała interes prawny w ustaleniu przedmiotowego prawa, w rozumieniu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 189)">art. 189 k.p.c.</a> Wystarczające w tym zakresie jest wskazanie, że jej uprawnienie było kwestionowane.</p> <p>Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Apelacyjny, na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 386;art. 386 § 1)">art. 386 § 1 k.p.c.</a>, orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu i postępowania apelacyjnego Sąd orzekł na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 98;art. 98 § 1)">art. 98 § 1 k.p.c.</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 107)">art. 107 k.p.c.</a> </p> </div>