I C 498/22

Sądy powszechne2025-07-31

Sygnatura

I C 498/22

Data orzeczenia

2025-07-31

Rodzaj

SENTENCE

Sędziowie

Małgorzata Żelewska (PRESIDING_JUDGE)

Podstawa prawna

Treść orzeczenia

Sygn. akt I C 498/22 <div> <h2>WYROK</h2> <h5>W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ</h5> Dnia 31 lipca 2025 r. Sąd Rejonowy w Gdyni I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący: sędzia Małgorzata Żelewska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 lipca 2025 roku w G. sprawy z powództwa  A. P. przeciwko  M. K. (1) o zachowek I. zasądza od pozwanej M. K. (1) na rzecz powódki A. P. kwotę 65.000 zł (sześćdziesiąt pięć tysięcy złotych) wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od kwoty 20.000 zł od dnia 18 października 2022 roku do dnia zapłaty oraz od kwoty 45.000 zł od dnia 12 czerwca 2024 roku do dnia zapłaty; II. oddala powództwo w pozostałym zakresie; III. ustala, że powódka ponosi koszty postępowania w 32 %, a pozwana w 68 %, szczegółowe rozliczenie pozostawiając referendarzowi sądowemu po zakończeniu niniejszego postępowania. Sygnatura akt I C 498/22  Uzasadnienie wyroku z dnia 31 lipca 2025 roku Małoletnia powódka A. P. wniosła pozew przeciwko M. K. (1) domagając się zasądzenia od pozwanej kwoty 20.000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty tytułem zachowku po S. P. (1). W uzasadnieniu pozwu powódka podniosła, że jest prawnuczką spadkodawcy, zaś pozwana jest jego córką. W razie dziedziczenia ustawowego do spadku byliby powołani pozwana oraz syn zmarłego (dziadek powódki). Prawomocnym postanowieniem z dnia 8 czerwca 2022 roku Sąd Rejonowy w Gdyni stwierdził, że spadek po S. P. (1) nabyła w całości pozwana. W treści testamentu z dnia 27 lipca 2005 roku spadkodawca wydziedziczył swojego syna S. i wnuka S.. Spadkodawca natomiast nie wydziedziczył powódki, która urodziła się prawie rok przed jego śmiercią. S. P. (1) był uprawnionym z tytułu spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego położonego w G. przy ul. (...). Powódka jednak nie posiada wiedzy, czy weszło ono w skład spadku. Stąd, przyjęła wartość części spadku w postaci ruchomości na kwotę 60.000 zł, z czego udział powódki wynosi 20.000 zł. W wypadku potwierdzenia innych składników spadkowych bądź darowizn w toku procesu powódka zastrzegła możliwość rozszerzenia powództwa. (pozew, k. 3-7) Pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości. W pierwszej kolejności pozwana podniosła, że roszczenie jest przedwczesne, gdyż nie sporządzono jeszcze spisu inwentarza i nie jest znana wartość masy spadkowej, w skład której wchodzą pozostawione przez spadkodawcę ruchomości. Nadto, wskazała, że darowizna z dnia 4 lipca 2005 roku została dokonana w zamian za umowę dożywocia określoną w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 908)">art. 908 k.c.</a> Dalej, podniosła, że z uwagi na zupełny brak kontaktu zarówno syna jak i wnuka oraz z uwagi na obowiązek dożywocia całą opiekę nad spadkodawcą sprawowała pozwana, którą wspierał w tym syn i partner. Zmarły nie mógł mieszkać samodzielnie, stąd był otoczony opieką przez pozwaną. Zdaniem pozwanej umowa dożywocia została skutecznie ustanowiona i pozwana wywiązała się z przyjętego na siebie obowiązku. Wedle pozwanej skoro darowizna była związana z ustanowieniem dożywocia, to zachowek nie jest powódce należny. Pozwana zwróciła również uwagę, że w trakcie postępowania spadkowego ani dziadek ani też ojciec powódki nie pytał o skład i wartość masy spadkowej. Wskazała także, że dziadek małoletniej naruszył dobra osobiste spadkodawcy poprzez niewyrażenie zgody na przeniesienie grobu matki, gdy spadkodawca jako osoba niedołężna i poruszająca się na wózku nie był w stanie odwiedzać grobu żony. Pozwana zaprzeczyła też, aby brat i bratanek chcieli z nią współpracować w jakimkolwiek zakresie i zakończyć polubownie spór, dlatego też podniosła, że nie dała powodu do wytoczenia powództwa. (odpowiedź na pozew, k. 48-50v) W toku sprawy powódka rozszerzyła powództwo do kwoty 95.000 wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwo0ty 20.000 zł od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz od kwoty 75.000 zł od dnia wniesienia pisma rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty. (pismo powódki z dnia 25 marca 2024r., k. 585-586) Pozwana wniosła o oddalenie również rozszerzonego powództwa, jednocześnie wnosząc o rewaloryzację pożyczki udzielonej przez spadkodawcę powodowi, która to wierzytelność wchodzi w skład masy spadkowej, a w razie nie podzielenia argumentacji, iż czynność prawna z dnia 4 lipca 2005 roku była umową dożywocia, zgłosiła zarzut potrącenia przysługującej jej wierzytelności z tytułu poniesionych wydatków na utrzymanie spadkodawcy z wierzytelnością powódki o zachowek. (pismo pozwanej z dnia 1 lipca 2024r., k. 594-595v) Sąd ustalił następujący stan faktyczny: Spadkodawca S. P. (1) zmarł w dniu 19 lutego 2020 roku. W chwili otwarcia spadku zmarły był wdowcem, a przy życiu pozostawało dwoje jego dzieci: syn S. P. (1) junior oraz córka M. K. (1). (dowód: odpis skrócony aktu zgonu S. P. (1) seniora, k. 13, odpis zupełny aktu urodzenia S. P. (1) juniora, k. 14, odpis skrócony aktu małżeństwa pozwanej, k. 16-17) Małoletnia powódka A. P. (ur. (...)) jest córką S. P. (2), wnuczką S. P. (1) juniora i prawnuczką spadkodawcy. (dowód: kopia aktu urodzenia z uwierzytelnionym tłumaczeniem przez tłumacza przysięgłego języka niemieckiego, k. 11-12, odpis skrócony aktu urodzenia S. P. (2), k. 15) W dniu 2 stycznia 1990 roku spadkodawca dokonał wypłaty 2.000 USD uzyskując zaświadczenie Banku (...) S.A. na wywóz dewiz za granicę na rzecz syna S. P. (1) juniora. (dowód: zaświadczenie z dnia 12 czerwca 1996r., k. 164, wyjaśnienie z dnia 2 listopada 1999r., k. 165-167) W związku z brakiem zgody S. P. (1) juniora na ekshumację zwłok matki (żony spadkodawcy) i zmianę miejsca jej pochówku z miejsca grzebalnego na Cmentarzu W. o numerze 74/RIIIp.4 (27/21/10) na miejsce grzebalne o numerze 54/4/4a, spadkodawca wniósł przeciwko niemu do Sądu Okręgowego w Gdańsku powództwo o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli w tym przedmiocie. Wyrokiem z dnia 23 lipca 2018 roku Sąd Okręgowy w Gdańsku uwzględnił to żądanie. (dowód: protokół rozprawy z dnia 23 lipca 2018r., k. 307-311, protokół rozprawy z dnia 18 czerwca 2018r., k. 304-306, wyrok z dnia 23 lipca 2018r., k. 312 wraz z uzasadnieniem, k. 181-186) Na podstawie umowy darowizny zawartej w dniu 4 lipca 2005 roku w formie aktu notarialnego przed notariuszem D. K. prowadzącą kancelarię notarialną w R. (rep. A 3562/2005) S. P. (1) senior darował córce M. K. (1) spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr (...) przy ul. (...) w G. oraz spółdzielcze własnościowe prawo do miejsca postojowego nr K-25 w garażu wielostanowiskowym przy ulicy (...) w G.. Jednocześnie, zgodnie z § 5 umowy pozwana zobowiązała się przyjąć darczyńcę na prawach domownika i zapewnić mu dożywotnio mieszkanie oraz wszelką pomoc i opiekę. (dowód: umowa darowizny z dnia 4 lipca 2005r., k. 52-54, protokół z dnia 19 lipca (...)