II SA/Lu 408/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie WSA Wiesława Achrymowicz (sprawozdawca) WSA Andrzej Niezgoda po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 13 października 2021 r. sprawy ze skargi T. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze (organ) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (organ I instancji) z [...] stycznia 2021 r. odmawiającą T. W. przyznania świadczenia na zakup opału oraz środków pomocniczych, lekarstw, środków higieny i sanitarnych. W uzasadnieniu przyjętego rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 8 ust. 3, ust. 4, ust. 4a ustawy o pomocy społecznej (Dz.U.2020.1876 ze zm. - u.p.s.) dochód T. W. to kwota [...]zł, która obejmuje emeryturę netto - [...] zł, dodatek pielęgnacyjny - [...] zł. Organ nie uwzględnił w wysokości dochodu T. W. świadczenia pielęgnacyjnego - [...] zł. Zaznaczył, że zajęcie komornicze, o które pomniejszana jest emerytura T. W. nie podlega odliczeniu od dochodu. Wobec tego, jak stwierdził organ, T. W. dysponuje środkami finansowymi w wysokości [...] zł, przewyższającej kryterium dochodowe do przyznania zasiłku z art. 39 u.p.s. Następnie organ zwrócił uwagę na art. 41 pkt 1 u.p.s. i motywował, że przepis ten dopuszcza przyznanie zasiłku celowego osobom przekraczającym kryterium dochodowe w szczególnie uzasadnionych przypadkach. W związku z tym organ powołał się na aktualizację wywiadu środowiskowego przeprowadzoną [...] lutego 2020 r. i na dokumentację medyczną. Na podstawie tego materiału dowodowego organ ustalił, że T. W. samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe. Zajmuje pokój i pomieszczenie gospodarcze w tym samym budynku, w którym mieszka jej mąż. Budynek jest wyposażony w jeden kocioł. Małżonkowie [...] pozostają w separacji na mocy orzeczenia sądowego. T. W. w ograniczonym zakresie korzysta z pomocy męża (załatwianie spraw urzędowych, wspólne wyjścia po zakupy). Przewlekle choruje i pozostaje pod stałą opieką lekarską. Legitymuje się orzeczeniem o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji i zaświadczeniem lekarskim, zgodnie z którym ze względu na stan zdrowia wymaga pomocy w formie usług opiekuńczych. T. W. nie korzysta z przyznanych jej usług opiekuńczych z przyczyn niezależnych od organu pomocy społecznej. Według aktualizacji wywiadu środowiskowego sporządzonej [...] lutego 2020 r., zasadnicze wydatki mieszkaniowe pokrywa mąż T. W. - Z. W.. Natomiast T. W. współfinansuje opłaty za wodę ([...] zł) oraz ponosi wydatki miesięczne: na telefon ([...] zł), na lekarstwa i środki pomocnicze ([...] zł), na pomoc świadczoną na jej rzecz przez inne osoby ([...] zł). Jednocześnie organ zauważył, że twierdzenia T. W. o wydatkach na zakup leków i środków pomocniczych nie znajdują potwierdzenia w zgromadzonej dokumentacji. W tych okolicznościach organ ocenił, że T. W. jest w stanie samodzielnie finansować zakup lekarstw. W odniesieniu do wnioskowanej pomocy finansowej na zakup opału organ stwierdził, że małżonkowie W. korzystają z jednego kotła i w związku z tym również Z. W. powinien partycypować w tych kosztach odpowiednio do użytkowanej powierzchni domu. Z. W. dysponuje odpowiednimi środkami. Między innymi w kwietniu 2020 r. otrzymał od ZUS wyrównanie w wysokości ponad [...] zł. Zdaniem organu, także T. W. ma możliwość przeznaczenia [...] zł na zakup opału. W tym stanie rzeczy organ przyjął, że nie zaistniała szczególnie uzasadniona sytuacja w rozumieniu przesłanki zastosowania art. 41 u.p.s. Organ zaznaczył, że T. W., pomimo złożenia rozpatrywanego wniosku o pomoc społeczną, nie chciała kontaktować się z organem pomocy społecznej, także telefonicznie. T. W. (Skarżąca) w skardze na powyższą decyzję organu mówiła o "farsie", "głupocie z fałszem", "patologii i bezkarności". Zasadniczo Skarżąca nie godziła się ze stwierdzeniami organu ani co do faktów, ani co do prawa. Akcentowała, że organ nie ustalił rzeczywistego stanu faktycznego sprawy w zakresie istotnych okoliczności, w szczególności jej aktualnej sytuacji życiowej i zdrowotnej. Organ, odpowiadając na skargę, wniósł o jej oddalenie. W całości podtrzymał stanowisko i argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja organu i decyzja organu I instancji nie są zgodne z prawem. Jednak nie oznacza to, że organy mają obowiązek zaakceptować i spełnić wszystkie oczekiwania Skarżącej. W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że organy nie ustaliły w zgodzie z prawdą obiektywną