III OSK 5068/21

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie: Sędzia NSA Rafał Stasikowski (spr.) Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 grudnia 2020 r., sygn. akt VIII SA/Wa 407/20 w sprawie ze skargi J. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 3 grudnia 2020 r., sygn. akt VIII SA/Wa 407/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym. J. J. złożyła wniosek o przyznanie po zmarłym mężu J. J. renty rodzinnej na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53 ze zm., dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS). Decyzją z [...] kwietnia 2020 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS orzekł o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ powołując się na art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS podniósł, że warunki określone w tym przepisie muszą być spełnione przez wnioskodawcę łącznie. Niespełnienie któregokolwiek z warunków wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wyjaśnił, że skarżąca ma 59 lat oraz, że nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Wiek skarżącej i jej stan zdrowia nie stanowią obiektywnych przeszkód w podjęciu przez nią zatrudnienia i zapewnienia niezbędnych środków utrzymania. Dlatego też organ stwierdził, że brak jest podstaw do przyznania skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się J. J. i wniosła skargę, w której zarzuciła organowi naruszenie przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na przebieg postępowania, tj. art. 7, 77 i 80 k.p.a. Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jedną z przyczyn braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym jest całkowita niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te dotyczą osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i obejmują dwie sytuacje. Pierwsza z nich istnieje, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi niezdolność do pracy w stopniu całkowicie pozbawiającym możliwości jej wykonywania. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, iż okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. W przypadku skarżącej jako kobiety jest to wiek 60 lat. Zdaniem Sądu I instancji w kontrolowanej sprawie żadna z powyższych sytuacji nie zaistniała. Sąd przyjął, że skarżąca nie jest osobą niezdolną do pracy z uwagi na wiek, który jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Stwierdzono, że skarżąca urodzona [...] kwietnia 1961 r. (lat 59) na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie osiągnęła jeszcze wieku emerytalnego. Ponadto nie orzeczono wobec skarżącej całkowitej niezdolności do pracy, a zatem nie można uznać, że nie może ona podjąć zatrudnienia. Dlatego też Sąd uznał, że podnoszona przez skarżącą argumentacja, iż z uwagi na wiek pozostaje osobą nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostaje bez znaczenia dla wydanego rozstrzygnięcia. Sąd zauważył także, że przy niespełnieniu przesłanki całkowitej niezdolności do pracy niejako drugorzędne znaczenie dla sprawy mają okoliczności związane z przebiegiem ubezpieczenia małżonka skarżącej, ponieważ nawet ich wykazanie nie daje możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku osobie zdolnej do pracy. Sąd w ślad za organem uznał, że brak spełnienia przez skarżącą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek wyłącza, w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wskazywane przez skarżącą, jako okoliczności uprawniające ją do przyznania wnioskowanego świadczenia, okresy pracy małżonka (29 lat, 8 miesięcy i 5 dni), również w warunkach szkodliwych oraz trudna sytuacja materialna w związku ze śmiercią męża, nie stanowią samoistnych przesłanek wystarczających do przyznania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła J. J., zaskarżając wyrok w całości. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu według norm przepisanych. W skardze kasacyjnej zawarto oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez jego błędną wykładnię, prowadzącą do przyjęcia, że: "Skarżąca nie jest osobą niezdolną do pracy z uwagi na wiek". Zdaniem skarżącej kasacyjnie Sąd I instancji dokonał zupełnie błędnej wykładni przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, co skutkowało niewłaściwym przyjęciem, że "skarżąca nie jest osobą niezdolną do pracy z uwagi na wiek". Podniesiono także, że w obecnych realiach rynku pracy dla potencjalnego pracodawcy nie ma znaczenia to, czy potencjalny pracownik-kobieta ma ukończone 59 lat czy 60. Z perspektywy pracodawcy osoby w takim wieku są niestety wykluczone z rynku pracy. Tym samym zdaniem skarżącej kasacyjnie nie można więc uznawać, że osoba, która ma ukończone 59 lat jest osobą atrakcyjną na rynku pracy i ma realne możliwości jej podjęcia, bowiem jej możliwości znalezienia pracy są czysto hipotetyczne i niestety abstrakcyjne. Wskazano, że nie można uznawać, iż kobieta, która ma ukończone 59 lat może na rynku pracy skutecznie konkurować chociażby z osobami ze średniej kategorii wiekowej. Sytuacja skarżącej nie uległaby zmianie przez te kilkanaście miesięcy do ukończenia przez nią 60 lat. Wobec powyższego, stwierdzono, że pomimo, iż w dacie wydania decyzji przez organ, skarżąca nie osiągnęła wieku emerytalnego, to z uwagi na wiek, nie mogła podjąć zatrudnienia. Skarżąca kasacyjnie podniosła, że wykluczenie skarżącej z rynku pracy w połączeniu z pozostałymi przesłankami wskazanymi w art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy winno stanowić wystarczającą podstawę do uzyskania renty w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz oświadczył, iż nie żąda przeprowadzenia rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec niestwierdzenia przesłanek nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny podstaw i zarzutów kasacyjnych. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Autor skargi kasacyjnej podniósł jeden zarzut oparty na podstawie wynikającej z art. 174 pkt 1 P.p.s.a. Zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 83 ust. 1 ustawy przez jego błędną wykładnię prowadzącą do przyjęcia, że skarżąca nie jest osobą niezdolną do pracy z uwagi na wiek. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, iż w istocie skarżąca urodzona 4 kwietnia 1961 r. w dacie wydania decyzji przez organ (27 kwietnia 2020 r.) nie miała ukończonych 60 lat. Miała natomiast ukończone 59 lat, co bezsprzecznie stanowi przyczynę braku realnej możliwości podjęcia zatrudnienia. Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Uzasadniając zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa. Treść skargi kasacyjnej wskazuje, iż zdaniem autora brak możliwości podjęcia zatrudnienia ze względu na wiek może dotyczyć także osób, które nie osiągnęły wieku emerytalnego, jeśli nie mają realnych możliwości podjęcia zatrudnienia. Wykładnia autora skargi kasacyjnej jest nieuprawniona. Jest to w swej istocie wykładnia sprzeczna z literalnym brzmieniem przepisu art. 83 ust. 1 ustawy, prowadząca do rozszerzenia zakresu zastosowania tego przepisu na przypadki nie objęte jego zakresem, motywowana względami altruistycznymi. Wykładnia językowa odgrywa bez wątpienia wśród wszystkich typów wykładni rolę podstawową. Na gruncie polskiego systemu prawa, podobnie zresztą jak na gruncie innych systemów prawnych należących do kręgu kultury civil law i common law można mówić o zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej oraz zasadzie subsydiarności wykładni systemowej i funkcjonalnej. Zgodnie z tą zasadą w sytuacji, gdy wykładnia językowa daje rezultat jasny i jednoznaczny interpretator może oprzeć się na wyniku wykładni językowej i dopiero wtedy gdy rezultat wykładni językowej budzi wątpliwości powinien odwołać się do wykładni systemowej i funkcjonalnej (por. L. Morawski, Zasady wykładni prawa, Toruń 2014, s. 97). Pierwszeństwo językowych reguł wykładni jest podstawowym warunkiem funkcjonowania prawa w państwie prawnym. Podobną rangę nadaje się założeniu o racjonalnym ustawodawcy w procesie stanowienia prawa. Jeśli wbrew jasnemu pod względem językowym sformułowaniu przepisu nadawałoby mu się jakieś inne znaczenie, aniżeli to oczywiste znaczenie językowe, wówczas rola ustawodawcy byłaby li tylko pozorna (por. J Wróblewski: Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław 1990, s. 66 in.; Z. Ziembiński: O stanowieniu i obowiązywaniu prawa. Zagadnienia Podstawowe, Warszawa 1995, s. 82). Wykładnia językowa jest tym samym punktem wyjścia dla wszelkiej wykładni prawa, a ponadto