II SA/Sz 370/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Maria Mysiak Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 października 2021 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w części orzekającej o odroczeniu terminu płatności należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz uchyla zaskarżoną decyzję w pozostałym zakresie, II. uchyla decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] w części odmawiającej umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. UZASADNIENIE Prezydent Miasta K., po rozpatrzeniu wniosku M. S. z dnia 21 września 2020 r., decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...], postanowił odmówić umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz odroczyć do dnia 1 października 2021 r. termin płatności należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. M. S. odwołał się od ww. decyzji podnosząc, że nie zgadza się z odmową umorzenia odsetek w całości lub w części. Odwołujący się wskazał, że jego sytuacja finansowa jest bardzo trudna, co jest związane z niemożnością stałego zatrudnienia w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności oraz z sytuacją zdrowotną. Podkreślił, że nie uchyla się od spłaty powstałego zadłużenia i będzie to czynił po odbyciu kary pozbawienia wolności, lecz samo spłacanie zaległych alimentów zajmie mu sporą część życia. Dlatego nie chce reszty życia spędzić na spłacaniu odsetek, tym bardziej, że większa ich część ma charakter wirtualny, gdyż była żona od 3 lat nie pobiera świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Brak pracy w zakładzie karnym powoduje wzrost odsetek. W wyniku rozpoznania sprawy na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze, powołując się na przepis art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256) i art. 27 oraz art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r., poz. 808 ze zm.), decyzją z dnia [...] lutego 2021 r., nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało m.in., że wniosek M. S. dotyczył odroczenia terminu spłaty należności oraz umorzenia odsetek od tych należności powstałych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych jego synowi F. S.. Następnie organ przytoczył treść art. 30 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i zauważył, że umorzenie/odroczenie terminu płatności i rozłożenie na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, stanowi wyjątek od określonego w art. 27 ust. 1 tej ustawy obowiązku terminowego i efektywnego zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Zdaniem Kolegium, w realiach rozpoznawanej sprawy, wniosku o odroczenie terminu płatności należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak też umorzenia odsetek od tych należności nie uzasadnia zarówno sama sytuacja faktyczna wnioskodawcy, tj. pobyt dłużnika w zakładzie karnym, jak również ewentualne trudności w znalezieniu pracy po jego opuszczeniu czy też czasookres, w toku którego będzie on niejako zmuszony spłacać swoje zadłużenie względem dysponenta funduszu alimentacyjnego. Okoliczność odbywania kary pozbawienia wolności nie jest okolicznością obiektywną. Nie stanowi też wystarczającej przesłanki do udzielenia wnioskowanej ulgi w postaci umorzenia/odroczenia terminu płatności/rozłożenia na raty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdyż stanowi konsekwencję zabronionych z punktu widzenia prawa działań strony w przeszłości. Nie jest to więc okoliczność całkowicie niezależna od odwołującego się, na powstanie której nie miał on wpływu. Kolegium zwróciło uwagę, że wnioskodawca czy to będąc zatrudnionym w zakładzie karnym czy już po odbyciu kary pozbawienia wolności, nawet jeśli będzie zarobkował niewielkie kwoty, to ich przekazywanie Gminie - wierzycielowi zawsze spowoduje po jego stronie zmniejszenie zadłużenia i odciążenie ogółu podatników, którzy obecnie za niego realizują obowiązek alimentacyjny wobec jego syna. Nie można przy tym wykluczyć, że strona jeszcze przed opuszczeniem zakładu karnego na nowo podejmie pracę w warunkach odbywania kary. Według Kolegium, decyzja organu I instancji nie narusza przepisów prawa materialnego jak i procesowego, a zatem nie zachodziły podstawy do jej uchylenia i kwestionowania zasadności rozstrzygnięcia, także w kontekście uznaniowego charakteru decyzji. To, że organ I instancji nie uwzględnił wniosku strony nie może świadczyć o wadliwości decyzji. M. S. zaskarżył