II SA/Wa 1119/07

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Eugeniusz Wasilewski, Sędzia WSA Adam Lipiński, Protokolant M. R., po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 października 2007 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości (votum separatum) UZASADNIENIE W dniu 12 lutego 2007 r. wpłynął do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek D. K. o przyznanie mu świadczenia w trybie wyjątkowym. Zainteresowany przyznawał, iż posiada jedynie nieco ponad 2 letni okres składkowy, jednakże, w jego ocenie, zachodzą przesłanki usprawiedliwiające taki stan. Podawał, że w poszukiwaniu pracy udał się do W., gdzie "pracował na czarno". Od czerwca 2006 roku jest niezdolny całkowicie do pracy, z powodu choroby psychicznej, leczonej w zakładach psychiatrycznych. Wskazywał na trudne warunki materialne. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2007 r., na zasadzie art. 83 § 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) odmówił przyznania świadczenia. Następnie, ponownie rozpatrując sprawę, na skutek środka odwoławczego wniesionego przez D. K., decyzją z dnia [...] maja 2007 r. utrzymał w mocy swoja poprzednią decyzję z dnia [...] marca 2007 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że D. K., liczący w chwili orzekania 26 lat, legitymuje się jedynie łącznym okresem składkowym w rozmiarze 2 lata i 14 dni. Lekarz orzecznik ZUS ustalił, iż od dnia 8 czerwca 2006 r. do stycznia 2008 r. jest całkowicie niezdolny do pracy. Od ostatniego okresu składkowego (28 luty 2003 r.) do daty powstania niezdolności do pracy upłynął okres 3 lat, 3 miesięcy i 10 dni, nadto u zainteresowanego wystąpiła przerwa w zatrudnieniu w okresie od 11 kwietnia 2001 r. do 13 sierpnia 2002 r. Organ nie dopatrzył się, aby w okresie przed czerwcem 2006 roku zaistniały w sprawie szczególne okoliczności usprawiedliwiające brak świadczenia pracy, zaś za okoliczność taką nie można uznać ogólnych trudności ze znalezieniem pracy. Od powyższej decyzji D. K., reprezentowany przez swoją matkę – M. K., wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. W skardze podniesiono fakt choroby psychicznej (schizofrenii), która musiała istnieć na długo przed podjęciem leczenia w czerwcu 2006 r., a której wczesne symptomy, przy braku u D. K. świadomości choroby, mogły wpływać na jego zdolność do podjęcia i świadczenia pracy, a także na wcześniejsze niewystępowanie o przyznanie świadczeń z ZUS-u. Podobnie jak we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżący podnosił, występujące u niego już w okresie szkolnym kłopoty z nauką, zerwanie kontaktów z rodziną i przebywanie w W. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wnosił o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawarta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i nadto podnosząc, iż w okresie przed czerwcem 2006 r., skarżący świadczył pracę nie objętą ubezpieczeniem społecznym, co sam przyznaje, a zatem był, wbrew twierdzeniom skargi, do niej wówczas zdolny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kpa, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 Kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 Kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 Kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 Kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, bowiem organ nie wyjaśnił okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy z punktu widzenia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dokładnego wyjaśnienia wymagają dwa aspekty sprawy. Pierwszy to: przebieg choroby psychicznej skarżącego i jej początków. Drugi to: ustalenie faktycznego miejsca pobytu skarżącego i związku z rodziną zamieszkałą na wsi. Jak wynika z pism skarżącego i jego matki, już w latach szkolnych był on leczony przez lekarza rodzinnego na nerwicę, miał kłopoty z pamięcią, ze snem, miał trudności w nauce. Podaje także, iż nie ukończył szkoły średniej, izolował się od otoczenia i rodziny. W takim stanie zdrowia wyjechał do W. w celu podjęcia pracy i przez dłuższy czas nie kontaktował się z rodziną. Lekarz orzecznik ustalił jedynie datę powstania całkowitej niezdolności do pracy D. K. (od dnia 8 czerwca 2006 roku). Nie wyjaśniono jednak, czy i na ile przebieg tej choroby, przed tą datą miał wpływ nie tylko na możliwości zatrudnienia D. K., ale także na ile mógł on świadomie kierować swoim postępowaniem w zakresie poszukiwania pracy łączącej się z ubezpieczeniem, możliwości jej podjęcia i świadczenia. Analiza zachowania skarżącego w W. wskazuje na jego irracjonalne postępowanie (noclegi