II SA/Gl 827/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski (spr.),, Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Protokolant specjalista Anna Koenigshaus, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2021 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia [...] r. nr [...]. UZASADNIENIE Po rozpoznaniu wniosku M.M. (M. dalej też jako strona lub skarżąca) z dnia 22 lutego 2021 r., wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta J. (dalej jako Prezydent lub organ pierwszej instancji) decyzją z dnia [...] r. orzeczono o odmowie przyznania w/w świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem M.S. Jako podstawę decyzji wskazano art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 4 i ust. 5 pkt 1 lit. 1, art. 23 ust. 1aa ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., zwanej też dalej ustawą lub u.ś.r.) oraz art. 6 i art. 104 Kpa. W uzasadnieniu decyzji Prezydent stwierdził, że brak jest podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia w sytuacji, gdy skarżąca jest uprawniona do renty i gdy żyje ojciec brata, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odwołaniu od tej decyzji skarżąca podniosła, że jest uprawniona do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy co nie stoi na przeszkodzie otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Nadto zarzuciła, że ojciec od 15 lat nie interesuje się rodziną nie opiekuje się synem, cierpi na chorobę alkoholową, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i nie zamierza udzielać synowi pomocy. Podniosła również, że w związku z niepełnosprawnością matki i jej pobytami w szpitalu musiała przejąć opiekę nad chorym bratem co wiązało się z koniecznością rezygnacji od 1 czerwca 2020 r. z pracy i prowadzonej działalności gospodarczej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej jako SKO lub Kolegium) odwołania tego nie uwzględniło i zaskarżoną decyzją z dnia [...]r. nr [...], wydaną z powołaniem się m.in. na treść art. 138 § 1 pkt 1 Kpa, decyzję organu pierwszej instancji utrzymało w mocy. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia po przytoczeniu treści art. 17 u.ś.r. stwierdziło, że wymagający opieki brat strony posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności do 21 sierpnia 2024 r., w którym wskazano, iż niepełnosprawność istnieje od 17-go roku życia, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 4 czerwca 2012 r. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, uznał art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zatem posiadanie uprawnień do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy nie stanowi negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie jednak z art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3 lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Kolegium przepis ten sformułowany jest w sposób nie budzący wątpliwości i wystarcza jego wykładnia językowa, sięganie do wykładni funkcjonalnej byłoby działaniem contra legem. Kolegium wskazało, że decyzja w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest decyzją uznaniową lecz związaną, co oznacza, że organ jest zobowiązany do przyznania świadczenia wyłącznie wtedy, gdy są spełnione wszystkie wskazane w przepisach prawa przesłanki jego przyznania. Organ nie może według swojego uznania przyznać świadczenia kierując się zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności, w razie nawet ciężkiej sytuacji życiowej. Tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. W tym względzie SKO podniosło, że ojciec M.S. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności dlatego jego siostrze świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane. Podniosło również, że opieki nad członkiem rodziny nie trzeba sprawować osobiście, może ją również sprawować osoba trzecia w imieniu osób zobowiązanych za odpowiednim wynagrodzeniem. W skardze do sądu administracyjnego na powyższą decyzję SKO skarżąca zarzuciła, że została ona wydana z naruszeniem art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1 oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji przez poprzestanie przez organy orzekające jedynie na językowej wykładni mających zastosowanie w sprawie przepisów. W konsekwencji wniosła o jej uchylenie w całości i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia od lutego 2021 r., względnie przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi drugiej instancji. Nadto wniosła o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi powołała się na dołączone do niej w kserokopiach wyroki Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych. Podniosła, że matka nie może sprawować opieki nad synem, który choruje na schizofrenię lekooporną, gdyż z uwagi na amputację nogi również sama legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z tym opiekuje się również matką. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie sądowej w dniu 7 października 2021 r. skarżąca podała, że po odprowadzeniu syna do szkoły udaje się do mieszkania mamy i brata, gdzie wykonuje codziennie przy nich obowiązki opiekuńcze oraz robi dla nich zakupy. Nikt w tej opiece jej nie pomaga. Ojciec nie utrzymuje z nią kontaktu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Decyzje organów obu instancji ostać się nie mogą albowiem zostały wydane bez dostatecznego wyjaśnienia i rozważenia sprawy, które to uchybienie stanowiące naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 Kpa, mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2019 poz. 2325 t.j., zwanej dalej ustawą p.p.s.a.). Istotnie bowiem organy obu instancji nie wyjaśniły i nie odniosły się do twierdzeń skarżącej oraz do oferowanych przez nią dowodów m.in. w postaci dokumentacji medycznej dotyczącej zdrowia jej ojca, w aspekcie czy występują po jego stronie obiektywne przeszkody w sprawowaniu przez niego opieki nad synem, którą to opiekę faktycznie sprawuje skarżąca jako jego siostra. Również bowiem zdaniem Sądu nie jest właściwe i wystarczające oparcie się przy wykładni treści art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jedynie na literalnym brzmieniu tej normy prawnej. Jakkolwiek w tym względzie orzecznictwo nie jest jednolite to Sąd opowiada się za prezentowanym w nim stanowiskiem, że za zasadnicze kryterium należy przyjmować obiektywny brak możliwości sprawowania opieki przez rodziców (rodzica) określonej osoby nad niepełnosprawnym dzieckiem z przyczyn od nich (niego) niezależnych. W szczególnych, zasługujących na uwzględnienie przypadkach taka niemożność nie musi być udokumentowana stosownym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wynikającego z literalnego brzmienia tego przepisu ograniczenia nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (np. z racji wieku i stanu zdrowia) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inna osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (zobacz m.in. wyrok NSA sygn. akt I OSK 1339/18 z 14 grudnia 2018 r. – Lex nr 2734662 i wyrok NSA z dnia 7 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 2831/19 – Lex nr 2979060 oraz dołączone w kserokopiach do skargi wyroku NSA sygn. akt I OSK 1230/14 z 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14 z 5 listopada 2015 r. i sygn. akt I OSK 328/16 z 12 maja 2017 r.). W tym względzie zasługuje też na akceptację wyrażone w tych wyrokach stanowisko, że ograniczenie się przy wykładni omawianego przepisu jedynie do jego literalnego brzmienia stanowiłoby naruszenie konstytucyjnej zasady równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), godziłoby w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP) oraz naruszałoby wyrażony w art. 71 ust. 1 Konstytucji nakaz szczególnej pomocy władz publicznych w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (tak też m.in. WSA w Krakowie w wyroku z dnia 8 marca 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 1327/17 – Lex nr 2453115 i WSA w Warszawie z dnia 29 stycznia 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 1828/19 – Lex nr 3010442). Wobec niewyjaśnienia i należytego rozważenia sprawy przy przyjęciu wskazanej wyżej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. (co uczynią organy przy ponownym rozpoznaniu sprawy), ich decyzje podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 ustawy p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy ustalą organy czy istotnie z obiektywnych względów (m.in. z uwagi na stan zdrowia) ojciec niepełnosprawnego brata skarżącej nie może sprawować nad nim potrzebnej opieki. Gdyby tak było w istocie to należałoby przyjąć, że treść art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy nie stanowi przeszkody w przyznaniu wnioskowanego świadczenia skarżącej. W tym względzie należy mieć też na uwadze, że co prawda osoba obowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności opieki nad niepełnosprawnym nie musi sprawować osobiście to jednocześnie, w sytuacji z jaką mamy do czynienia w niniejszej sprawie, gdy z osobą wymagającą opieki nie mieszka od wielu lat, pomimo takiej potrzeby nie utrzymuje z nią kontaktu i się nią nie opiekuje, należałoby chociażby uprawdopodobnić, że opiekę sprawowaną w jej zastępstwie jest w stanie sfinansować. Należałoby też wziąć pod uwagę stopień trudności w szybkim wyegzekwowaniu ciążącego na ojcu skarżącej obowiązku alimentacyjnego (m.in. dotyczącego sprawowania opieki nad synem) wobec jego syna. Nie bez znaczenia dla oceny uprawnień skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego może mieć też, zdaniem Sądu, podnoszona przez skarżącą okoliczność, że jednocześnie sprawuje ona opiekę nad wymagającą tego matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, mieszającą razem z niepełnosprawnym bratem skarżącej. O kosztach postępowania sądowego obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego orzeczono stosownie do jego wyniku na podstawie Rozporządzenia Min. Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. o sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265). ec