rzeczywistego położenia życiowego Skarżącej oraz jej potrzeb związanych z zapewnieniem godnego bieżącego funkcjonowania, bezpiecznego dla życia i zdrowia. Są to okoliczności kluczowe dla prawidłowego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia wniosku Skarżącej w sposób budzący zaufanie do organów administracji. Przede wszystkim organy poprzestały na aktualizacji wywiadu środowiskowego pochodzącej z lutego 2020 r. W konsekwencji nie dysponowały konkretnymi i aktualnymi informacjami o tym, jaką powierzchnię domu ogrzewa Skarżąca i jakie ilości opału są w tym celu niezbędne. Trzeba zauważyć, że w aktualizacji wywiadu środowiskowego zawarta została wzmianka o tym, że dom, w którym zamieszkuje Skarżąca jest "trudny do ogrzania". Podobnie organy nie zebrały podstawowych informacji dotyczących aktualnych potrzeb Skarżącej w zakresie środków pomocniczych, lekarstw, środków higieny i sanitarnych. Odnotowany przez organy brak faktur, dokumentów - w świetle zasad doświadczenia życiowego - może przecież oznaczać, że Skarżąca sukcesywnie rezygnuje z takich zakupów z powodu swoich możliwości finansowych i konieczności zaspokojenia innych równie ważnych potrzeb. Bez rzetelnego i wszechstronnego wyjaśnienia tych podstawowych okoliczności rozpatrywanej sprawy odmowa uwzględnienia wniosku Skarżącej nie może zostać zaakceptowana z punktu widzenia prawa. W tej mierze należy zgodzić się ze Skarżącą. Jednocześnie jednak trzeba zwrócić uwagę na ustawowe obowiązki Skarżącej, wynikające z faktu ubiegania się o pomoc społeczną. Zgodnie z art. 102 ust. 1 u.p.s. świadczenia z pomocy społecznej są udzielane na wniosek przede wszystkim osoby zainteresowanej albo za jej zgodą. W myśl art. 102 ust. 2 u.p.s. pomoc społeczna może być udzielana z urzędu. Ponadto w myśl art. 107 u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103.ust. 5 u.p.s. (art. 107 ust. 1). W przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się, mimo braku zmiany danych, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, a w przypadku osób przebywających w domach pomocy społecznej - nie rzadziej niż co 12 miesięcy (art. 107 ust. 4). Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (art. 107 ust. 4a). Pracownik socjalny przeprowadzający rodzinny wywiad środowiskowy może domagać się od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym. Odmowa złożenia oświadczenia jest podstawą wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia (art. 107 ust. 5). W tym stanie prawnym osoba zainteresowana uzyskaniem pomocy społecznej ma obowiązek współdziałania z organem pomocy społecznej w celu rzetelnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych obrazujących jej położenie życiowe, rodzinne i materialne, aby pomoc społeczna przede wszystkim realizowała przypisane jej ustawowe zadania. Zgodnie z art. 3 u.p.s. pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ust. 1). Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1, przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (art. 3 ust. 2). Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy (art. 3 ust. 3). Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 4). Z tego punktu widzenia istotnego znaczenia nabiera okoliczność, wynikająca z przedstawionych akt postępowania administracyjnego, że Skarżąca jednoznacznie odmawiała kontaktów z organem pomocy społecznej zasadniczo z tym uzasadnieniem, że domagał się od niej wyjaśnień i nie uwzględniał wszystkich żądań. W konsekwencji Skarżąca nie przedstawiła organowi pomocy społecznej rzeczywistych warunków jej bieżącego funkcjonowania i rzeczywistego zakresu potrzeb podlegających zaspokojeniu w ramach pomocy społecznej, zgodnie z art. 3 ust. 1 - ust. 4 u.p.s. Ostatnia aktualizacja wywiadu środowiskowego pochodzi z [...] lutego 2020 r., a Skarżąca odmówiła jej podpisania. Co więcej, próby kontaktu choćby telefonicznego podejmowane przez organ pomocy społecznej Skarżąca postrzegała jako pozbawione jakiegokolwiek uzasadnienia. Pomimo takiej utrzymującej się sytuacji, organy nie skierowały do Skarżącej jednoznacznego pouczenia o ustawowych obowiązkach, spoczywających na osobie, która ubiega się o pomoc społeczną oraz o skutkach prawnych ich niewykonania. Powyższe rozważania prowadzą do stwierdzenia, że dotychczas organy nie wyjaśniły istoty sprawy w sposób zgodny z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2021.735 ze zm.) w powiązaniu z art. 3 u.p.s., a jednocześnie nie poinformowały Skarżącej o