II OSK 1375/13

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Grzegorz Czerwiński Sędziowie: sędzia del. NSA Jerzy Krupiński sędzia NSA Małgorzata Masternak - Kubiak (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Połoczańska po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2014r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Wojewody Lubelskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 14 lutego 2013 r. sygn. akt III SA/Lu 827/12 w sprawie ze skargi M. A. W. na decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany nazwiska 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 14 lutego 2013 r., sygn. akt III SA/Lu 827/12, po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. A. W. uchylił decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany nazwiska poprzez dopisanie przed nazwiskiem przyimka "von" . Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Kwestia zmiany nazwiska odwołującego była już przedmiotem rozpatrzenia przez organ odwoławczy, jak i przez sąd. W wyroku z dnia 27 marca 2012 r., sygn. akt III SA/Lu 35/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie stwierdził, że przeprowadzone przez organ I instancji postępowanie od samego początku było wadliwe ukierunkowane, bowiem winno być prowadzone pod kątem art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy o zmianie imienia i nazwiska. Ponownie rozpatrując sprawę, Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w W. pismem z dnia 19 czerwca 2012 r. wezwał stronę do przedłożenia dokumentów potwierdzających używanie przyimka "von" przed nazwiskiem W. oraz do osobistego stawienia się w organie celem przesłuchania w trybie art. 86 k.p.a. Na wezwanie organu, skarżący przedłożył stosowne dokumenty i pisemne oświadczenie, w którym wylicza dokumenty jego zdaniem potwierdzające posługiwanie się przez niego nazwiskiem z przyimkiem "von". Decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r. znak: [...] Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w W. nie wyraził zgody na zmianę nazwiska W. poprzez dopisanie przed nazwiskiem przyimka "von". Powołując się na art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. Nr 220, poz. 1414), wskazał, że przyczyną uzasadniającą zmianę imienia lub nazwiska jest także zmiana na imię lub nazwisko używane, czyli inne niż to, które zostało wpisane do aktu urodzenia. W stosunku do wnioskodawcy faktu posługiwania się nazwiskiem "von W." nie potwierdzają dokumenty przez niego złożone. Znaczna większość z nich dotyczy bowiem firmy, w której pojawia się nazwisko "von W.", ale nie może być to uznane jako okoliczność potwierdzająca, że takim nazwiskiem posługuje się sam wnioskodawca. Ratio legis ustawy wskazuje, iż dotyczy ona zmian imion i nazwisk, nie zaś firm i ich identyfikatorów. Organ zwrócił także uwagę, że od dnia 25 sierpnia 2010 r. wnioskodawca posługuje się różnymi nazwiskami (M.W., M. A. W., M. A. v. W., M. W., M. A. von W.). Powyższe zachowanie potwierdza brak pewności wnioskodawcy co do nazwiska jakim ma się posługiwać oraz świadczy o braku ważnych względów dla takiej zmiany nazwiska, co wyklucza możliwość zastosowania ogólnej przesłanki z art. 4 ustawy. Materiał dowodowy wskazuje także na brak jednoznacznej i kategorycznej motywacji wnioskodawcy dotyczącej zmiany nazwiska. Na skutek odwołania M. A. W. od powyższej decyzji Wojewoda Lubelski decyzją z dnia [...] października 2012 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, uznając, że przedstawiona przez odwołującego się dokumentacja, nie wskazuje na szczególne okoliczności uzasadniające zmianę nazwiska poprzez dopisanie przyimka "von". Dokumenty rozliczeniowe (faktury i dowody wpłaty) i inne dokumenty adresowane na firmę "I. P. von M. W." w ocenie organu nie potwierdzają faktu powszechnego używania przez skarżącego nazwiska W. z przyimkiem "von" i identyfikowania go jako osoby w środowisku w którym przebywa. W ocenie organu motywy zmiany nazwiska skarżącego wynikają z jego subiektywnego przekonania, mają cechy kaprysu i ekstrawagancji. Skargę na powyższą decyzję złożył M. A. W., wnosząc o jej uchylenie. W odpowiedzi na skargę Wojewoda Lubelski wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. W motywach wyroku uwzględniającego skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie podniósł, że organy ponownie