., k. 55) Wartość spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego nr (...) przy ul. (...) w G. – według stanu na dzień dokonania darowizny oraz cen aktualnych – wynosi 571.000 zł, natomiast analogiczna wartość spółdzielczego własnościowego prawa do miejsca postojowego nr K-25 w garażu wielostanowiskowym przy ulicy (...) w G. wynosi 39.750 zł. (dowód: opinia biegłej sądowej z zakresu szacowania nieruchomości A. B., k. 220-248 wraz z ustną opinią uzupełniającą, płyta CD k. 384) Spadkodawca utrzymywał się z emerytury, która w latach 2013-2020 kształtowała się na poziomie 1.816 zł – 2.027 zł netto. Emerytura była przekazywana na konto spadkodawcy w (...) Banku S.A. (do listopada 2016r.), (...) (do maja 2018r.) i w Banku (...) S.A. (do lutego 2020r.). (dowód: informacja ZUS, k. 209-210v, informacja ZUS z 20 marca 2024r., k. 584) Od 1990 roku spadkodawca nie miał kontaktu z synem S. P. (1) juniorem, który wyjechał na stałe do Niemiec, uprzednio sprzedając pozwanej swoje mieszkanie przy ul. (...) o powierzchni około 30 m 2. S. P. (1) junior nie rozmawiał z ojcem także w trakcie sprawy sądowej o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli. (dowód: zeznania świadka S. P. (1) jr, płyta CD k. 197) Spadkodawca mieszkał sam w lokalu przy ul. (...) w G.. Do 2014 roku był osobą samodzielną. Posiadał kartę bankomatową, z której korzystał. Około 2010 roku przeszedł zabieg operacyjny na jaskrę i zaćmę, a w 2017 roku zachorował na sepsę. Od 2018 roku spadkodawca poruszał się na wózku inwalidzkim. Po przejściu sepsy S. P. (1) senior wymagał stałej pomocy i opieki, m.in. przy przygotowywaniu posiłków, zakupach. Opiekę nad nim sprawowali pozwana, jej partner O. S. oraz syn M. K. (2). Opłaty za lokal, w którym zamieszkiwał spadkodawca, ponosiła pozwana. (dowód: zeznania świadka O. S., płyta CD k. 197, zeznania świadka M. K. (2), płyta CD k. 197, przesłuchanie pozwanej M. K. (1), płyta CD k. 197, zeznania świadka A. T., płyta CD k. 384) Na mocy testamentu notarialnego sporządzonego w dniu 27 lipca 2005 roku S. P. (1) senior do całego spadku powołał swoją córkę M. K. (1), natomiast pozbawił prawa do zachowku swojego syna S. P. (1) juniora, zaś na mocy testamentu notarialnego z dnia 28 grudnia 2016 roku wydziedziczył również swojego wnuka S. P. (2). (dowód: testament notarialny z dnia 27 lipca 2005r., k. 20-20v, testament notarialny z dnia 28 grudnia 2016r., k. 21-21v) Postanowieniem z dnia 8 czerwca 2022 roku wydanym w sprawie o sygnaturze akt VII Ns 391/20 Sąd Rejonowy w Gdyni stwierdził, że spadek po S. P. (1) seniorze nabyła – na podstawie testamentu z dnia 27 lipca 2005r. uzupełnionego testamentem z dnia 28 grudnia 2016r. – pozwana M. K. (1) – w całości z dobrodziejstwem inwentarza. Przedmiotowe postanowienie uprawomocniło się w dniu 16 czerwca 2022 roku. (dowód: postanowienie Sądu Rejonowego w Gdyni z dnia 8 czerwca 2022r., k. 18) W skład spadku po S. P. (1) seniorze wchodziły następujące składniki majątkowe: - oszczędności zgromadzone na rachunku bankowym w (...) Banku (...) S.A. w kwocie 7,77 zł; - oszczędności zgromadzone na rachunku bankowym w (...) Bank (...) S.A. w kwocie 2.014,60 zł; - oszczędności zgromadzone na rachunku bankowym w Banku (...) S.A. w kwocie 1.042,15 zł; - ruchomości o łącznej wartości 4.300 zł. (dowód: pismo (...) Banku (...) S.A. z dnia 19 stycznia 2023r., k. 156, pismo (...) Bank (...) S.A. z dnia 20 stycznia 2023r., k. 160, pismo Banku (...) S.A. z dnia 18 marca 2025r., k. 577, zgłoszenie o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych, k. 170-173) Koszty organizacji pogrzebu spadkodawcy wynosiły 8.385 zł i do kwoty 4.000 zł zostały sfinansowane z zasiłku pogrzebowego. (dowód: potwierdzenie przelewu bankowego, k. 475, faktura VAT, k. 565-566) Pismem z dnia 3 czerwca 2020 roku pełnomocnik S. P. (1) juniora wezwał pozwaną do udzielenia informacji o składnikach masy spadkowej pozostawionej przez spadkodawcę pod rygorem wystąpienia na drogę postępowania sądowego. Następnie, pismem z dnia 22 czerwca 2022 roku już jako pełnomocnik małoletniej powódki ponowił wezwanie, żądając również wskazania darowizn dokonanych przez spadkodawcę i wskazania, czy pozwana ma wolę polubownego rozwiązania sporu. Przed wytoczeniem niniejszego powództwa powódka nie sprecyzowała, jakiej kwoty oczekuje od pozwanej z tytułu zachowku po S. P. (1) seniorze. (dowód: wezwanie z dnia 3 czerwca 2020r. wraz z dowodem nadania, k. 22-24, wezwanie z dnia 22 czerwca 2022r. wraz z dowodem nadania, k. 25-26) Sąd zważył, co następuje: Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie dowodów z dokumentów, dowodu z zeznań świadków S. P. (1), O. S., M. K. (2) i A. T., dowodu z przesłuchania stron z ograniczeniem do strony pozwanej, a także dowodu z opinii biegłej sądowej z zakresu szacowania nieruchomości. Przechodząc do oceny zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego należy wskazać, że Sąd nie znalazł podstaw do kwestionowania wiarygodności i mocy dowodowej dokumentów powołanych w ustaleniach stanu faktycznego. Podkreślić bowiem należy, iż część z wymienionych powyżej dokumentów, tj. odpisy aktów stanu cywilnego, orzeczenia sądów powszechnych czy akty notarialne ma charakter dokumentów urzędowych, a w toku niniejszego postępowania nie wzruszono w trybie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 252)">art. 252 k.p.c.