na działkach, doprowadzenie się do stanu wyczerpania wymagającego w następstwie leczenia szpitalnego). Zebrany w sprawie materiał nie wyjaśnia przyczyn takiego dziwnego zachowania i nie pozwala ustalić jego początków. W sprawie nie wyjaśniono też jak przedstawiają się aktualnie związki skarżącego z zamieszkałą na wsi rodziną. Nie wiadomo, czy skarżący zamieszkuje z rodzicami i pozostaje z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym. Wątpliwości w tym zakresie wynikają z informacji, iż skarżący izolował się od rodziny i egzystował dłuższy czas poza tą rodziną, nie utrzymując z nią kontaktu. Wyjaśnienie tych wszystkich okoliczności pozwoli organowi na ustalenie, czy skarżący był w stanie podejmować aktywność zawodową w związku z rozwijającą się chorobą psychiczną przed dniem 8 czerwca 2006 r. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r. sygn. akt II SA 3594/02, Lex nr 142369). Na konieczność takich ustaleń wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 25 stycznia 2006 r. sygn. akt I OSK 1139/05 wydanym na tle zbliżonego stanu faktycznego. Organ nie wziął pod uwagę opisanych wyżej okoliczności, jako ewentualnego usprawiedliwienia krótkiego okresu ubezpieczenia skarżącego oraz występujących w tym okresie przerw. Zdaniem Sądu organ nie wyjaśnił, czy nienabycie przez D.K. uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie, nastąpiło na skutek szczególnych okoliczności. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien w sposób wyczerpujący zebrać, a następnie wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości. ZDANIE ODRĘBNE Zdanie odrębne Moim zdaniem, skarga D. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2007r. nr [...] odmawiającą przyznania świadczenia w drodze wyjątku na postawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie zasługiwała na uwzględnienie. Decyzją organu rentowego z dnia [...] stycznia 2007 r. odmówiono przyznania skarżącemu świadczenia ustawowego, o którym mowa w art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z powodu powstania niezdolności do pracy później niż w okresie 18 miesięcy od ustania zatrudnienia oraz braku wymaganego okresu zatrudnienia. Zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 4 warunek wymaganego okresu zatrudnienia, uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie, co najmniej 4 lata, jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 25 do 30 lat. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...), stanowiącym materialnoprawną podstawę odmowy przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Świadczenie w drodze wyjątku jest umiejscowione w systemie ubezpieczeń społecznych. Wynika z tego, że musi być ono w określony sposób powiązane z występowaniem określonego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek. Wobec tego może być przyznane ubezpieczonemu, w nieznacznym tylko stopniu niedopełniającemu warunków do uzyskania renty na ogólnych zasadach. Przyznanie tego świadczenia nie jest przewidziane do każdego przypadku łagodzenia trudnej sytuacji materialnej, gdyż nie jest to sfera pomocy społecznej, świadczeń rodzinnych czy socjalnych. W mojej ocenie organ nie naruszył obowiązującego prawa rozstrzygając o odmowie przyznania przedmiotowego świadczenia uznając, że w sprawie brak jest szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki wymagane w ustawie do uzyskania prawa do renty. Szczególne okoliczności, o jakich mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...) to wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia i związanego z nim obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Wobec tego konieczne jest wykazanie, iż ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do świadczenia na skutek szczególnych okoliczności. Skarżący urodzony [...] posiada okres ubezpieczenia wynoszący 2 lata i 14 dni. Aktywność zawodową rozpoczął 6 października 1999r. w wieku 19 lat. Pierwsze zatrudnienie trwało do 28 września 2000r., a więc niespełna rok. Następnie na przestrzeni niecałych 2 i pół roku podejmował trzykrotnie kilkumiesięczne zatrudnienie (razem rok i 20 dni). W tym też okresie miała miejsce przerwa w zatrudnieniu trwająca rok i 4 miesiące. Od 29 lutego 2003 r. wymieniony nie podejmował zatrudnienia podlegającego ubezpieczeniu społecznemu. D. K. mając 26 lat zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS od [...] czerwca 2006 r., stał się całkowicie niezdolny do pracy z powodu choroby psychicznej – schizofrenii paranoidalnej. Całkowitą niezdolność orzeczono do stycznia 2008r. W rezultacie od ostatniego okresu zatrudnienia