II SA/Rz 979/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski /spr./ Sędziowie WSA Marcin Kamiński WSA Piotr Godlewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 20 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi R. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 11 maja 2022 r. nr SKO.4115.304.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala - UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Przemyślu (dalej: "Kolegium"), decyzją z dnia 11 maja 2022 r., nr SKO.4115.304.2022, na podstawie art.138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej: "K.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 roku poz. 111, dalej: "u.ś.r."), po rozpoznaniu odwołania R.T. (dalej: "Wnioskodawczyni"/"Skarżąca") od decyzji Wójta Gminy [...] z dnia 14 lutego 2022 r. nr GOPS 000377/SP/02/2022 o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że w dniu 14 stycznia 2022 r. Wnioskodawczyni złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną siostrą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z ustaleń wynikało, że osoba wymagająca opieki mieszka również z matką, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W trakcie wywiadu ustalono, że siostra Wnioskodawczyni funkcjonuje dobrze we własnym środowisku a większość potrzeb zapewnia jej mama, która mieszka razem z nią. Siostra jest panną, bezdzietną i nie ma innych osób, które mogłyby zapewniać jej pomoc. Jest osobą komunikatywną, sprawną fizycznie, porusza się samodzielnie, posiłki przygotowuje mama. Natomiast Wnioskodawczyni opiekuje się siostrą, wykupuje leki, pomaga w zakupach. Wójt ustalił, że nie zachodzi związek przyczynowo skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki. Wnioskodawczyni nigdy nie pracowała zawodowo, a więc z niczego nie rezygnowała w związku ze sprawowaniem opieki nad siostrą. W 2019 r. złożyła oświadczenie, że zaprzestała prowadzić gospodarstwo rolne. Gospodarstwo rolne jest własnością tylko męża, a Wnioskodawczyni podlegała z mocy ustawy KRUS ubezpieczeniu jako małżonek rolnika. Obecnie Wnioskodawczyni pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy a składki nadal na jej wniosek są odprowadzane do KRUS. Jako powód odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Wójt wskazał okoliczność, że matka osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. W odwołaniu Skarżąca, reprezentowana przez adwokata, zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 oraz błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a u.ś.r. stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki posiada zstępnych, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz siostry. Kolegium odwołania nie uwzględniło, chociaż zgodziło się z zarzutem, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która wyrokiem TK z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Podkreśliło, że przepis ten może być więc stosowany, lecz z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Utrzymując zaskarżoną decyzję w mocy Kolegium wskazało, że zaistniała przesłanka negatywna do przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek dostarczania środków utrzymania, w miarę potrzeby, także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Kolegium uznało, że skoro żyje matka osoby wymagającej opieki, która legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności a nie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny Skarżącej, będącej siostrą osoby niepełnosprawnej wobec tej osoby, a w konsekwencji, nie ma podstaw do przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Kolegium i poprzedzającej ją decyzji Wójta, orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zarzucając: - rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się siostry, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez matkę niepełnosprawnej, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu naprowadzono, że wykładnia językowa art. 17 ust 1a u.ś.r. dokonana przez Kolegium prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne, zgodnie z zamiarem ustawodawcy, stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga jest nieuzasadniona. I. Stan sprawy jest następujący. Wnioskiem z dnia 13 stycznia 2022 r. Skarżąca reprezentowana przez adwokata, wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku niepodejmowaniem zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą. Do wniosku załączono orzeczenie o niepełnosprawności siostry (niepełnosprawność istnieje od 1 maja 2019 r.), oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia przez Wnioskodawczynię gospodarstwa rolnego, zaświadczenie lekarskie z którego wynika, że matka osoby niepełnosprawnej z powodu złego stanu zdrowia nie może sprawować opieki na córką, a także decyzję z dnia 1 grudnia 2021 r. o przyznaniu Wnioskodawczyni, na siostrę, specjalnego zasiłku opiekuńczego. Po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego i ustaleniu, że matka osoby niepełnosprawnej zaliczona jest do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności oraz po zapoznaniu Wnioskodawczyni z materiałem dowodowym, Wójt decyzją z dnia 14 lutego 2022 r., odmówił prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą. Po rozpatrzeniu odwołania, Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Decyzja Kolegium z dnia 11 maja 2022 r. stanowi przedmiot skargi. II. Kolegium zasadnie wskazało na skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 w zakresie kierunku interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. i trafnie przyjęło, że brak możliwości wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty powstania niepełnosprawności nie skutkuje podstawą do odmowy przyznania świadczenia. III. Materialnoprawną podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowi art. 17 ust. 1a u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wykładnia powyższego przepisu dokonywana przez sądy administracyjne nie była jednolita. W związku z istniejącą rozbieżnością, Rzecznik Praw Obywatelskich wnioskiem z dnia 6 kwietnia 2022 r., na podstawie art. 264 § 2 w związku z art. 15 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej "P.p.s.a."), wystąpił o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały mającej na celu wyjaśnienie: "Czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi wyłącznie legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji w sytuacjach, gdy rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia". W dniu 14 listopada 2022 r. sygn. I OPS 2/22, Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę następującej treści: 1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.); 2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r.). Podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 P.p.s.a. Przepis ten nie pozwala bowiem żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2020 r. sygn. II GSK 3773/17, czy z dnia 12 lutego 2019 r. sygn. I FSK 116/17). W orzecznictwie podkreśla się również, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Skutkiem takiego związania jest to, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. np. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r. sygn. II OSK 378/16). IV. W stanie faktycznym sprawy jest bezsporne, że matka osoby wymagającej opieki zaliczona została do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. W związku z tym Sąd stwierdza, będąc związany dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny wykładnią prawa materialnego wyrażoną we wskazanej wyżej uchwale, że wystąpiła negatywna przesłanka do przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad siostrą, o której mowa w art. 17 ust. 1a pkt 1) u.ś.r.: żyje matka osoby wymagającej opieki, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z tych przyczyn skarga podlega oddaleniu, na podstawie art. 151 P.p.s.a.