</a> przysługujących tym dokumentom domniemań autentyczności oraz zgodności treści ww. dokumentów z prawdą. Ponadto, Sąd nie doszukał się żadnych okoliczności mogących wzbudzać wątpliwości co do wiarygodności dokumentów prywatnych w postaci korespondencji stron czy informacji przesłanych przez wezwane instytucje finansowe, w szczególności nie dostrzegł żadnych śladów podrobienia, przerobienia czy innej ingerencji. Ponadto, za wiarygodny dowód w sprawie Sąd uznał opinię biegłej sądowej do spraw (...). W ocenie Sądu opinia złożona przez biegłą mająca formę operatu szacunkowego została sporządzona w sposób rzetelny, profesjonalny i z zachowaniem należytych standardów. Nadto, na rozprawie biegła w sposób rzeczowy, logiczny i przekonujący odniosła się do wszystkich zarzutów zgłoszonych przez strony, w szczególności dokładnie wyjaśniła sposób wyceny, w tym kryteria doboru transakcji, wyjaśniła jakie cechy nieruchomości uwzględniła w procesie wyceny, a także w jaki sposób korygowała różnice pomiędzy nieruchomością wycenianą a nieruchomościami porównawczymi. Wobec wyjaśnień biegłej Sąd nie ma żadnych wątpliwości, że dobrane przez nią nieruchomości porównawcze spełniały kryteria uznania ich za nieruchomości podobne w rozumieniu przepisów o gospodarce nieruchomościami oraz przepisami wykonawczymi do tej ustawy. Biegła również zgodnie z tezą dowodową oraz przepisami <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ()">Kodeksu cywilnego</a> przyjęła stan wycenianych nieruchomości z daty darowizny. Z uwagi na obszerność wyjaśnień powielanie wyjaśnień biegłej w niniejszym uzasadnieniu należało uznać za zbędne. Sąd w pełni podziela wnioski wynikające z opinii i przyjmuje je za swoje. W ocenie Sądu wyjaśnienia biegłej nie budzą żadnych wątpliwości w świetle obowiązujących przepisów prawa dotyczących wyceny nieruchomości, a także zasad logicznego rozumowania czy wiedzy powszechnej. Natomiast jedynie częściowo Sąd dał wiarę zeznaniom świadka S. P. (1). Przede wszystkim jako gołosłowne należało ocenić zeznania tegoż świadka odnośnie rzekomych korzyści uzyskanych przez spadkodawcę od świadka. Poza zeznaniami, nie zaoferowano bowiem żadnych dowodów, które choćby uprawdopodobniałyby, że spadkodawca uzyskał i zatrzymał dla siebie jakiekolwiek środki pieniężne z tytułu sprzedaży mieszkania należącego do S. P. (1) juniora. Podobnie nie ma żadnych dowodów, które potwierdzałyby, że spadkodawca osiągał dochody z działalności gospodarczej. W tym zakresie nie można opierać się wyłącznie na zeznaniach świadka, który od początku lat 90-tych ub. wieku nie utrzymywał ze spadkodawcą żadnych relacji rodzinnych, a więc nie posiadał wiedzy odnośnie sytuacji finansowej spadkodawcy. Generalnie, Sąd nie znalazł podstaw do kwestionowania zeznań pozostałych świadków O. S., M. K. (2) i A. T. oraz pozwanej odnośnie zakresu opieki sprawowanej przez pozwaną nad spadkodawcą. Co istotne w niniejszej sprawie przesłuchano nie tylko członków najbliższej rodziny pozwanej, którzy – co oczywiste – mieli interes w składaniu zeznań na jej korzyść, ale również osoby obce (A. T.). Mimo tego zeznania wszystkich wymienionych osób były ze sobą zbieżne, a także nie budziły wątpliwości w świetle zasad doświadczenia życiowego oraz logicznego rozumowania. Z zeznań tych jednoznacznie wynikało, że po dokonaniu darowizny pozwana i jej rodzina udzielali spadkodawcy doraźnej pomocy, a po jego zachorowaniu na sepsę stałej i ciągłej pomocy. Były to osoby najbliższe spadkodawcy, więc nie powinno dziwić, że czuły się one zobowiązane do opieki nad seniorem. Podstawę prawną powództwa stanowią przepisy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 991;art. 991 § 1)">art. 991 §1 k.c.</a> i <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1000;art. 1000 § 1)">art. 1000 § 1 k.c.</a> Zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 991;art. 991 § 1)">art. 991 § 1 k.c.</a> zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Wedle natomiast <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1000;art. 1000 § 1)">art. 1000 § 1 k.c.</a> jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny. Przechodząc do szczegółowych rozważań wskazać należy, iż zasadniczą kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostawało określenie charakteru umowy zawartej przez spadkodawcę oraz pozwaną w dniu 4 lipca 2005 roku. Strona pozwana bowiem wywodziła, że darowizna została dokonana w zamian za dożywocie, a zatem nie może być kwalifikowana jako czynność prawna nieodpłatna, a tym samym nie powinna być uwzględniana przy wyliczeniu należnego powódce zachowku. Zważyć należy, iż w myśl przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 888)">art. 888 k.c.</a> darowizna jest umową, w której darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Elementem przedmiotowo istotnym umowy darowizny jest bezpłatność, polegająca na tym, że świadczenie darczyńcy musi być subiektywnie i obiektywnie bezpłatne, tj. niezależne od uzyskania korzyści lub ekwiwalentu od obdarowanego. Świadczenie darczyńcy traci charakter nieodpłatny, jeżeli zostało spełnione w celu uzyskania świadczenia ekwiwalentnego, a więc równoważnego wartościowo z przedmiotem darowizny. Umowa dożywocia wymaga zobowiązania się właściciela nieruchomości do przeniesienia jej własności na nabywcę, który w zamian za to zobowiązuje się zapewnić zbywcy lub osobie mu bliskiej dożywotnie utrzymanie (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 908;art. 908 § 1;art. 908 § 3)">art. 908 § 1 i 3 k.c.</a>). Jest to zatem umowa wzajemna, dwustronnie zobowiązująca, a przy tym odpłatna, co oznacza, że świadczenie jednej strony umowy znajduje swój odpowiednik w świadczeniu drugiej strony. W przypadku umowy o dożywocie zbywca nieruchomości (dożywotnik) uzyskuje określone świadczenie służące w zasadzie zaspokojeniu jego potrzeb w taki sposób, aby nie musiał on przyczyniać się do zdobywania środków na zaspokojenie niezbędnych wymagań życiowych. Do elementów przedmiotowo istotnych umowy dożywocia należy zobowiązanie się jednego podmiotu (dożywotnika) do przeniesienia własności nieruchomości na rzecz jakiegoś innego podmiotu (nabywcy nieruchomości), który zobowiązuje się do dożywotniego utrzymania zbywcy nieruchomości (zob. M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom III. Komentarz. Art. 627–1088, wyd. 3, 2022). W orzecznictwie wskazuje się, że brak jest podstaw do rozszerzenia pojęcia darowizny o jakiej jest mowa w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 993;art. 994)">art. 993 i art. 994 k.c.</a> na umowę dożywocia nawet w przypadku obiektywnej niewspółmierności świadczeń w umowie dożywocia (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w z dnia 18 kwietnia 2019 r., I ACa 1064/18, L.). Tym samym przy kwalifikacji umowy jako dożywocia, wartość przysporzenia majątkowego uzyskanego przez pozwaną od spadkodawcy nie byłaby uwzględniana zgodnie z przepisami <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 993;art. 994;art. 995)">art. 993-995 k.c.