do powstania całkowitej niezdolności do pracy upłynęło 3 lata, 3 miesiące i 10 dni. Według mnie, w rozstrzyganej sprawie nie było podstaw do zobowiązywania organu do przeprowadzenia dodatkowych wyjaśnień w zakresie występowania w sprawie szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach zarówno w zakresie stanu zdrowia skarżącego jak też braku możliwości podjęcia zatrudnienia. Jeśli chodzi o stan zdrowia to był on już oceniany przez lekarza orzecznika ZUS w dniu 2 stycznia 2007r. i jak wskazują akta sprawy, jego ocena nie była podważona w drodze sprzeciwu. Również strona skarżąca nie zaskarżyła do sądu powszechnego decyzji o odmowie przyznania renty inwalidzkiej. To właśnie w toku postępowania przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych stan zdrowia D. K. oceniony wcześniej przez lekarza orzecznika ZUS mógłby zostać poddany ocenie biegłych sądowych. Od oceny tej zależy bowiem prawo skarżącego do renty inwalidzkiej. Prezes ZUS w toku sprawy o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dokonuje oceny stanu zdrowia wnioskodawcy jedynie w ramach badania istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach i w tym zakresie nie ma uprawnień do zmiany ustaleń dokonanych rozstrzygnięciem orzeczenia lekarskiego. Ze stanu faktycznego sprawy wynika, że skarżący w poszukiwaniu pracy opuścił miejsce zamieszkania i wyjechał do W. Według twierdzeń pełnomocnika skarżącego podejmował tam prace dorywcze bez ubezpieczenia. Jak wynika z przebiegu zatrudnienia podejmował on w tym czasie incydentalnie również prace podlegające ubezpieczeniu. W takiej sytuacji organ miał dostateczne podstawy do przyjęcia, że wnioskodawca świadomie kierował swoim postępowaniem w zakresie poszukiwania i podejmowania pracy i to nie brak możliwości zatrudnienia w powiązaniu z faktem zbliżającej się choroby psychicznej był obiektywną przyczyną braku wypracowania stażu. Skoro określone w art. 83 ust. 1 o emeryturach i rentach (...) świadczenie ma wyjątkowy charakter, gdyż może być przyznane osobom, które nie spełniają warunków określonych w ustawie do uzyskania renty czy emerytury w wyniku "szczególnych okoliczności" to istnienie owych szczególnych okoliczności winno być wykazane przez stronę postępowania administracyjnego albo przez przedłożenie stosownych dowodów albo też wskazanie organowi prowadzącemu postępowanie administracyjne, gdzie stosownych dowodów należy poszukiwać. W sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, nie można od organu oczekiwać, iż będzie "po omacku" poszukiwał materiału dowodowego. W warunkach poważnego bezrobocia w kraju znaczna liczba osób nieposiadających stałego zatrudnienia, których stan zdrowia pogarsza się mogłaby w trybie powołanego art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. domagać się przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przyjęcie takiej interpretacji świadczenia przewidzianego w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych usytuowanego w dziale VI tej ustawy, zatytułowanym "Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie" spowodowałoby jego przyznawanie, wbrew tytułowi, w trybie powszechnym. Jest rzeczą oczywistą, iż skoro skarżący jest niezdolny do pracy i nie posiada niezbędnych środków utrzymania winna zostać zapewniona mu pomoc, ale nie w trybie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ale np. w trybie ustawy o pomocy społecznej. Zauważyć należy też, że skarżący podnosił, iż pracował dorywczo. Okoliczność takiej formy zatrudnienia, która jest, jak się wydaje typowym źródłem dochodów dla osób nieposiadających stałego zatrudnienia nie mogła wzbudzić u organu żadnych istotniejszych wątpliwości, co do stanu zdrowia skarżącego i to w dodatku takich, które miałyby stanowić przesłankę "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy umożliwiających przyznanie skarżącemu świadczenia w tym trybie. Nie można więc stawiać organowi zarzutu nieprzeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego w zakresie stanu zdrowia skarżącego w okresie, w którym nie pozostawał w zatrudnieniu (por. wyrok z dnia 23 września 2005r. Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. akt I OSK 92/05 LEX nr 210413). Reasumując, skoro w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności usprawiedliwiające nieuzyskanie prawa do renty inwalidzkiej, to zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z takim naruszeniem przepisów procedury administracyjnej, które skutkowałoby koniecznością jej uchylenia i wobec tego skargę należało oddalić na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).