zakreśla jej granice w ramach możliwego sensu słów zawartych w tekście prawnym. W państwie prawnym nie można bowiem dokonywać wykładni, która by była sprzeczna z tym sensem. Formuła słowna jest bowiem granicą wszelkiego dopuszczalnego sensu (R. Mastalski "Prawo podatkowe" Warszawa 2016 r. s. 123 i n. por. także: B. Brzeziński, Szkice z wykładni prawa podatkowego, ODDK Gdańsk 2002, s. 24, L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów, Komentarz, Toruń 2002 r., s. 90, s. 246-247; B. Brzeziński, Podstawy wykładni prawa podatkowego, Gdańsk 2008 r. s.108 n.). Gdy wykładnia językowa jest uznana za wystarczającą dla odkodowania normy prawnej, to na niej należy zakończyć proces interpretacji w myśl zasady interpretatio cessat in claris (M. Zirk-Sadowski, w: R. Hauser, A. Wróbel, Z. Niewiadomski, Wykładnia prawa administracyjnego. System Prawa Administracyjnego., t. 4, Warszawa 2015, s. 223 - 224). Porządek preferencji ustalony w oparciu o zasadę pierwszeństwa nie ma oczywiście charakteru absolutnego co oznacza, że może zostać przełamany przez poważne argumenty natury systemowej i funkcjonalnej, np. wtedy wykładnia językowa prowadzi do rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji. Taka sytuacja nie zachodzi jednak w niniejszej sprawie. Na gruncie rozpoznawanej sprawy brak jest bowiem jakichś szczególnych okoliczności faktycznych wskazujących na konieczność wyjścia w procesach stosowania prawa poza sens językowy przepisu art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy w celu zapewnienia realizacji podstawowych wartości systemu prawa, w tym m.in. zasady sprawiedliwości społecznej. Nadto należy pamiętać, iż do przepisów regulujących określony wyjątek od zasady niedopuszczalne jest stosowanie wykładni rozszerzającej znaczenie normy postępowania poza kontekst językowy. Świadczenie uregulowane w art. 83 ust. 1 ustawy ma charakter świadczenia nieskładkowego, będącego wyjątkiem od zasady przyznawania świadczeń w trybie zwykłym (będących następstwem gromadzenia składek na ubezpieczenie). Zastosowanie więc do tego przepisu reguł wykładni systemowej, czy funkcjonalnej, jak ma to miejsce w rozpoznawanym przypadku, jest więc niedopuszczalne. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym wskazuje, albo całkowitą niezdolność do pracy, albo wiek. W przepisie tym chodzi o wiek, który w świetle innych obowiązujących regulacji prawnych lokuje skarżącą w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. Chodzi więc w nim o osoby, które nabyły uprawnienia emerytalne. W przypadku kobiet ukończenie wieku 60 lat uprawnia do uzyskania uprawnień emerytalnych. Niedopuszczalne jest więc ze względu na wynik wykładni językowej rozciąganie przesłanki wieku na przypadki innego wieku niż wiek emerytalny, gdyż prowadziłoby to wypatrzenia całego sensu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy. Jego istota sprowadza się do możliwości przyznania w drodze wyjątku świadczenia osobie, która ze względu na szczególne okoliczności nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, a stan zdrowia albo wiek uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia, z którego mogłaby pozyskać środki konieczne do życia. Konstrukcja przepisu pozwala przyjąć, iż chodzić tutaj może wyłącznie o wiek emerytalny, który stanowi formalną granicę utraty zdolności do pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem. Nie może to zaś być, jak wskazuje autor skargi kasacyjnej, jakikolwiek inny wiek, które w konkretnych uwarunkowaniach przestrzenno-czasowych stanowi utrudnienie w pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Taka wykładnia prowadziłaby do rozchwiania systemu prawa, zastąpienia ustawodawcy przez sąd administracyjny, zaprzeczenia zasadzie trójpodziału władzy i innym rudymentarnym zasadom konstytucyjnym oraz pomieszania instytucji ubezpieczenia społecznego z instytucjami pomocy społecznej. Z tych względów zarzut ten nie znajduje uzasadnienia. Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. W niniejszej sprawie pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie działając na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o przeprowadzenie rozprawy. W związku z tym rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.