</a> Przechodząc do analizy prawnej spornej umowy, w pierwszej kolejności należy wskazać, że z uwagi na jej przedmiot (spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu), nie może być mowy o umowie dożywocia w znaczeniu ścisłym, tj. umowie uregulowanej w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 908)">art. 908 k.c.</a> Jak wskazuje się bowiem w orzecznictwie przedmiotem umowy dożywocia unormowanej w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 908;art. 908 § 1)">art. 908 § 1 k.c.</a> może być tylko przeniesienie własności nieruchomości. Umowy dożywocia nie można zatem oprzeć na przeniesieniu własności rzeczy ruchomych czy też innych praw, w tym ograniczonego <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19460570319" title="Dekret z dnia 11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe - Dz. U. z 1946 r. Nr 57, poz. 319 ()">prawa rzeczowego</a> jakim jest spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Fakt, że umowa dożywocia może mieć za przedmiot tylko nieruchomość, nie oznacza, że nieważna będzie każda umowa, mocą której jedna ze stron przeniesie na rzecz drugiej, przysługujące jej inne prawo niż prawo własności, w zamian za opiekę. Nie sprzeciwia się temu zasada swobody umów wyrażona w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 353(1))">art. 353 1 k.c.</a> Stwarza ona podmiotom możliwość kształtowania stosunków zobowiązaniowych innych niż typowe. Mogą one też wzorować się na umowach nazwanych, ale określając łączący ich stosunek zobowiązaniowy dokonywać pewnych modyfikacji lub uzupełnień, kreując w ten sposób bardziej odpowiedni dla nich instrument prawny. Nie ma przeszkód prawnych, aby osoba nie dysponująca nieruchomością, ale posiadająca inną rzecz lub prawo o określonej wartości ekonomicznej, przeniosła je na rzecz innej osoby, która zapewni niezbędną jej pomoc i opiekę. Niemożność uczynienia tego prowadziłaby do nierównego traktowania osób, które nie są właścicielami nieruchomości, ale mają np. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu (a więc prawo o równie silnym co własność znaczeniu), a z uwagi na wiek, stan zdrowia potrzebują opieki osoby trzeciej, szczególnie w sytuacji, gdy nie mogą oczekiwać takiej pomocy od członków najbliższej rodziny (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 października 2014 r., V CSK 653/13, L.). Zatem teoretycznie w grę mogło wchodzić jedynie tzw. quasi dożywocie. Jednak – zdaniem Sądu – nie ma podstaw nawet do takiej kwalifikacji przedmiotowej umowy. Analizując treść przedmiotowej umowy z dnia 4 lipca 2005 roku należy przede wszystkim zauważyć, iż brak w niej funkcjonalnego powiązania pomiędzy przeniesieniem spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu a zobowiązaniem nabywcy do zapewnienia darczyńcy dożywotniego utrzymania. Oświadczenie o darowiźnie znajduje się w § 2 umowy, zaś w § 5 znajduje się zapis, że pozwana zobowiązuje się przyjąć darczyńcę na prawach domownika i zapewnić mu dożywotnio mieszkanie oraz wszelką pomoc i opiekę. Nie ma żadnych podstaw do stwierdzenia, że obowiązek uregulowany w § 5 stanowił ekwiwalent świadczenia w postaci przeniesienia ograniczonego <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19460570319" title="Dekret z dnia 11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe - Dz. U. z 1946 r. Nr 57, poz. 319 ()">prawa rzeczowego</a>. W świetle powyższego nie sposób uznać, że zobowiązanie się obdarowanej do zapewnienia darczyńcy dożywotniego mieszkania i udzielenia wszelkiej pomocy i opieki stanowiło odpowiednik świadczenia drugiej strony w postaci przeniesienia spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu (nastąpiło „w zamian”). W ocenie Sądu w niniejszym przypadku nie sposób dopatrzyć się essentialia negotii umowy quasi dożywocia. Ponadto, w treści umowy – przygotowanej przez notariusza (a więc profesjonalistę) – mowa jest wyłącznie o darowiźnie, strony tej umowy są określane konsekwentnie jako darczyńca i obdarowany. Kierując się zwykłym doświadczeniem życiowym należy wskazać, że przed sporządzeniem aktu notarialnego notariusz zwykle wypytuje strony o to, co ma być przedmiotem umowy. Należy mieć również na względzie, że na notariusza ustawodawca nałożył obowiązek wyjaśnienia skutków umowy (80 <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19910220091" title="Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie - Dz. U. z 1991 r. Nr 22, poz. 91 (§ 3)">§ 3 ustawy z dnia 14 lutego 1991r. - Prawo o notariacie</a>). Stąd też należy przyjąć, że gdyby strony oświadczyły notariuszowi, iż ich intencją jest przeniesienie własności spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu w zamian za zobowiązanie się pozwanej do zapewnienia ojcu dożywotniej pomocy i opieki, to notariusz przygotowałby umowę nazwaną wprost umową dożywocia. Zdaniem Sądu § 5 należało zakwalifikować w inny sposób. W tym zakresie w grę wchodziły w zasadzie dwie możliwości tj. służebność osobista oraz polecenie. Pierwszą możliwość należy wykluczyć. Zgodnie z zasadą servitus in faciendo consistere nequit służebność osobista nie może polegać na nałożeniu na właściciela nieruchomości obowiązków pozytywnych. Jej obowiązywanie znajduje wsparcie dogmatyczne (w szczególności zob. warianty treściowe służebności osobistych wynikające z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 285;art. 285 § 1)">art. 285 § 1</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 296)">art. 296 k.c.</a>), systemowe i historyczne. Tymczasem, w akcie notarialnym przewidziano zobowiązanie zapewnienia wszelkiej pomocy i opieki, a więc obowiązek pozytywny. Co jednak ważniejsze, w umowie nie ma oświadczenia właściciela nieruchomości o ustanowieniu służebności na konkretnej nieruchomości. Co prawda zachowano formę aktu notarialnego, lecz nie ma w nim wyraźnego oświadczenia właściciela o ustanowieniu służebności. Zobowiązanie do przyjęcia darczyńcy jako domownika nie oznacza, że obdarowany obciąża sporną nieruchomość służebnością osobistą. Należy zgodzić się ze stroną powodową, że w świetle powyższego zapisu umownego powódka mogła przyjąć spadkodawcę do jakiekolwiek mieszkania, niekoniecznie tego, które było przedmiotem umowy. Zdaniem Sądu, ww. postanowienie umowne należało uznać za polecenie w rozumieniu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 893)">art. 893 k.c.