opisaną wyżej decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Skarżący oświadczył, że zdaje sobie sprawę z obowiązku łożenia na dziecko przez oboje rodziców i że jest świadomy, iż do zadłużenia doszło po części w wyniku zaniedbania i błędnych decyzji życiowych z jego strony. Konsekwencją tych błędów jest nie tylko powstanie zadłużenia ale też wysokość kary pozbawienia wolności. Skarżący wskazał, że podczas odbywania kary starał się o zatrudnienie, ukończył kurs kwalifikacyjny. Jednak administracja zakładów karnych przez większość pobytu zatrudniała go nieodpłatnie, co skutecznie uniemożliwia mu choćby częściowe regulowanie ciążących zobowiązań. Skarżący dodał, że po opuszczeniu zakładu karnego będzie dążył do poprawy swojego życia, podejmie pracę, lecz ze względu na częściową niepełnosprawność będzie borykał się nie tylko z chorobą ale także ze znalezieniem intratnej pracy, która zapewni możliwość własnego utrzymania. Samo spłacanie zaległych alimentów zajmie sporo ciężkiej pracy i życia, którego nie chciałby spędzić na spłacaniu odsetek. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji Kolegium podkreśliło, że odbywanie kary pozbawienia wolności nie może stanowić wystarczającej przesłanki do uwzględnienia wniosku, gdyż stanowi ono efekt zabronionych działań. Wnioskodawca potencjalnie jest osobą wypłacalną, posiada zdolności zarobkowe, które może efektywnie wykorzystać po opuszczeniu zakładu karnego. W samym okresie pobytu w zakładzie karnym skarżący ma zapewnione zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych i stan jego należności nie ma na to żadnego wpływu. Organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na wniosek organu i wobec braku żądania skarżącego przeprowadzenia rozprawy, zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 zm.), dalej określanej jako "p.p.s.a.". W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Brak związania zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd może uwzględnić skargę z innych przyczyn nie te, które podniesiono w skardze a dostrzeżonych przez sąd z urzędu. Taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie. Przedmiotem rozpoznawanej skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. wydaną w wyniku rozpoznania wniosku skarżącego z dnia 21 września 2020 r. Postępowanie administracyjne w sprawie zostało wszczęte wnioskiem skarżącego, powołującego się na art. 61 § 1 K.p.a. i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Dz. U. z 2020 r. poz. 808). W inicjującym postępowanie piśmie z dnia 21 września 2020 r. skarżący wniósł o: - odroczenie terminu płatności należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej, tj. F. K. S. świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz o - umorzenie w całości ustawowych odsetek od ww. zadłużenia. Organ I instancji wydając decyzję w sprawie sformułował rozstrzygnięcie, mocą którego postanowił odmówić umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz odroczyć termin płatności do dnia 2021-10-01 należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W tym miejscu celowym jest zwrócenie uwagi, że w zakresie rozpatrzenia wniosku o odroczenie terminu płatności należności organ I instancji uwzględnił wniosek strony, odraczając termin płatności należności do 1 października 2021 r. Organ nie rozpoznał jednak żądania wyartykułowanego we wniosku skarżącego o "umorzenie w całości ustawowych odsetek", zamiast tego rozstrzygnięcie swe odnosząc do zasadności umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego została wydana na skutek wniesionego przez skarżącego odwołania, z którego jednoznacznie wynika, że skarżący kwestionował jedynie część decyzji organu I instancji obejmującą brak uwzględnienia wniosku o umorzenie odsetek. Nie budzi zatem wątpliwości Sądu, że odwołanie skarżącego nie obejmowało tej części decyzji organu I instancji, którą odroczono mu termin płatności należności do 1 października 2021 r. Tymczasem z zaskarżonej decyzji wynika, że organ odwoławczy poddał swej kontroli decyzję organu I instancji, utrzymując decyzję organu I instancji w całości. Wprawdzie istotą postępowania odwoławczego, zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania, jest ponowne merytoryczne rozpoznanie i rozstrzygnięcie indywidualnej sprawy administracyjnej, przy czym organ odwoławczy nie jest związany uzasadnieniem wniesionego środka zaskarżenia, jednak nie pozwala to organowi