II SA/Ol 920/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) Sędziowie sędzia WSA Marzenna Glabas sędzia WSA Adam Matuszak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" r., nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Decyzją z "[...]" wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta B. (dalej jako: organ I instancji) przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B., na podstawie art. 17, art. 24 ust. 2a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej jako: u.ś.r.), odmówiono M. N. (dalej jako: strona, wnioskodawczyni lub skarżąca) ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym M. M. W uzasadnieniu wskazano, że strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego oraz oświadczenia wnioskodawczyni ustalono, że ojciec strony ze względu na podeszły wiek i liczne choroby wymaga całodobowej opieki oraz pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, zaś wspólnie mieszkająca z nim żona oraz syn są osobami niepełnosprawnymi w stopniu umiarkowanym i ze względu na stan zdrowia nie mogą sprawować nad nim opieki. Ustalono również, że drugi syn mieszka w Szwecji, córka - w B., ale ze względu na stan zdrowia wymaga pomocy ze strony innych osób i tylko wnioskodawczyni, mieszkająca w B. sprawuje opiekę nad ojcem mimo, że sama posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Podano, że wnioskodawczyni jest osobą dyspozycyjną i zajmuje się ojcem kilka godzin dziennie, a jeśli jest taka potrzeba, to zostaje też na noc. Zakres sprawowanej opieki, jak i poświęcony czas uniemożliwiają jej podjęcie zatrudnienia. Jednocześnie wskazano, że ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności ojca strony datuje się od 5 grudnia 2017 r. Tym samym, w ocenie organu I instancji nie została w niniejszej sprawie spełniona przesłanka wskazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem nie przedłożono orzeczenia potwierdzającego powstanie niepełnosprawności osoby wymagającej opieki do ukończenia 18 roku życia, czy też w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, co stanowi jedną z podstawowych przesłanek do odmowy wnioskowanego świadczenia. Strona, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, złożyła odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust.1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z powyższym zarzutem, strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podkreślono, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny we wskazanym wyroku. Decyzją z "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: Kolegium lub organ odwoławczy) utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu podniesiono, że organ I instancji nie mógł odmówić świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na powstanie niepełnosprawności osoby, nad którą sprawowano opiekę po 25 roku życia. Nie jest bowiem dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1 lit. b u.ś.r., która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) za niezgodną z Konstytucją RP. Zatem organy, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym, mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która została uznana za niekonstytucyjną. Tym samym, w ocenie organu odwoławczego przeszkodą do przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest kwestia związana z powstaniem niepełnosprawności po 18 lub (opcjonalnie) po 25 roku życia osoby wymagającej opieki, tj. ojca. Jednocześnie Kolegium stwierdziło, że zaistniała negatywna przesłanka uniemożliwiająca przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a mianowicie osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem uznającym ją za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym. Zgodnie bowiem z utrwalonym w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądem otrzymanie świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., pomimo pozostawania przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim, jest możliwe wyłącznie w sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym Kolegium wskazało, że strona będzie mogła ponownie wystąpić z przedmiotowym wnioskiem po wydaniu orzeczenia uznającego małżonkę osoby wymagającej opieki za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym. W skardze na powyższą decyzję strona, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez współmałżonkę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności podczas, gdy funkcjonalna wykładnia wskazanych przepisów skutkować powinna przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Mając powyższe na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej wnioskowanego świadczenia lub ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. W uzasadnieniu podniesiono, że dokonana przez organ odwoławczy wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami u.ś.r. oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wskazano, że świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając zaś wyłącznie przy wyniku wykładni językowej powołanego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko, przedstawione wraz z argumentacją w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2021 r., poz. 137) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r., poz. 2325, dalej jako: p.p.s.a.), sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga fakt, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.), nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę Sąd uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy wniosek taki zawarła zarówno skarżąca w złożonej skardze, jak również organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę. Przechodząc do meritum sprawy wskazać należy, że stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i ograniczoną współudziału edukacji. W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże regulacja ta stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym, jak słusznie uznało Kolegium, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia. Jak stanowi jednak art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni. Jeżeli zatem osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało innej osobie zobowiązanej do alimentacji. Ustawodawca wyszedł bowiem z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych (por. wyrok NSA z 9 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2390/20, dostępny w Internecie). Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 października 2021 r. sygn. akt I OSK 575/21, z 19 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 229/21, z 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2391/20, z 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2422/20, z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, z 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20, z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, z 20 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 3283/14, z 27 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 1219/13, z 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2623/12, dostępne w Internecie). W niniejszej sprawie osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, zaś małżonka nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. W tej sytuacji nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej jako córce osoby wymagającej opieki. Natomiast nie wyklucza to możliwości, na co słusznie wskazało Kolegium, ponownego wystąpienia przez skarżącą z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia, w przypadku, gdy żona osoby wymagającej opieki uzyska orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wyjaśnić należy, że Sądowi wiadomym jest, że w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane jest także stanowisko, zgodnie z którym przesłanka pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego u zstępnego ubiegającego się o to świadczenie. Jednakże skład orzekający w niniejszej sprawie stanowiska tego nie podziela. Ponadto w orzeczeniach tych wskazuje się na wyjątkowe sytuacje, a z taką w ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia. Podkreślić przy tym należy, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie pozostaje to w sprzeczności z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, gdyż obok regulacji zawartej w art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, określającej obowiązek alimentacyjny krewnych, istnieje przepis art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Podobnie zatem jak w przypadku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego - wśród osób zobowiązanych do alimentacji - dalsza osoba w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy uzyska je dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, w tym m.in. gdy osoba taka będzie się legitymować orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), tak w przypadku małżonków ich wzajemny obowiązek wspierania się wyprzedza obowiązek alimentacyjnych krewnych. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej kategorii osób. Zatem to nie rodzina wybiera ze swego grona osobę uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, ale wyboru tego dokonał sam ustawodawca, wskazując w pierwszej kolejności małżonka osoby niepełnosprawnej. Wobec powyższego stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa i dlatego, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd skargę oddalił.