</a> Zgodnie z treścią tego przepisu darczyńca może włożyć na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (polecenie). W doktrynie nie budzi wątpliwości, że polecenie może mieć na względzie zarówno korzyść samego darczyńcy, obdarowanego, osoby trzeciej, jak i interes społeczny. Korzyści lub interesy, które miał na względzie darczyńca, zastrzegając polecenie w treści darowizny, nie muszą mieć charakteru majątkowego. Identyfikacja interesu, który darczyńca miał na względzie, zamieszczając w darowiźnie polecenie, jest istotna dla określenia, czy, a jeśli tak, to kto może domagać się od obdarowanego wykonania obowiązku wynikającego z treści polecenia. Polecenie może sprowadzać się do nałożenia obowiązku zdobycia określonego wykształcenia, ukończenia określonej szkoły lub roztoczenia opieki nad określoną osobą. Z treści polecenia może jednak wynikać obowiązek spełniania świadczeń okresowych w pieniądzu lub w naturze na rzecz określonej osoby (zob. W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 33, 2024). Przesądziwszy powyższe należało przyjąć, że pozwana będąca spadkobiercą S. P. (1) seniora zarazem odpowiada z tytułu zachowku jako obdarowana, gdyż uzyskała od spadkodawcy darowiznę podlegającą doliczeniu do spadku. Bezsporne natomiast pozostawało, że powódka jako zstępna (prawnuczka) spadkodawcy jest uprawniona do zachowku wobec wydziedziczenia jej ojca i dziadka przez spadkodawcę. Z przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 991;art. 991 § 1)">art. 991 § 1</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1011)">art. 1011 k.c.</a> wynika, że dalsi zstępni spadkodawcy, tj. zstępni wydziedziczonego zstępnego, mają własne prawo do zachowku, powstające bezpośrednio w ich osobach. Zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1011)">art. 1011 k.c.</a> zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby przeżył on spadkodawcę. Uzyskują własne prawo niezależnie od prawa poprzednika (zob. wyrok SA w Warszawie z 25 marca 2013 r., VI ACa 904/11, L.). Z uwagi na to, że jest to własne prawo do zachowku dalszych wstępnych, jego wysokość należy obliczać, biorąc pod uwagę ich własne kwalifikacje osobiste (np. w postaci małoletniości) (zob. M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 4, 2024). Zważyć należy, iż w razie dziedziczenia ustawowego powódce przypadłby udział spadkowy w wysokości ½ spadku. Natomiast wysokość zachowku należnego powódce należało określić na 2/3 udziału spadkowego, albowiem jest ona osobą małoletnią (ur. (...)). Oznacza to, że powódka ma prawo do zachowku w wysokości 2/6 części substratu spadku (1/2 x 2/3). W dalszej kolejności należało ustalić substrat zachowku. Zgodnie z dyspozycją <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 993)">art. 993 k.c.</a> substrat zachowku obejmuje czystą wartość spadku powiększoną o wartość darowizn i zapisów windykacyjnych. Ustalenie wartości stanu czynnego spadku następuje poprzez zestawienie i wycenę wszystkich praw (aktywów) należących do spadku, następnie – od tak ustalonej wartości stanu czynnego spadku – odejmuje się wartość stanu biernego (pasywów) spadku. Stosownie do treści <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 993)">art. 993 k.c.</a> przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę. Czysta wartość spadku powiększona o darowizny doliczane do spadku tworzy substrat zachowku (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 24 stycznia 2018r., I ACa 878/17, L.). Podkreślić należy, iż doliczaniu do spadku podlegają wszystkie darowizny nieobjęte wyliczeniem zawartym w dyspozycji przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 994)">art. 994 k.c.</a> Powyższe oznacza, że spadkobiercy oraz osoby uprawnione obowiązani są zaliczyć pomiędzy sobą wszystkie darowizny, niezależnie od okresu ich dokonania, natomiast wyjątki od tej zasady reguluje <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 994)">art. 994 k.c.</a> (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 26 stycznia 2017r., I ACa 816/16, L.). Zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 995;art. 995 § 1)">art. 995 § 1 k.c.</a> wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania. W świetle zebranego materiału dowodowego należało stwierdzić, iż w skład spadku po S. P. (1) seniorze wchodziły ruchomości o wartości 4.300 zł (vide: zgłoszenie o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych, k. 170-173), a także oszczędności zgromadzone na rachunkach w trzech bankach w łącznej kwocie 3.064,52 zł. Zatem, suma aktywów spadkowych wynosiła 7.364,52 zł. Strona pozwana nie wykazała natomiast, aby w skład masy spadkowej wchodziła również wierzytelność spadkodawcy o zwrot pożyczki w kwocie 2.000 USD. Twierdzenia pozwanej w tym zakresie są oparte wyłącznie na dokumencie w postaci zaświadczenia wystawionego przez Bank (...) S.A. z dnia 12 czerwca 1996 roku (k. 164), z którego wynika jedynie, że spadkodawca wypłacił ze swojego rachunku kwotę 2.000 USD i uzyskał zgodę na wywóz dewiz za granicę na rzecz dziadka powódki – S. P. (1) juniora. Z powyższego dokumentu nie wynika w żaden sposób jaka była podstawa wywiezienia przez syna spadkodawcy ww. kwoty, w szczególności nie wynika, czy spadkodawca pożyczył synowi ww. środki. Nic w tym względzie nie wyjaśniają pozostałe przedłożone przez stronę pozwaną dokumenty. W wyjaśnieniach spadkodawcy z dnia 2 listopada 2009 roku mowa jest o przekazaniu ww. kwoty i nie rozliczeniu jej przy dziale spadku po żonie spadkodawcy. Jednocześnie, S. P. (1) senior pisze, że „zaszła pomyłka co zostało przeoczone i poprawione”. Nie wiadomo zatem, czy rozliczono tę kwotę, czy też nie. S. P. (1) junior zaprzeczył, że jest zobowiązany do zwrotu ww. kwoty, wskazując przy tym, że spadkodawca i pozwana nie rozliczyli się ze sprzedaży jego mieszkania. W świetle zebranego materiału dowodowego nie sposób ustalić, czy pożyczka faktycznie została udzielona, a jeśli nawet zostałaby udzielona – to czy została zwrócona. Cała koncepcja pożyczki jest oparta na domniemaniach i przypuszczeniach. W tym stanie rzeczy kwestia rewaloryzacji pożyczonej rzekomo kwoty nie miała żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Natomiast, ustalając wysokość pasywów spadkowych, należało mieć na względzie, że zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 922;art. 922 § 3)">art. 922 § 3 k.c.