II SA/Ke 588/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędzia WSA Agnieszka Banach po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 października 2021 r. sprawy ze skargi D. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2021 r., [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz A. S. kwotę [...](pięćset dziewięćdziesiąt [...]) złotych, w tym VAT w kwocie [...](sto dziesięć [...]) złotych, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. UZASADNIENIE Decyzją z 22 kwietnia 2021 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania P. R., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 2 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K. z 22 lutego 2021 r., którą odmówiono P. R. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę I. R.. W uzasadnieniu Kolegium wskazało na art. 17 ust. 1, 1a i 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i wyjaśniło, że w dniu 19 lutego 2021 r. D. R. wystąpił do organu I instancji z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką I. R., która pozostaje w związku małżeńskim z A. R.. Do wniosku załączono orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 20 sierpnia 2020 r., którym I. R. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane do 31 sierpnia 2021r. W aktach sprawy znajduje się również orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 8 września 2020 r., z którego wynika, że ww. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji do 31 sierpnia 2021 r. Skarżący wyjaśnił, że mąż osoby wymagającej opieki pracuje w K.. Kolegium wyjaśniło, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K [...] orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Organ odwoławczy wskazał, że w niniejszej sprawie kwestią wymagającą ustalenia jest możliwość pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy jest osoba - małżonek, na którym ciąży obowiązek alimentacyjny w bliższej kolejności i jak wynika z akt sprawy, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie może, zdaniem organu, budzić wątpliwości, że obowiązek alimentacyjny męża wobec żony, wyprzedza taki obowiązek dzieci wobec matki. Małżonek jest zawsze zobowiązany w pierwszej kolejności do alimentacji, co wynika z art. 130 k.r.o. Kolegium podkreśliło, że A. R. pracuje w K.. Strona wskazała w odwołaniu, że małżonek matki nie ma możliwości przejąć opieki nad nią, przy czym nie udokumentowała, aby legitymował się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. SKO wskazało, że zatrudnienie w żaden sposób nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia tej osoby z obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych, a może polegać np. na opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może być nią również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, ale osoba ta w takiej sytuacji nie nabywa – z racji sprawowania opieki – prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Obowiązek alimentacyjny powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Skoro zatem obowiązek alimentacyjny względem I. R. ciąży obecnie na jej małżonku, jako osobie zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności, to obowiązek ten nie ciąży na synu. W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze D. R. wniósł o uchylenie decyzji z 22 kwietnia 2021 r. oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając: 1. naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych przez: - błędne uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w sytuacji, gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów powinna prowadzić do wniosku, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować i z przyczyn obiektywnych wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, - błędne uznanie, że obowiązek alimentacyjny nie ciąży na synu z uwagi na przyjęcie, że jest zobowiązany do alimentacji względem matki dopiero w dalszej kolejności, albowiem obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności ciąży wyłącznie na mężu I. R., w sytuacji, gdy syna należy uznać za osobę zobowiązaną do alimentacji względem matki; 2. naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Zdaniem skarżącego, należy zwrócić uwagę, że mąż I. R. nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad żoną, czego ustalając stan faktyczny sprawy, organy nie zbadały. Przyjęły bowiem bezzasadnie, że wskazany powód braku możliwości sprawowania opieki nad żoną nie stanowi obiektywnej okoliczności, co stanowiło podstawę odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżący wskazał, że mąż I. R. pracuje od wielu lat poza miejscem zamieszkania jako wykładacz powłok antykorozyjnych, każdego roku pracodawca zawiera z nim umowę na okres roczny, tj. od 1 stycznia do 31 grudnia. Osiąga on wynagrodzenie [...] zł brutto, co stanowi jedyne źródło utrzymania 4-osobowej rodziny. I. R. z powodu raka piersi uznana została za osobę niepełnosprawną, opiekę nad nią sprawuje wnioskodawca, który jest jej synem, na utrzymaniu pozostaje także małoletnia córka. Pozbawionym logiki byłaby rezygnacja przez męża I. R. z zatrudnienia tylko po to, by zastąpić syna w roli osoby sprawującej opiekę. A. R. nie może świadczyć opieki nad żoną, nie ma możliwości świadczyć obowiązku alimentacyjnego względem niej. Już w tym momencie sytuacja rodziny R. jest bardzo trudna, a odmowa przyznania świadczenia jest krzywdząca i błędna. W ocenie skarżącego pozostawanie przez I. R. w związku małżeńskim nie wyklucza możliwości uzyskania świadczenia przez skarżącego, jako jej syna. M. I. R. nie tylko wykonuje pracę zawodową, ale ma problemy zdrowotne, jest po wypadku, do tej pory ma problemy z nogami, leczy się ortopedycznie, ma problemy z korzonkami, przeszedł ostatnio operację usunięcia hemoroidów, nie jest w stanie sam, będąc chorym, sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną. W piśmie procesowym z 10 września 2021 r. pełnomocnik skarżącego podniosła, że obiektywna niemożność podjęcia opieki nad żoną przez męża, uzasadniona aspektem ekonomicznym, determinowana potrzebą utrzymania rodziny oraz problemami zdrowotnymi – przy wykorzystaniu wykładni celowościowej, systemowej oraz prokonstytucyjnej (zasada dobra rodziny) przepisów ustawy, uzasadnia uprawnienie skarżącego do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Przeciwna interpretacja sprzeniewierza się społecznemu celowi ustanowienia świadczenia, którym jest rekompensata strat materialnych dla osób nie mogących podjąć zatrudnienia, z uwagi na rezygnację z pracy, w celu roztoczenia opieki nad osobą najbliższą. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Sprawa została rozpoznana na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, albowiem wniosek taki zgłosił organ, a skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod Względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpatrując sprawę w ramach tak zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia bądź stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji. Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że osoba wymagająca opieki – I. R. pozostaje w związku małżeńskim z A. R., zaś wnioskodawca D. R. jest jej synem. Analiza akt administracyjnych sprawy prowadzi do wniosku, że z posiadanego przez organ materiału dowodowego jednoznacznie wynikało, iż po stronie męża osoby wymagającej opieki nie zachodzą obiektywne przeszkody uniemożliwiające sprawowanie opieki nad żoną, czy to osobiście czy np. z pomocą osób trzecich. Jak bowiem wynika z oświadczenia skarżącego sporządzonego w dniu 19 lutego 2021 r., jedyną okolicznością uniemożliwiającą sprawowanie opieki nad żoną jest to, iż A. R. "pracuje w K.". Sytuację zdrowotną i zawodową A. R. skarżący przedstawił w obszerniejszy sposób dopiero w skardze. Na żadnym etapie prowadzonego postępowania adminsitracyjnego, ani też w złożonej skardze, skarżący nie powołał się na żadne takie okoliczności, które wyłączałyby całkowicie możliwość sprawowania opieki nad żoną przez A. R., a co w świetle art. 132 k.r.o., aktualizowałoby obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącego. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela prezentowany w orzecznictwie pogląd, iż przesłanka pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego u zstępnego ubiegającego się o to świadczenie. Są to jednak sytuacje wyjątkowe, gdy stan zdrowotny małżonka osoby niepełnosprawnej obiektywnie wyklucza sprawowanie opieki, mimo, że nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności (np. gdy nastąpiło u małżonka znaczne pogorszenie się stanu zdrowia, a posiada on orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, czy z uwagi na zaawansowany wiek małżonek sam wymaga pomocy innych osób przy codziennych, podstawowych czynnościach). Należy jednak raz jeszcze podkreślić, że są to sytuacje wyjątkowe, szczególne, a z taką - jak wynika z akt sprawy - nie mamy do czynienia w sprawie niniejszej. Możliwe jest więc przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności (wedle reguł określonych w art. 129 k.r.o.), z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z ich woli bądź wyboru, nie są zdolni do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny (w tym przypadku dziecku) nie może jednak obejmować sytuacji, w których małżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość jej sprawowania (pozwala mu na to wiek lub stan zdrowia). Nie ma przy tym znaczenia, jakie są subiektywne przyczyny rezygnacji z opieki, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między członkami rodziny, czy też z innych przyczyn np. małżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny (por.: wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go [...], dostępny na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). Zobowiązania zawodowe nie są szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki, a zatem fakt pozostawania w zatrudnieniu małżonka nie może prowadzić do przyjęcia, że brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do wypełnienia obowiązku alimentacyjnego i przejścia tego obowiązku na osobę zobowiązaną w dalszej kolejności (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 12 sierpnia 2021 r., sygn. akt III SA/Gd [...], dostępny jak wyżej). Podkreślić należy, że wypełnienie obowiązku alimentacyjnego polega albo na osobistych staraniach, albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych na rzecz osoby uprawnionej do alimentacji. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten pierwszy sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w takiej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, które jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, tj. dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować przy tym należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Tak właśnie należy interpretować przepisy dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego. Uprawnienie zatem do jego otrzymania, dalsza osoba (w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji albo, gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą wymagającą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. To nie rodzina decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa. Z tego powodu zawarte w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy uregulowanie, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia tej osoby z obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego. W takim przypadku, obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. (zob. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 27 maja 2021 r., sygn. akt III SA/Gd [...], dostępny jak wyżej). Reasumując, okoliczności powoływane w odwołaniu, a następnie w skardze, nie aktualizują możliwości ubiegania się o wnioskowane świadczenie przez skarżącego. W celu zapewnienia osiągnięcia pożądanego przez skarżącego skutku w postaci przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, musiałby on wcześniej wykazać, że mąż I. R. nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu. Samo tylko twierdzenie, że osoba zobowiązana do alimentacji nie może sprawować tej opieki z uwagi na pracę zawodową, nie jest wystarczające. Jeśli zaś chodzi o argumentację skargi dotyczącą stanu zdrowia A. R., to nie może on wyłączać możliwości opieki nad żoną, skoro nie jest przeszkodą w wypełnianiu przez niego obowiązków zawodowych. Zasadnie zatem organ odwoławczy uznał, że - w świetle powołanych wyżej regulacji prawnych - skarżącemu nie mogło zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a w konsekwencji chybiony okazał się zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy. Nie są również zasadne zarzuty naruszenia przepisów postępowania tj. art. 7 i 77 § 1 k.p.a., gdyż wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy zostały przez organ wyjaśnione i ustalone, a wnioski poczynione na ich podstawie są prawidłowe. W odpowiedzi na twierdzenia pełnomocnika skarżącego, zawarte w piśmie procesowym z 10 września 2021 r., że stanowisko organu sprzeniewierza się zasadzie prawa rodziny do pomocy ze strony państwa, wyrażonej w art. 71 Konstytucji RP, podnieść trzeba, że opieka państwa nad rodziną uszczegóławia się m.in. w instytucji świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ustawy. Szczególną pomoc materialną i społeczną rodzinom w trudnej sytuacji życiowej mają zapewnić ze strony władz publicznych regulacje prawne dotyczące pomocy społecznej czy świadczeń rodzinnych, co nie znaczy, że państwo nie może wprowadzić zasad dostępu do tych świadczeń, co nastąpiło w treści powyższego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w pkt I sentencji wyroku na podstawie art. 151 p.p.s.a. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt II oparte zostało na art. 250 § 1 p.p.s.a. przy uwzględnieniu nakładu pracy pełnomocnika ustanowionego z urzędu.