odwoławczemu działać z urzędu, bowiem postępowanie odwoławcze jest oparte na zasadzie skargowości. Oznacza to, że postępowanie odwoławcze może być uruchomione tylko w wyniku wniesienia odwołania przez uprawniony podmiot. Odwołanie powoduje wszczęcie postępowania odwoławczego oraz wskazuje jego zakres. W przypadku, gdy strona jednoznacznie w odwołaniu wskazuje, że zaskarża decyzje pierwszoinstancyjną w określonej części, to organ II instancji nie może wykroczyć poza wyznaczone granice kompetencji organu odwoławczego. W konsekwencji organ II instancji nie może poddać kontroli niezaskarżonej części decyzji organu I instancji i ponownie rozpatrzyć sprawę także w zakresie rozstrzygniętym niezaskarżoną częścią orzeczenia. Rozpoznanie sprawy w zakresie nieobjętym odwołaniem powoduje po pierwsze, naruszenie wyrażonej w art. 16 K.p.a. zasady trwałości decyzji ostatecznej, a po drugie działanie organu odwoławczego z urzędu stanowi rażące naruszenia prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. (por. wyrok NSA z dnia 21 maja 2007 r., sygn. akt I OSK 556/06, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 18 czerwca 2008 r., sygn. akt II SA/Rz 77/08; wyrok WSA w Lublinie z dnia 11 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Lu 1084/12). O tym, że wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy niewłaściwie odczytał przedmiot rozstrzygnięcia organu I instancji świadczy również osnowa zaskarżonej decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że rozpoznało sprawę odwołania M. S. od decyzji nr [...] z dnia [...] grudnia 2020 r. (...) w sprawie odmowy umorzenia w całości ustawowych odsetek od należności powstałych w wyniku wypłaty osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz "odmowy odroczenia terminu płatności należności powstałych w wyniku wypłaty osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego". Takie ustalenie przedmiotu postępowania nie odpowiadało rzeczywistemu stanowi sprawy na dzień jej rozpoznania przez organ odwoławczy. Uwadze Kolegium umknęło, że organ I instancji odroczył termin płatności należności, jak i to, że organ I instancji odmówił stronie umorzenia należności, zamiast rozstrzygnąć w zakresie żądania wniosku, tj. w sprawie umorzenie ustawowych odsetek od powstałego zadłużenia. Skutkiem powyższych uchybień było: - rozpoznanie przez organ odwoławczy sprawy w zakresie nieobjętym odwołaniem a dotyczącym odroczenia terminu płatności należności, stanowiące rażące naruszenie art. 16 i art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonej decyzji w opisanym zakresie, - rozstrzygnięcie przez organ odwoławczy w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek ustawowych od należności powstałych w wyniku wypłaty osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, pomimo braku decyzji organu I instancji orzekającej w tym zakresie, co stanowiło naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., - orzeczenie przez organ I instancji o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego pomimo braku wniosku strony w tym przedmiocie zamiast rozpoznania wniosku o umorzenie odsetek ustawowych od należności powstałych w wyniku wypłaty osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, co było następstwem niewłaściwego ustalenia przedmiotu wniosku strony i stanowiło naruszenie art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. i w konsekwencji naruszenie art. 104 § 1 i 2 K.p.a. Z opisanych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji w części opisanej w pkt I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a., w pozostałej części uchylając zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji w części orzekającej o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., jako wydanych z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Odniesienie się przez Sąd do argumentacji skargi i merytorycznych przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w zakresie zasadności umorzenia odsetek byłoby przedwczesne, bowiem w tym aspekcie sprawa nie została rozstrzygnięta przez organy administracji publicznej w dwóch instancjach. Uwzględniając powyższe, przy ponownym rozpoznaniu sprawy, Prezydent Miasta K. zobowiązany będzie wydać rozstrzygnięcie co do tej części wniosku skarżącego z dnia 22 września 2020 r., która dotyczy umorzenia odsetek ustawowych od należności powstałych z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.