</a> do długów spadkowych należą m.in. koszty pogrzebu spadkodawcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb ten odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku. W doktrynie nie budzi wątpliwości, że pojęcie kosztów pogrzebu spadkodawcy obejmuje wydatki związane z nabyciem miejsca na grób i trumny oraz koszty samej ceremonii pogrzebowej, np. wieńce, kwiaty, czy przewóz zwłok z innego kraju do Polski, oprawy muzycznej ceremonii pogrzebowej, datku dla duchownego za odprawienie mszy żałobnej i nabożeństwa przy grobie etc. Jeśli osoba, która poniosła koszty pogrzebu, otrzymała na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 77;art. 78;art. 79;art. 80;art. 81)">art. 77-81</a> EmRentyFUSU zasiłek pogrzebowy, obowiązek pokrycia kosztów pogrzebu na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 922;art. 922 § 3)">art. 922 § 3 k.c.</a> ulega odpowiedniemu pomniejszeniu o kwotę wypłaconego takiej osobie zasiłku (zob. W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 33, 2024). W niniejszej sprawie strona pozwana zdołała wykazać, że koszty pogrzebu spadkodawcy wynosiły 8.385 zł, a zostały one udokumentowane fakturą nr (...) z dnia 20 lutego 2020 roku opiewającą na kwotę 6.087 zł, a także potwierdzeniem zapłaty kosztów stypy w kwocie 2.298 zł (koszt nieuwzględniony na fakturze). Należało przy tym uwzględnić fakt, iż do kwoty 4.000 zł koszty te zostały pokryte z zasiłku pogrzebowego, stąd do długów spadkowych należało jedynie zaliczyć kwotę 4.385 zł. Innych długów spadkowych nie wykazano. Strona pozwana domagała się uwzględnienia jako długów spadkowych poniesionych przez nią kosztów utrzymania spadkodawcy. Zgodnie ze stanowiskiem doktryny do długów spadkowych należą także szeroko rozumiane koszty utrzymania, których zwrot obciążałby spadkodawcę, takie jak koszty remontów, napraw i konserwacji mieszkania zajmowanego przez spadkodawcę (zob. uchwała SN z 7 sierpnia 1975 r., III CZP 60/75, OSNCP 1976, Nr 5, poz. 93), jednakże nie obejmuje to jednak nieodpłatnych i grzecznościowych świadczeń czynionych przez osoby trzecie bez podstawy prawnej na rzecz spadkodawcy (por. W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 33, 2024), a także kosztów, jeśli obowiązek ich pokrycia ciąży na danej osobie z określonego tytułu, np. nabywca nieruchomości na podstawie umowy o dożywocie ma z mocy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 908;art. 908 § 1)">art. 908 § 1 k.c.</a> zapewnić zbywcy odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie (zob. E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 11, 2023). Zważyć należy, iż w niniejszej sprawie polecenie zawarte w umowie darowizny było podstawą świadczeń zarówno pieniężnych oraz niepieniężnych pozwanej na rzecz spadkodawcy (zobowiązanie „do pomocy i opieki”). Zatem, nie można traktować dokonywanych na rzecz spadkodawcy świadczeń jako długów spadkowych. Trudno bowiem uznać, że przy takim ukształtowaniu zobowiązania umownego spadkodawca miał obowiązek zwrotu jakichkolwiek wydatków związanych ze swoim utrzymaniem. Poniesione przez pozwaną wydatki nie stanowiły również nakładu na nieruchomość, albowiem w żadnym stopniu nie wpływały na wartość mieszkania. Nie są to wydatki remontowe, konserwacyjne, lecz wydatki związane z utrzymaniem. Ponadto, do opłat za mieszkanie była zobowiązana jako osoba, której przysługiwało ograniczone <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19460570319" title="Dekret z dnia 11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe - Dz. U. z 1946 r. Nr 57, poz. 319 ()">prawo rzeczowe</a>. Brak jest zatem podstawy prawnej do uwzględnienia kosztów utrzymania spadkodawcy przy wyliczaniu zachowku. Ponadto, przy wyliczeniu substratu zachowku, należało – zgodnie z przytoczonym powyżej orzecznictwem – uwzględnić także dokonaną przez spadkodawczynię darowiznę, której przedmiotem było spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr (...) przy ul. (...) w G. oraz spółdzielcze własnościowe prawo do miejsca postojowego nr K-25 w garażu wielostanowiskowym przy ulicy (...) w G.. Wartość darowizny – zgodnie z zasadami określonymi w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 995)">art. 995 k.c.</a> – Sąd ustalił na podstawie opinii biegłej sądowej z zakresu szacowania nieruchomości. Zgodnie z opinią biegłej A. B. wartość ww. spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego wynosi 571.000 zł, natomiast wartość spółdzielczego własnościowego prawa do miejsca postojowego wynosi 39.750 zł. Należało jednak mieć na względzie, co już wskazano powyżej, iż darowizna była obciążona poleceniem. W doktrynie nie budzi żadnych wątpliwości, że przy doliczeniu darowizn konieczne jest uwzględnienie wszelkich obciążeń związanych z darowizną. Chodzi tu zarówno o wartość ewentualnego polecenia nałożonego na obdarowanego, ale również obciążeń, które są funkcjonalnie związane z darowizną, jak ustanowienie użytkowania czy służebności na rzecz darczyńcy (z reguły czynności dokonywane są tą samą umową, przy czym od ich dokonania uzależnione jest w ogóle dokonanie darowizny). Korzyść z darowizny obciążonej jest mniejsza niż z darowizny nieobciążonej, zatem powinno to zostać uwzględnione przy ustalaniu zachowku (zob. W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 33, 2024, komentarz do art. 995 k.c.). W orzecznictwie wskazuje się, że z uwagi na fakt, że przepisy o zachowku nie zawierają bliższych wytycznych odnoszących się do wyceny przedmiotu darowizny, w orzecznictwie dominuje stanowisko, że można w tym wypadku pomocniczo stosować reguły określone w art. 13 ustawy o podatku od spadków i darowizn, które precyzyjnie określają (dla celów podatkowych) sposób obliczania (zob. wyrok SA w Warszawie z 23 października 2012r., I ACa 460/12, L.). W wyroku z dnia 3 listopada 2016 r., I ACa 1276/16 Sąd Apelacyjny we Wrocławiu stwierdził, że podstawą ustalenia substratu zachowku jest stan czysty spadku. Ustalenie wartości spadku w tej postaci musi uwzględniać także wartość niektórych <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19460570319" title="Dekret z dnia 11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe - Dz. U. z 1946 r. Nr 57, poz. 319 ()">praw rzeczowych</a>, w tym użytkowania i służebności. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ()">Kodeks cywilny</a> nie zawiera wskazówki wyceny ich wartości. W takiej sytuacji można posiłkować się przepisem <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19830450207" title="Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz. U. z 1983 r. Nr 45, poz. 207 (art. 13)">art. 13 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn</a> (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 833 ze zm.) jako orientacyjną wskazówką dla sądu określającą sposób obliczania wartości prawa użytkowania i służebności. Zgodnie z treścią przywołanego w powyższych judykatach <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19830450207" title="Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn - Dz. U. z 1983 r. Nr 45, poz. 207 (art. 13;art. 13 ust. 1)">art. 13 ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn</a> wartość świadczeń powtarzających się przyjmuje się do podstawy opodatkowania w wysokości rocznego świadczenia pomnożonego: 1) w razie ustanowienia świadczeń na czas określony co do liczby lat lub ich części - przez liczbę lat lub ich części; 2) w pozostałych przypadkach, w tym w razie ustanowienia świadczeń na czas nieokreślony - przez 10 lat. W myśl ust. 6 przepisy ust. 1 stosuje się odpowiednio do obliczenia wartości prawa użytkowania i służebności. Z kolei, wedle ust. 7 roczną wartość użytkowania i służebności ustala się w wysokości 4% wartości rzeczy oddanej w użytkowanie lub obciążonej służebnością. W niniejszym przypadku nieznana pozostaje roczna wartość świadczeń powtarzających się, nie ma więc możliwości zastosowania art. 13 ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Pozwana bowiem świadczyła na rzecz spadkodawcy różne kwoty w poszczególnych latach, a w umowie nie określono wartości wydatków. W związku z tym jedynie per analogiam możliwe jest zastosowanie art. 13 ust. 2 powołanej ustawy i wyliczenie wysokości polecenia ustanowionego na rzecz darczyńcy na taką samą kwotę, jak wartość służebności osobistej. Za takim rozwiązaniem – zdaniem Sądu – może przemawiać fakt, iż uciążliwość polecenia w formie określonej w umowie darowizny oraz ewentualnej służebności nieodpłatnej byłaby zbliżona. Spadkodawca bowiem do swojej śmierci zajmował sam całe mieszkanie będące przedmiotem darowizny, stąd pozwana nie mogła rozporządzać swoim prawem w żadnym zakresie, w tym nie mogła wynająć poszczególnych pomieszczeń. Oczywiście, w akcie notarialnym nie zastrzeżono, że pozwana winna udostępnić spadkodawcy właśnie lokal będący przedmiotem darowizny, niemniej pozostawienie darczyńcy w dotychczasowym mieszkaniu zapewne było uzasadnione tym, że był on emocjonalnie związany z tym lokalem, był do niego przyzwyczajony. Nadto, jak wspomniano powyżej, w taki właśnie sposób polecenie było realizowane. Stąd też, zdaniem Sądu, uwzględniając sposób obliczenia wartości obciążenia określony w art. 13 ust. 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn, wartość polecenia należało określić na kwotę 335.005,70 zł (571.000 zł x 0,04 = 22 840 zł x 14 lat i 8 miesięcy). Zatem uwzględniając wartość aktywów spadkowych (7.364,52 zł), długów spadkowych (4.385 zł), darowizn podlegających doliczeniu do spadku (610.750 zł) oraz wartość polecenia (335.005,70 zł) substrat zachowku ostatecznie należało określić na kwotę 278.723,82 zł. Zważywszy, iż zgodnie z treścią <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 991;art. 991 § 1)">art. 991 §1 k.c.</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1011)">art. 1011 k.c.</a> powódce należy się zachowek w wysokości 2/6 substratu zachowku, to wysokość przysługującego jej roszczenia należało określić na kwotę 92.907 zł. Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie istniały jednak okoliczności przemawiające za miarkowaniem należnego powódce zachowku na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 997(1);art. 997(1) § 1)">art. 997 1 § 1 k.c.</a> Zgodnie z tym przepisem obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach - jego obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku oraz obowiązanego do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku. Podkreślić należy, iż ustawy z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (Dz.U. z 2023 r. poz. 326) przepis art. 997 1 ustawy zmienianej w art. 129 stosuje się także do postępowań w sprawie roszczeń z tytułu zachowku wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Przepis <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 997(1))">art. 997 1 k.c.</a> wszedł w życie w dniu 22 maja 2023 roku, natomiast powództwo zostały wniesione w dniu 27 września 2022 roku, a więc przepis ten niewątpliwie znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie. Nadto, zgodnie ze stanowiskiem orzecznictwa, należy zwrócić uwagę, że przyjmując założenie racjonalnego prawodawcy nie można uznać, że dyspozycja <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 997(1);art. 997(1) § 1)">art. 997 1 § 1 k.c.</a> mieści się w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 5)">art. 5 k.c.</a>, bowiem w takim przypadku pierwszy z tych przepisów stanowiłby zbędne superfluum. Przeciwnie, wprowadzenie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 997(1);art. 997(1) § 1)">art. 997 1 § 1 k.c.</a> przemawia zatem za tezą odwrotną, tj. iż <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 5)">art. 5 k.c.</a> nie może stanowić podstawy swoistego miarkowania roszczenia o zachowek z uwagi na sytuację osobistą lub majątkową uprawnionego z jednej i obowiązanego z drugiej strony (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 kwietnia 2024r., (...), L.). Jak wskazuje się w doktrynie w wypadku obniżenia zachowku muszą zaistnieć „wyjątkowe przypadki”, które uzasadniać będą tak daleko idącą ingerencję w uprawnienia zachowkowe. Chodzi tu przecież o modyfikację ustawowo przyznanego prawa podmiotowego, w istocie wywłaszczenie. Ustawa nie precyzuje, co oznaczać mają „wyjątkowe wypadki”. Z całą pewnością obejmuje to sytuacje, gdy osobista lub majątkowa stron w sposób jaskrawy wymusza nie tylko rozłożenie na raty czy odroczenie terminu płatności, ale wręcz rezygnację z części roszczenia (w istocie bowiem obniżenie roszczenia można by przyrównać do bezterminowego odroczenia części rat). Może to być np. podeszły wiek czy niepełnosprawność uprawnionego, albo brak realnych możliwości zdobycia środków na pokrycie roszczenia zachowkowego. Jednakże „wyjątkowe przypadki” obejmować mogą również całą paletę innych sytuacji, niemających bezpośredniego związku z sytuacją osobistą lub majątkową stron np. niegodziwe postępowanie uprawnionego