rozpatrując sprawę nie zastosowały się do wskazań zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 27 marca 2012 r., sygn. akt III SA/Lu 35/12, co do dalszego postępowania, a w szczególności nie przeprowadziły dowodu z przesłuchania strony w trybie art. 86 k.p.a. w celu "oceny motywów prowadzących M. A. W. do złożenia wniosku o zmianę nazwiska". Wprawdzie w aktach sprawy znajduje się pismo z dnia 10 czerwca 2012 r. wzywające skarżącego do osobistego stawiennictwa w dniu 2 lipca 2012 r. o godz. 13:00 celem przesłuchania w charakterze strony w trybie art. 86 k.p.a., to jednak brak jest protokołu tegoż przesłuchania. W ocenie Sądu twierdzenie Wojewody Lubelskiego, że motywy zmiany nazwiska polegające na dopisaniu przedrostka "von" przed nazwiskiem wynikają z subiektywnego przekonania odwołującego się, mają cechy kaprysu i ekstrawagancji, jest przedwczesne, bowiem dopiero przesłuchanie skarżącego w trybie art. 86 k.p.a. na tę okoliczność, zgodnie ze wskazaniami sądu, mogłyby stanowić podstawę do takiej oceny. Sąd wskazał, iż przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ winien przesłuchać M. A. W. na powyższe okoliczności w trybie art. 86 k.p.a., a także ocenić pozostałe dowody zebrane w sprawie, co pozwoli na rozstrzygnięcie czy zachodzą przesłanki do kolejnej zmiany nazwiska skarżącego zawarte w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Wojewoda Lubelski, na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.), zarzucił: 1) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 133 § 1 P.p.s.a. polegające na nieuwzględnieniu znajdujących się w aktach sprawy dokumentów świadczących o tym, że organy ponownie rozpatrując sprawę, nie zastosowały się do wskazań sądu co do dalszego postępowania, a w szczególności nie przeprowadziły dowodu z przesłuchania strony; 2) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 113 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 106 § 3 P.p.s.a. w związku z art. 7 i 77 k.p.a., skutkiem czego zamknięto rozprawę, nie wyjaśniając wszelkich okoliczności faktycznych istotnych dla sprawy, tj. że organy ponownie rozpatrując sprawę nie zastosowały się do wskazań sądu co do dalszego postępowania; 3) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a. - poprzez niewłaściwe jego zastosowanie polegające na uchyleniu wyłącznie decyzji Wojewody Lubelskiego z dnia [...] października 2012 r. i nie uchyleniu decyzji Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w W. z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...], w sytuacji gdy Sąd powinien wydać orzeczenie przewidziane w art. 145 § 1 P.p.s.a. nie tylko w stosunku do zaskarżonej decyzji, lecz również powinien objąć zakresem orzekania decyzję wydaną przez organ pierwszej instancji, jeżeli jest ona obarczona wadami przewidzianymi w tym przepisie. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi podkreślono, że z uzasadnienia wyroku nie wynika aby Sąd pierwszej instancji wziął pod uwagę całość akt sprawy. Sąd nie wyjaśnił również wszystkich okolicznosći mających znaczenie dla rozstrzygnięcia. Pominął w swoich rozważaniach treść i zarzuty skargi, a także nie odniósł jej do decyzji organu. W ocenie kasatora, Sąd nie podjął się oceny dokonanych przez organ I instancji czynności, wskazując jedynie lakonicznie, że brak jest w aktach protokołu przesłuchania. Należy przy tym jednak wskazać, że organ I instancji wezwał M. A. W. pismem z dnia 19 czerwca 2012 r. do osobistego stawiennictwa w dniu 2 lipca 2012 r. Na tą okoliczność znajduje się w aktach sprawy pismo skarżącego z dnia 2 lipca 2012 r., zawierające oświadczenie wskazujące motywy nim kierujące do zgłoszenia wniosku o zmianę nazwiska. W odpowiedzi na skargę kasacyjną M. A. W. wskazał, że jest ona niezasadna. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy. Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - zwanej dalej P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych. Nazwisko człowieka, jako dobro osobiste, podlega prawnokonstytucyjej ochronie (art. 47 Konstytucji RP, art. 22 i art. 24 Kodeksu cywilnego). Spełnia funkcję indywidualizującą i identyfikującą człowieka na wszelkich płaszczyznach życia społecznego, jak również stanowi element poszanowania jego życia prywatnego. W myśl art. 4 ust. 1 pkt 1-4 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. Nr 220, poz. 1414) zmiany imienia i nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów, w szczególności, gdy dotyczą zmiany: imienia lub nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka; na imię lub nazwisko używane; na imię lub nazwisko, które zostało bezprawnie zmienione; na imię lub nazwisko noszone zgodnie z przepisami prawa państwa, którego obywatelstwo również się posiada. Przesłanki te nie stanowią katalogu zamkniętego, co oznacza, że zmiany imienia lub nazwiska można dokonać także z innego ważnego powodu, który nie mieści się w katalogu przesłanek ex lege uznanych za ważne. Podkreślić należy, że normatywne określenie: "ważne powody" jest zwrotem nieostrym, którego interpretację pozostawiono organom orzekającym w konkretnej sprawie. Interpretacja ta nie może być jednak dowolna i arbitralna. "Użycie przez prawodawcę określeń prawnie niezdefiniowanych (tzw. wyrażeń nieostrych) zobowiązuje organ sprawujący kontrolę legalności decyzji wydanych na podstawie przepisów używających takich określeń - do rozważenia, czy dokonana przez organ administracji państwowej ocena okoliczności sprawy nie nosi cech dowolności lub nie przekroczyła dopuszczalnej granicy swobody interpretacji tych określeń na tle konkretnego stanu faktycznego" (wyrok NSA z dnia 26 maja 1981 r., sygn. akt SA 974/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 49). Ważne powody przemawiające za zmianą nazwiska, nie mogą wynikać jedynie z subiektywnego przekonania osoby żądającej zmiany, ale muszą również sprostać zobiektywizowanym i zracjonalizowanym kryteriom ich oceny (por. wyrok NSA OZ we Wrocławiu z dnia 9 lipca 1993 r., sygn. akt SA/Wr 605/93, ONSA 1994/3/110, LEX nr 10486). Organy administracji powinny ocenić, czy w realiach sprawy wniosek o zmianę imienia lub nazwiska spełnia warunek "ważnych powodów" w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy, "(...) a ściślej - czy strona dostrzega w swoim uzasadnionym przekonaniu potrzebę zmiany nazwiska. Granicą rozważań organów administracji państwowej powinno być ustalenie istnienia (lub braku) elementów oczywistej bezzasadności w motywach strony, na przykład cech kaprysu lub przekory (wyrok NSA z dnia 21 czerwca 1982 r., sygn. akt II SA 699/82, ONSA 1982, nr 1, poz. 57). Ponownie rozpatrując wniosek skarżącego organy miały ocenić, czy zebrane w sprawie dowody pozwalają na przyjęcie, że zachodzą przesłanki do kolejnej zmiany nazwiska skarżącego, zawarte w art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy. W myśl tej regulacji jedną z przyczyn uzasadniających zmianę imienia lub nazwiska może być zmiana na imię lub nazwisko używane. Podkreślić przy tym trzeba, że nawet wieloletnie używanie innego nazwiska, nie legalizuje tego stanu rzeczy. W każdym przypadku do zmiany nazwiska konieczna jest konstytutywna decyzja administracyjna (por. P. Ruczkowski, Ustawa o zmianie imienia i nazwiska. Komentarz, Wydawnictwo ABC 2010, LEX). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego organy trafnie stwierdziły, że faktu posługiwania się przez skarżącego nazwiskiem "von W." nie potwierdzają dokumenty dostarczone przez wnioskodawcę. Większość z nich dotyczy bowiem firmy, w której pojawia się nazwisko "von W.", co nie może być uznane jako okoliczność potwierdzająca, że takim nazwiskiem posługuje się sam wnioskodawca – używa takiego nazwiska. Ratio legis ustawy wskazuje, że dotyczy ona zmian imion i nazwisk, nie zaś firm i ich identyfikatorów. Organy zasadnie zwróciły uwagę, że od dnia 25 sierpnia 2010 r. wnioskodawca posługuje się różnymi nazwiskami (M. W., M. A. W., M. A. v. W., M. W., M. A. von W.). Dowodzi to zarówno braku pewności wnioskodawcy co do nazwiska jakim chce się posługiwać, jak również świadczy o tym, że za zmianą nazwiska nie stoją żadne ważne powody, co wyklucza możliwość zastosowania ogólnej przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 2 ustawy. Materiał dowodowy wskazuje na brak jednoznacznej i kategorycznej motywacji wnioskodawcy dotyczącej zmiany nazwiska. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organy rozpatrujące sprawę nie dostosowały się do wskazań zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 27 marca 2012 r. sygn. akt III SA/Lu 35/12, co do dalszego postępowania, a w szczególności nie przeprowadziły dowodu z przesłuchania strony w trybie art. 86 k.p.a. w celu "oceny motywów prowadzących M. A. W. do zgłoszenia wniosku o zmianę nazwiska". Zdaniem Sądu brak jest w aktach protokołu przesłuchania M. A. W. Należy jednak zwrócić uwagę, że organ I instancji, pismem z dnia 19 czerwca 2012 r., wezwał M. A. W., do osobistego stawiennictwa w dniu 2 lipca 2012 r. Na tą okoliczność znajduje się w aktach sprawy pismo skarżacego z dnia 2 lipca 2012 r. wyjaśniające motywy, jakimi kierował się, składając wniosek o zmianę nazwiska. Trzeba przy tym zwrócić uwagę, że stosownie do treści art. 86 k.p.a. przesłuchanie strony jest możliwe dopiero w sytuacji, gdy organ ustalił stan faktyczny sprawy za pomocą innych środków dowodowych i nadal istnieją niewyjaśnione wątpliwości istotne dla rozstrzygnięcia. Uznać należy, że jest to dowód o charakterze posiłkowym. Przepis ten powinien być interpretowany jako możliwość przesłuchania strony po spełnieniu przesłanek określonych w tym przepisie. Organ administracji jest zatem zobowiązany do przesłuchania strony, jeżeli wyczerpał inne możliwości ustalenia stanu faktycznego sprawy (por. wyrok NSA z dnia 19 maja 1998 r., sygn. akt II SA 316/98, niepublik; wyrok WSA w Warszawie z dnia 23 czerwca 2010 r., sygn. akt I SA/Wa 526/10; wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 grudnia 2009 r., sygn. akt I SA/Wa 1197/09, opubl. [w:] CBOIS). Zaznaczyć należy, że z art. 7 k.p.a. wynika obowiązek organów administracji publicznej podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Z obowiązku tego bierze się zakaz dokonywania przez organy dowolnych ustaleń faktycznych. Za dowolne ustalenia faktyczne należy uznać między innymi takie, które opierają się na niekompletnym materiale dowodowym. Aby uznać, że ustalenia faktyczne przeprowadzone przez organ nie mają cechy dowolności, należy stwierdzić, że opierały się one o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzony i zbadany w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). W świetle powyższych rozważań nie można podzielić stanowiska Sądu pierwszej instancji naruszenia przez organy orzekające w sprawie zasady prawdy obiektywnej i wadliwego zgromadzenia i oceny materiału dowodowego. Organy bowiem prawidłowo uznały, że okoliczności faktyczne zostały ustalone, a zgromadzony w sprawie materiał dowodowy ma walor kompletności, zaś jego ocena nie nosi znamion dowolności. W związku z tym zasadny jest zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem art. 133 § 1 P.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Podstawą orzekania sądu jest materiał zgromadzony przez organy w toku całego postępowania przed tymi organami oraz przed sądem. Obowiązek wydania wyroku na podstawie akt sprawy oznacza zakaz wyjścia poza materiał znajdujący się w aktach sprawy. Z przepisu tego wynika, więc nakaz wyprowadzania oceny prawnej na gruncie faktów i dowodów znajdujących odzwierciedlenie w aktach sprawy (por. wyrok NSA z dnia 19 października 2010 r., sygn. akt II OSK 1645/09, LEX nr 746707). Wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji, zgromadzony w sprawie materiał aktowy dawał podstawy do przyjęcia, że nie zachodzą ważne powody aby uwzględnić wniosek skarżącego o dokonanie zmiany nazwiska poprzez dopisanie przed nazwiskiem przyimka "von". W tym stanie sprawy, wskazując na powyższą wadliwość wniosków wyprowadzonych przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym wyroku z niebudzącego wątpliwości stanu faktycznego sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, uchylając skarżony wyrok, za zasadną uznał również konieczność rozpoznania wniesionej skargi. Jak wskazuje się bowiem w orzecznictwie wyprowadzenie wadliwych wniosków z przyjętego stanu faktycznego sprawy przez Sąd pierwszej instancji, jest naruszeniem przepisów innym niż naruszenie przepisów postępowania, o którym mowa w art. 188 P.p.s.a. (por. wyroki NSA z dnia 25 marca 2004 r. sygn. akt OSK 81/04 z glosą aprobującą B. Adamiak, OSP 2004 r., z. 11, poz. 135 oraz z dnia 16 lutego 2009 r. sygn. akt II OSK 193/08, [w:] CBOSA). Mając powyższe względy na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 151 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. uznając, że w tej sprawie wystąpił szczególnie uzasadniony przypadek, o którym stanowi ten przepis, a dotyczący odstąpienia od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w całości.