III SA/Kr 416/19

SENTENCJA |Sygn. akt III SA/Kr 416/19 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 31 października 2019 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Hanna Knysiak-Sudyka, Sędziowie: NSA Krystyna Kutzner, WSA Maria Zawadzka (spr.), Protokolant: Specjalista Agata Zaręba-Piotrowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 października 2019 r., sprawy ze skargi Ż. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji UZASADNIENIE Decyzją z 26 lutego 2019 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z [...] 2018 r., nr [...] orzekającą względem Ż. M. (dalej: skarżąca) o: 1. ustaleniu, iż świadczenie wychowawcze przyznane decyzją z dnia [...] 2016 r. znak: [...] wypłacone na dziecko: N. M. w okresie od 1.10.2016 r. do 30.11.2016 r., od 1.03.2017 r. do 30.06.2017 r., oraz od 1.08.2017 r. do 30.09.2017 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w łącznej kwocie 4.000 zł; 2. zobowiązaniu do zwrotu kwoty 4.000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi do dnia spłaty. Zaskarżona decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Wnioskiem z 11 kwietnia 2016 r. skarżąca wniosła o przyznania jej świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Podczas składania wniosku skarżąca została pouczona o definicji rodziny, osoby samotnie wychowującej dziecko oraz treści art. 2 pkt 19, art. 2 pkt 20 i art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Dodatkowo pouczono ją o obowiązku poinformowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego oraz że zaniechanie tego obowiązku może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Decyzją z [...] 2016 r., nr [...] Prezydent Miasta przyznał skarżącej świadczenie wychowawcze na córkę N. w okresie od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. Decyzja zawierała pouczenie o treści art. 20 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Decyzją z [...] 2018 r. organ pierwszej instancji orzekł jak na wstępie. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż ustalono, że w przypadku rodziny skarżącej uległa zmianie sytuacja dochodowa (tj. uzyskanie dochodu), która ma istotny wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. W dalszej części uzasadnienia szczegółowo opisano jak zmieniała się sytuacja finansowa rodziny skarżącej, w okresie na który przyznano świadczenie wychowawcze (skarżąca i jej mąż w tym czasie uzyskiwali i stracili zatrudnienie) tj. od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. Ustalono, że w okresach od 1.10.2016 r. do 30.11.2016 r., od 1.03.2017 r. do 30.06.2017 r. i od 1.08.2017 r. do 30.09.2017 r. dochód rodziny przekroczył kryterium dochodowe uprawiające do otrzymania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w konsekwencji czego w tym zakresie świadczenie to uznano za nienależnie pobrane. Od powyższej decyzji, w ustawowym terminie skarżąca złożyła odwołanie. Wskazała w nim na swoją trudną sytuację finansową i życiową. Wniosła o odstąpienie od obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Podniosła, iż nie prowadzi obecnie wspólnego gospodarstwa z mężem. Na córkę ma zasądzone alimenty - 300,00 zł i korzysta z pomocy MOPS. Dodała, iż małżonek nie zgadza się na formalny rozwód. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia 26 lutego 2019 r., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy w pierwszej kolejności przytoczył przepis art. 25 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. 2018 r., poz. 2134 ze zm.). W dalszej części potrzymał w całości ustalenia organu pierwszej instancji odnośnie kształtowania się struktury dochodowej w rodzinie skarżącej w okresie na jaki przyznano świadczenie. W konsekwencji podtrzymano też ustalenia o okresach, w których dochód rodziny przekraczał kryterium dochodowe uprawniające do otrzymania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko. Przyjęto, że w tym zakresie świadczenie było nienależnie pobrane. Organ odwoławczy podzielił też stanowisko, że brak było podstaw do pominięcia dochodu męża skarżącej przy ustalaniu sytuacji dochodowej rodziny ponieważ małżeństwo skarżącej do dnia wydania zaskarżonej decyzji nie zostało rozwiązane, ani też nie została orzeczona separacja. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Nie zgadzając się z zapadłym rozstrzygnięciem skarżąca zarzuciła, że bezpodstawnie przy ocenie sytuacji dochodowej rodziny uwzględniano dochód jej męża, z którym obecnie nie prowadzi gospodarstwa domowego i tak też było w 2016 r. Ponadto podniosła, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując w całości swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Sąd administracyjny zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - p.p.s.a. (Dz.U.2018.1302) sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej stosownie do przepisu art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.2018.2107). Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jednocześnie opierając się o art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. W ramach tak określonej kognicji Sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu administracyjnego nie naruszono przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, obowiązujących na dzień wydania decyzji. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że wniesiona w niniejszej sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi sprawie jest decyzja SKO, którą orzeczono, że świadczenie wychowawcze otrzymane przez skarżącą na córkę N. w okresie od w okresie od 1.10.2016 r. do 30.11.2016 r., od 1.03.2017 r. do 30.06.2017r., i od 1.08.2017 r. do 30.09.2017 r., w łącznej kwocie 4.000 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązano ją do jego zwrotu łącznie z odsetkami ustawowymi. Materialnoprawną podstawę decyzji organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U.2018.2134) w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania decyzji. Zgodnie z art. 4 ust. 2 tej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie. Stosownie do art. 5 ust. 3 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje na pierwsze dziecko osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 800 zł. Stosownie natomiast do treści z art. 25 ust. 1 powołanej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się, zgodnie z art. 25 ust. 2 (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji): 1) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania; 1a) świadczenie wychowawcze wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 7 ust. 3a; 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 3) świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; 4) świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego; 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. W art. 25 ust. 3 ustawy wskazano, że od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zatem zaistnienia dwóch przesłanek: po pierwsze - świadczenie zostało przyznane lub też wypłacone, a po drugie – zaistniała jedna z okoliczności wskazanych w ustawie. W przedmiotowej sprawie miało to być: "świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania". A zatem na definicję świadczeń nienależnie pobranych w myśl art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. składa się nie tylko element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale także element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne, że uprawnienie do pobierania świadczenia ustało. Utrwaliło się w orzecznictwie stanowisko, zgodnie z którym ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Należy wskazać grożące stronie sankcje za wprowadzenie w błąd. Pouczenie takie powinno odpowiadać wymaganiom z art. 8 i 9 K.p.a. ( tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/12). Organy powinny uwzględnić kto jest adresatem pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania do organów Państwa kierować je w sposób czytelny dla tego adresata (wyrok NSA z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10). Celem pouczenia nie jest przy tym wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej świadczeniobiorcy, ale umożliwienie stronie ukształtowania swojej sytuacji tak, aby nie narazić się na konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09). Z powyższego wynika zatem, że odpowiednio sformułowane pouczenie stanowi warunek, bez którego nie można żądać zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot świadczenia. W konsekwencji, ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia. Tymczasem w przedmiotowej sprawie organy w uzasadnieniu podjętych decyzji nie odniosły się w żaden sposób do wyżej przedstawionego zagadnienia, tj. ustalenia, czy skarżąca była skutecznie powiadomiona o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia do pobieranego świadczenia oraz wykazania negatywnego jej zachowania ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Co istotne w aktach sprawy brak jest dowodu na to, że skarżąca została pouczona o treści art. 18 ust. 6 u.p.p.w.d., zgodnie z którym w przypadku, gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczenia wychowawczego, świadczenie nie przysługuje od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Skoro natomiast w art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. mowa jest o "pouczeniu o braku prawa do pobierania" świadczenia, to warunek ten zostaje spełniony wyłącznie w sytuacji, kiedy organ pouczy świadczeniobiorcę od kiedy nastąpi brak prawa do pobierania tego świadczenia, a więc od kiedy dalsze pobieranie świadczenia – pomimo uzyskania dochodu powodującego utratę prawa do świadczenia wychowawczego – będzie oznaczało pobieranie świadczenia nienależnego (art. 18 ust. 6 w związku z art. 2 pkt 20 lit. c i f i art. 7 ust. 3 u.p.p.w.d.) (por. wyrok WSA z Poznania z 28 sierpnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 421/19). Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, a także poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta, albowiem wydano je z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., które miało wpływ na wynik sprawy. Ponownie prowadząc postępowanie organ zastosuje się do oceny prawnej i wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Organ będzie więc zobowiązany do zweryfikowania, czy pouczył skarżącą o treści art. 18 ust. 6 w zw. z art. 2 pkt 20 lit. c i f i art. 7 ust. 3 u.p.p.w.d. W przypadku nieodnalezienia dowodów na tę okoliczność będzie zobowiązany uznać, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. uprawniająca do uznania świadczenia za nienależnie pobrane (pouczenie o braku prawa do jego pobrania).