w stosunku do zobowiązanego lub spadkodawcy czy niedające się usprawiedliwić aksjologicznie zwiększenie zachowku w wypadku wydziedziczenia zstępnego, który pozostawił dalszego zstępnego, którego wydziedziczyć spadkodawca nie mógł (zob. W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 33, 2024). W ocenie Sądu zasądzenie na rzecz powódki zachowku w wysokości wynikającej z prostego matematycznego rachunku nie byłoby sprawiedliwe. Po pierwsze, należy wskazać, że rodzina powódki przez kilkadziesiąt lat nie utrzymywała żadnych relacji rodzinnych ze spadkodawcą. S. P. (1) senior spotykał syna tylko na sali sądowej przy okazji sporów toczonych np. o przeniesienie zwłok żony spadkodawcy na inne miejsce pochówku. Wstępni powódki w żadnej mierze nie pomagali w opiece nad spadkodawcą, nie wspierali go nawet emocjonalnie. To pozwana i jej rodzina przez kilkanaście lat wyłącznie opiekowali się spadkodawcą, co potwierdzają również zeznania świadków niezwiązanych rodzinnie z pozwaną (np. zeznania A. T.). To pozwana czuwała przy ojcu w chorobie, robiła mu większe zakupy, pilnowała, aby regularnie przyjmował leki, zawoziła go do lekarza, a także opłacała koszty mieszkania etc. Wstępni małoletniej powódki przez 30 lat w ogóle nie interesowali się losem spadkodawcy, co było jedną z przyczyn wydziedziczenia zarówno S. P. (1) juniora, jak i ojca powódki S. P. (2). Zauważyć przy tym należy, iż istnienie przyczyn wydziedziczenia obu wstępnych powódki nie było kwestionowane. Jest wysoce prawdopodobne, że gdyby spadkodawca wiedział o narodzinach powódki, to również ją, by wydziedziczył, gdyż nie czuł się emocjonalnie związany z rodziną swego syna. Małoletnia powódka jest uprawniona do zachowku po pradziadku tylko dlatego, że jej zstępni zostali wydziedziczeni. S. P. (1) senior oraz powódka nigdy się nie widzieli, ani też nie wiedzieli o swoim istnieniu. W ocenie Sądu, w takich okolicznościach, zasądzenie na rzecz małoletniej powódki kwoty prawie 100.000 zł byłoby jaskrawie niesprawiedliwe. Nie ulega wątpliwości, że wobec małoletności powódki beneficjentami uzyskanego świadczenia będą i tak jej przedstawiciele ustawowi, w tym wydziedziczony ojciec, co niejako stanowiłoby obejście przepisów o wydziedziczeniu. Z tego względu Sąd ograniczył zachowek do kwoty 65.000 zł. Natomiast, Sąd nie znalazł podstaw, aby całkowicie pozbawić powódki prawa do zachowku. Wszak, jako osoba małoletnia – mająca w dacie śmierci pradziadka niecały rok – nie może ponosić odpowiedzialności za brak kontaktów ze spadkodawcą. Na koniec należy wskazać, że całkowicie bezzasadny okazał się podniesiony przez stronę pozwaną zarzut potrącenia przysługującej jej wierzytelności z tytułu wydatków poniesionych w związku z utrzymaniem oraz sprawowaniem opieki nad spadkodawcą. Zważyć należy, iż zgodnie z treścią <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 498;art. 498 § 1)">art. 498 § 1 k.c.</a> gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Zdaniem Sądu nie sposób uznać, aby w niniejszym przypadku zostały spełnione wskazane w przytoczonym przepisie przesłanki potrącenia, albowiem pozwana nie jest wierzycielem powódki. Małoletnia nie była zobowiązana do alimentacji spadkodawcy, mało tego urodziła się dopiero w 2019 roku i nie mogła być zobowiązana do świadczeń alimentacyjnych na rzecz pradziadka przed swoimi narodzinami. Zgodnie z treścią <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640090059" title="Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 (art. 129;art. 129 § 1)">art. 129 § 1 k.r.o.</a> obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Wedle <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640090059" title="Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 (art. 132)">art. 132 k.r.o.</a> obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W świetle przytoczonych powyżej przepisów małoletni nie mają obowiązku alimentacyjnego względem wstępnych. W pierwszej kolejności do opieki byli zobowiązani dziadek i ojciec powódki. Poza tym nie zostały spełnione przesłanki potrącenia określone w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 203(1))">art. 203 1 k.p.c.</a> Wierzytelność była sporna, nie wynikała z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność powódki, nie została co do całości objętej nim kwoty uprawdopodobniona pismem ani też stwierdzona orzeczeniem sądu. Mając zatem na względzie wszystkie przytoczone powyżej okoliczności, na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 991;art. 991 § 1)">art. 991 §1 k.c.</a> i <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1000;art. 1000 § 1)">art. 1000 § 1 k.c.</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 997(1))">art. 997 1 k.c.</a> Sąd zasądził od pozwanej na rzecz małoletniej powódki kwotę 65.000 zł. Nadto, na mocy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 481)">art. 481 k.c.</a> Sąd zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 20.000 zł od dnia 18 października 2022 roku do dnia zapłaty oraz od kwoty 45.000 zł od dnia 12 czerwca 2024 roku do dnia zapłaty. Zważyć należy, iż w pismach kierowanych do pozwanej na etapie przedprocesowym strona powodowa nie sprecyzowała żądanej kwoty. Stąd pozwana nie miała wiedzy, jaką kwotę winna zapłacić z tytułu zachowku. Dopiero w pozwie oraz w piśmie, w którym rozszerzono powództwo wskazano, jaka jest wysokość żądania. W związku z powyższym należało uznać, że roszczenie stało się wymagalne dopiero z dniem następnym po doręczeniu ww. pism, zgodnie z treścią <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 455)">art. 455 k.c.</a> Pozew został pozwanej doręczony w dniu 17 października 2022 roku (k. 42), natomiast pismo rozszerzające powództwo w dniu 11 czerwca 2024 roku (k. 593). W pozostałym zakresie – na mocy powołanych powyżej przepisów stosowanych a contrario – powództwo podlegało oddaleniu. O kosztach procesu Sąd orzekł na mocy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 100)">art. 100 k.p.c.</a> i ustalił, że każda ze stron ponosi je stosownie do stosunku, w jakim przegrała niniejszy spór, tj. powódka w 32 %, a pozwana w 68 %. Jednocześnie, stosownie do <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 108;art. 108 § 1)">art. 108 § 1 k.p.c.</a> Sąd rozstrzygnął jedynie o zasadach poniesienia przez strony kosztów procesu, pozostawiając szczegółowe ich wyliczenie referendarzowi sądowemu po prawomocnym zakończeniu niniejszego postępowania. </div>