tym, jakie obowiązki na niej spoczywają, jeśli chce efektywnie korzystać z pomocy społecznej. Trzeba podkreślić, że pomoc społeczna podlega przyznaniu osobie zainteresowanej na ściśle określonych zasadach. Tylko wówczas można uznać ją za celową. Środki publiczne przeznaczone na pomoc społeczną nie mogą być wydatkowane dowolnie, na podstawie domniemań i założeń organu pomocy społecznej czy wyłącznie oczekiwań i twierdzeń osoby wnioskującej, gdyż wówczas może dochodzić do ich marnotrawstwa z uszczerbkiem dla obiektywnie uzasadnionych potrzeb społecznych. W dalszym postępowaniu organy uwzględnią przedstawione wyżej stanowisko prawne. W pierwszej kolejności zgromadzą w komplecie dostępny materiał dowodowy, który pozwoli odtworzyć prawdę obiektywną, a konkretnie rzeczywistą aktualną sytuację życiową, rodzinną i materialną Skarżącej oraz rzeczywisty zakres jej potrzeb dla godnego bieżącego funkcjonowania, bezpiecznego dla życia i zdrowia. W tym celu wykorzystają nie tylko twierdzenia Skarżącej i oferowane przez nią dowody, ale także podejmą inicjatywę dowodową z urzędu. Jednocześnie wyraźnie pouczą Skarżącą o skutkach prawnych odmowy współdziałania z organem prowadzącym postępowanie administracyjne zainicjowane jej wnioskiem o przyznanie pomocy społecznej. Rozważą przy tym: - jakiej pomocy Skarżąca obiektywnie potrzebuje, - jakiej pomocy oczekuje, a na jaką pomoc nie wyraża zgody i jej nie przyjmie, - jakie potrzeby Skarżącej w świetle prawa, obiektywnych warunków, a także jej postawy może zaspokoić pomoc społeczna. Dopiero tak przeprowadzone postępowanie wyjaśniające - a więc w sposób wyczerpujący i wszechstronny, rzetelny i wnikliwy, a przy tym spójny - pozwoli organom rozpatrzeć i rozstrzygnąć istotę sprawy w zgodzie z prawdą obiektywną oraz z ustawowymi zasadami przyznawania pomocy społecznej, która ma być przede wszystkim celowa, udzielać osobie zainteresowanej realnego wsparcia w godnym bieżącym funkcjonowaniu w ramach możliwości pomocy społecznej. Sąd ma przy tym na uwadze art. 15o ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U.2020.1842 ze zm. - u.z.c.). Przepis ten stanowi, że z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie: 1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz. U. z 2017 r. poz. 1824), oraz, 2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub 3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy (art. 15o ust. 1 u.z.c.). W sytuacji, o której mowa w ust. 1, w przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy, u których nie nastąpiła zmiana danych, aktualizacji rodzinnego wywiadu środowiskowego nie sporządza się, pomimo upływu ustawowego terminu. W takim przypadku aktualizację rodzinnego wywiadu środowiskowego sporządza się niezwłocznie po odwołaniu stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii (art. 15o ust. 1a u.z.c.). Z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 przyznawanie lub aktualizacja prawa do świadczeń opiekuńczych, o których mowa w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, oraz zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, w szczególności osobie, która została poddana kwarantannie w związku z podejrzeniem o zakażenie lub o chorobę zakaźną, nie wymaga przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, a ustalenie sprawowania opieki może nastąpić w szczególności na podstawie: 1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym oraz 2) dokumentów lub oświadczeń, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby ubiegającej się o świadczenie lub je otrzymującej lub od członków jej rodziny (art. 15o ust. 2 u.z.c.). Zatem przytoczona szczególna regulacja prawna z jednej strony nie zwalnia Skarżącej od obowiązku współdziałania z organem pomocy społecznej, a więc rzetelnego i wyczerpującego wykazania swojej sytuacji życiowej, zdrowotnej, rodzinnej, materialnej, a z drugiej strony organów od obowiązku odtworzenia prawdy obiektywnej w zakresie wszystkich istotnych okoliczności rozpatrywanej sprawy. Natomiast pod rządami ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, wyjaśnianie istoty sprawy, mającej za przedmiot pomoc społeczną, odbywa się w innej formie, na innych zasadach, które dotychczas nie zostały dopełnione ani przez Skarżącą, ani przez organy w stopniu, mogącym istotnie przekładać się na rozstrzygnięcie wniosku Skarżącej. Z tych powodów zaskarżona decyzja organu oraz decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2019.2325 ze zm. - P.p.s.a.).