IV SA/Po 687/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędziowie WSA Józef Maleszewski WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 października 2021 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy K. z dnia [...] maja 2021r, .nr [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne. UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z [...] lipca 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej też jako "Kolegium" lub "organ II instancji"), po rozpoznaniu odwołania M. T. (zwanej też dalej "Stroną" lub "Skarżącą"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego (w skrócie "FA"). Zaskarżona decyzja Kolegium, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Decyzją z dnia [...] maja 2021 roku Nr [...], Wójt Gminy K. ustalił nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz R. W. w kwocie [...]zł, wypłacone M. T. w okresie od [...].11.2019r. do [...].07.2020r. przyznane decyzją z dnia [...].09.2019r. nr [...] oraz zobowiązał M. T. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...]zł wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że podstawą ustalenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego było stwierdzenie, iż w okresie od [...].11.2019 do [...].11.2019, w okresie od [...].03.2020 do [...].05.2020, oraz w okresie [...].07.2020 do [...].07.2020 czyli podczas pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, otrzymała ona alimenty od Komornika Sądowego S. O. w łącznej kwocie [...]zł (listopad 2019 -[...] zł., marzec 2020 - [...] zł., kwiecień 2020 - [...] zł., maj 2020 - [...] zł., lipiec 2020 - [...] zł.), co dokumentuje zaświadczenie o kwotach przekazanych przez komornika z dnia [...].01.2021 r. Wyjaśniono, że ustalenia poczyniono na podstawie zaświadczenia o dokonanych wpłatach od komornika sądowego S. O. z dnia [...] kwietnia 2021r. Dlatego też pobrane przez Skarżącą świadczenia z funduszu alimentacyjnego są, w ocenie organu, świadczeniami nienależnie pobranymi. Dalej wskazano, że Skarżąca w decyzji [...] z dnia [...].09.2019 została pouczona, że ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymywała alimenty. Oznacza to, że osoba, która ma przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie może otrzymywać alimentów ani zaległych, ani bieżących (powyższe wynika z kolejności zaspokajania należności). W przypadku, gdy osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie ich pobierania otrzyma alimenty, świadczenia z funduszu alimentacyjnego będą świadczeniami nienależnie pobranymi, które będą podlegały zwrotowi wraz z należnymi odsetkami. Organ wskazał, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu. Od powyższej decyzji M. T. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wskazując, że komornik w pierwszej kolejności otrzymane od dłużnika alimentacyjnego środki przekazuje do GOPS jako zwrot świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego. Skarżąca wskazała, że fakt, iż jednocześnie za wskazane w decyzji o nienależnie pobranych świadczeniach okresy również otrzymała zwrot zaległych świadczeń nie zmienia tego, że GOPS otrzymał swoje środki. Strona wskazała również, że oczekiwanie, że zdobędzie nagle ponad [...] zł po to, żeby je wpłacić na konto GOPS, żeby GOPS je przelał komornikowi, a komornik ponownie Stronie w chwili, kiedy jest świadczeniobiorcą z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką i ma na utrzymaniu małoletniego jest w najlepszym razie zaskakujące. W odwołaniu wskazano, że opisany w uzasadnieniu stan faktyczny jest nieprecyzyjny, wskazane kwoty nie powodują też przekroczenia przez Stronę kryterium dochodowego do świadczenia z FA. Dalej Skarżąca podniosła, że skoro nienależnie pobrane świadczenia zostały spłacone, to organ I instancji nie ma prawa ich żądać, a jeśli porządek w dokumentach stanowi problem - wystarczy "zaległe kwoty", których faktycznie nie ma - "umorzyć ze względu na to, że zostały wpłacone przez komornika". W związku z powyższym decyzja o nienależnie pobranych świadczeniach, które realnie zostały zwrócone przez komornika, jak podniosła Skarżąca, wydaje się zupełnie niezrozumiała. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia [...] maja 2021 r. w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu decyzji Kolegium, przytoczywszy znajdujące w sprawie zastosowanie przepisy prawa, wskazało, że Skarżąca otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zaległe alimenty, co potwierdza, znajdujące się w aktach sprawy, zaświadczenie właściwego w sprawie komornika sądowego z 16 kwietnia 2021 r. Odnosząc się do treści odwołania i do podnoszonego braku winy, organ II instancji wyjaśnił, że obowiązek o jakim mowa, wynika wprost z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ponadto Kolegium podniosło, że Strona została należycie, tj. wystarczająco jasno i dostatecznie szczegółowo, pouczona o treści obowiązku informacyjnego z art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Skargę na opisaną decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła M. T., podnosząc, w ślad za odwołaniem, że jakkolwiek została pouczona, że kiedy jej sytuacja się zmienia na tyle, że świadczenia z FA nie będą jej przysługiwać, o tyle nikt nie poinformował jej, że jest zobowiązana pilnować, żeby komornik w pełni zachował właściwą kolejność spłat, ani o tym że komornik wypłacił jej środki pomimo niespłacenia w pełni FA. Skarżąca odniosła, że nie wie nic o tym, że ma pilnować prawidłowości działań komornika sądowego i nie rozumie dlaczego ma zwracać kwotę, która istnieje w dokumentach, a nie faktycznie, ponieważ została spłacona. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania ww. zarządzenia Przewodniczącego Wydziału. Stosownie do treści przepisu art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2019, poz. 2325 – dalej jako: p.p.s.a.) sąd administracyjny uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b),inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów Dz. U. z 2020 r. poz. 808 z późn. zm. – dalej również jako: "u.p.o.u.a.") – przede wszystkim jej art. 23 ust. 1 i 1a w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d. Na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d i f, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 23 ust. 1a u.p.o.u.a.). Na podstawie art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Przywołany art. 28 w ustępie pierwszym stanowi zaś, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne (tu: Komornik) zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy – do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej – do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego – do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym – do ich całkowitego zaspokojenia – po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Z treści przytoczonych przepisów art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego", przy czym pojęcia te nie są tożsame. W orzecznictwie sądów administracyjnych, konsekwentnie już, zwraca się bowiem uwagę na konieczność rozróżnienia pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia pobranego nienależnie", przyjmując, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy. Pogląd o konieczności przeprowadzenia takiego rozróżnienia pojęciowego oraz o związanej z tym dopuszczalności orzekania o zwrocie świadczeń jedynie co do świadczeń nienależnie pobranych w powyższym rozumieniu, Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela. W konsekwencji za uprawniony uznaje wniosek, że na tle definicji "nienależnie pobranego świadczenia" z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. nie wystarczy samo tylko stwierdzenie, iż konkretne świadczenia zostały nienależnie wypłacone, ale konieczne jest ponadto wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością ich "nienależności". Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. W tym kontekście trzeba zaakcentować, że przepis art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. obejmuje zwłaszcza sytuacje, w których dłużnik alimentacyjny uiszcza należność bezpośrednio do rąk wierzyciela (osoby uprawnionej do świadczenia z FA albo jej przedstawiciela), pomimo tego, że powinien uczynić to na rachunek organu (komornika) prowadzącego egzekucję wyroku sądu rodzinnego zasądzającego alimenty. Również o takich wypadkach organ powinien jasno pouczyć już na etapie przyznawania świadczenia - strona powinna wiedzieć, że w trakcie trwającej egzekucji, tego rodzaju bezpośrednie regulowanie należności alimentacyjnych (czy to bieżących, czy zaległych) jest nieuprawnione. Jeżeli jednak dojdzie do przekazania należności przez dłużnika bezpośrednio osobie uprawnionej, ta ostatnia powinna o tym niezwłocznie zawiadomić właściwy organ (por. A. Korcz-Maciejko, A. Brzeźna, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Warszawa 2014, art. 2 Nb 39, s. 45–46; zob. też wyrok WSA z 15.04.2015 r., IV SA/Po 1270/14, CBOSA). Jednakże w kontrolowanej sprawie zaistniała sytuacja w istotnej mierze odmienna. To bowiem nie dłużnik alimentacyjny przekazał bezpośrednio Skarżącej kwotę wyegzekwowaną na poczet zasądzonych alimentów, lecz Komornik. Zdaniem Sądu okoliczność ta ma kluczowe znaczenie dla oceny, czy w tej sprawie doszło do zawinionego przez Skarżącą "nienależnego pobrania świadczenia" wypłaconego jej przez Komornika. Z pola widzenia nie może wszak uchodzić fakt, że z woli ustawodawcy to właśnie komornik sądowy – czyli, verba legis, "organ prowadzący postępowanie egzekucyjne" w rozumieniu art. 28 u.p.o.u.a. – jest w pierwszej kolejności podmiotem zobligowanym do przestrzegania kolejności wypłat określonej w ww. przepisie, do którego odsyła art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. Skoro zatem to Komornik wypłacił Skarżącej ww. kwotę należności, Skarżąca zasadnie mogła pozostawać w usprawiedliwionym okolicznościami przekonaniu, że wypłata ta jest świadczeniem w pełni należnym, respektującym kolejność zaspokajania roszczeń określoną w art. 28 u.p.o.u.a. Brak podstaw do nakładania na Skarżącą dodatkowego (nieprzewidzianego wprost ustawą i w jakiejś mierze uciążliwego) obowiązku kontaktowania się w takiej sytuacji z Komornikiem w celu "upewnienia się", czy aby dana wypłata została dokonana przezeń z zachowaniem kolejności określonej w art. 28 u.p.o.u.a., tudzież informowania Wójta gminy o takiej wypłacie dokonanej przez Komornika. Z akt sprawy jasno wynika, że owa wypłata – obiektywnie nieprawidłowa – została wywołana brakiem właściwej komunikacji i współdziałania Komornikiem, jako organem prowadzącym postępowanie egzekucyjne, a Wójtem Gminy, jako organem właściwym wierzyciela. Jak wynika z akt sprawy, pomimo że komornik przekazywał Skarżącej wyegzekwowane środki już w listopadzie 2019 r., to pierwszą informację na ten temat przekazał on Gminnemu Ośrodkowi Pomocy Społecznej w K. dopiero - ponad rok - później. W aktach sprawy znajduje się pismo Komornika sporządzone [...] stycznia 2021 r. informujące o wyegzekwowaniu i przekazaniu kwot, ujętych w tabele, przy czym pod poz. nr [...] wskazano wpłatę z lipca 2019 r. To pismo stanowiło impuls inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie. Uwzględnienie jednak powyższych okoliczności, dowodów i rozważań - które zostały niezasadnie przez organy administracji obu instancji pominięte - prowadzi do wniosku, że w kontrolowanej sprawie nie doszło do nienależnego pobrania świadczenia z FA w powyższym rozumieniu i wysokości, przez Skarżącą. Wobec tego, w ocenie Sądu, brak jest podstaw do żądania od Skarżącej zwrotu ww. świadczenia, co zarazem oznacza, iż postępowanie administracyjne w tej sprawie okazało się bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. Odmienne stanowisko organów obu instancji w powyższej kwestii może być rzeczywiście postrzegane jako w istocie przerzucanie na Skarżącą odpowiedzialności za brakiem właściwej komunikacji i współdziałania pomiędzy Komornikiem a Wójtem Gminy. Mając wszystko to na uwadze Sąd – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. oraz art. 145 § 3 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji (pkt 1 sentencji wyroku) oraz umorzył postępowanie administracyjne w całości (pkt 2 sentencji wyroku).