II SA/Wa 2146/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Tomasz Szmydt, Sędzia WSA Karolina Kisielewicz (spr.), Protokolant referent stażysta Edyta Brzezicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2021 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę UZASADNIENIE J. K. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] marca 2021 r. (nr [...]) o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zaskarżona decyzja wydana została po wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 2290/19, którym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. uchylił decyzję Prezesa ZUS z [...] sierpnia 2019 r. (nr [...]) o odmowie przyznania J. K. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Sąd stwierdził, że organ nie ustalił dostatecznie wszystkich istotnych okoliczności sprawy i w konsekwencji przedwcześnie przyjął, że w przerwach w zatrudnieniu, w tym od [...] stycznia 2006 r. do [...] lipca 2017 r., tj. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy, stan zdrowia nie uniemożliwiał skarżącemu pozostawania w zatrudnieniu. Prezes ZUS nie wziął pod uwagę, że skarżący w okresie od [...] lutego 2006 r. do [...] marca 2010 r. był częściowo niezdolny do pracy (orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS z [...] kwietnia 2009 r.), a ponadto od 2006 r. posiadał umiarkowany stopień niepełnosprawności. W orzeczeniu Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] grudnia 2006 r. wskazano, że skarżący wymaga stanowiska pracy przystosowanego, w orzeczeniu z [...] stycznia 2009 r. nadal zaliczającym skarżącego do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, wymieniono pracę w warunkach chronionych i zaznaczono, że strona wymaga częściowo korzystania z systemu wsparcia w samodzielnej egzystencji. Także w orzeczeniu Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] marca 2012 r. o zaliczeniu skarżącego do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności podano, że J. K. może wykonywać pracę w warunkach chronionych, wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, a także że wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. Sąd stwierdził, że skoro już w 2006 r. stan zdrowia skarżącego kwalifikował go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem na konieczność wsparcia w samodzielnej egzystencji, to należało rozważyć, czy to nie stan zdrowia był przyczyną niewypracowania świadczenia w trybie zwykłym. W konsekwencji Sąd we wskazaniach co do dalszego postępowania zobowiązał organ do dokonania oceny, czy w okresie od 2006 r. do [...] lipca 2019 r., kiedy orzeczono całkowitą niezdolność do pracy, stan zdrowia umożliwiał czy uniemożliwiał skarżącemu pozostawanie w zatrudnieniu. Sąd dodał, że organ dokona aktualnych na dzień wydania decyzji ustaleń, czy skarżący posiada niezbędne środki utrzymania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaskarżoną decyzją z [...] marca 2021 r. wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.) odmówił J. K. przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 83 ust. 1 ustawy oraz podał, że po szczegółowej analizie materiału dowodowego sprawy nie uznał istnienia szczególnych okoliczności uniemożliwiających wypracowanie prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca skarżącemu kontynuowanie zatrudnienia, została orzeczona dopiero od [...] lipca 2017 r., zatem przyczyną niespełnienia warunków do uzyskania uprawnień w trybie zwykłym nie był jego stan zdrowia. Częściowa niezdolność do pracy, orzeczona u skarżącego od dnia [...] lutego 2006 r. do [...] marca 2010 r. (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] stycznia 2021 r.) jedynie ograniczała, a nie utrudniała pozostawanie w zatrudnieniu. Prezes ZUS podniósł ponadto, że skarżący nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania (dochód na osobę w rodzinie wynosi 1660,59 zł.). J. K. w skardze z 28 kwietnia 2021 r. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] marca 2021 r. podniósł, że nie zawsze wyłącznie całkowita niezdolność do pracy stanowi szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy, uniemożliwiającą wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący odwołał się do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 1968/16 i stwierdził, że przy ocenie posiadania przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku niezbędnych środków utrzymania nie można pomijać stałych wydatków na leczenie. Tymczasem w niniejszej sprawie organy przy ocenie tej przesłanki przyznania świadczenia zupełnie pominęły tę okoliczność. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest nieuzasadniona. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Zdaniem Sądu, organ przy wydaniu zaskarżonej decyzji nie przekroczył granic uznania administracyjnego, wyznaczonych art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jakkolwiek przy jej wydaniu nie ustrzegł się pewnych uchybień. W wyroku z 21 lipca 2020 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podał, że nie zawsze wyłącznie całkowita niezdolność do pracy stanowi szczególną okoliczność usprawiedliwiającą pozostawanie poza ubezpieczeniem. W związku z tym nakazał Prezesowi ZUS, w ponownie prowadzonym postępowaniu, ustalenie i rozważnie, czy stan zdrowia skarżącego w okresie od 2006 r. do [...] lipca 2019 r. umożliwiał czy uniemożliwiał skarżącemu pozostawanie w zatrudnieniu, mając na uwadze, że od 2006 r. posiadał umiarkowany stopień niepełnosprawności i mógł świadczyć pracę w warunkach chronionych a w okresie od [...] lutego 2006 r. do [...] marca 2010 r. był częściowo niezdolny do pracy. Sąd zauważa, że Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji, wydanej w warunkach związania zapadłym orzeczeniem (art. 153 p.p.s.a.) nieprawidłowo stwierdził, że skoro skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy dopiero od [...] lipca 2019 r., to nie ma powodów do przyjęcia, że we wcześniejszym okresie nie mógł pozostawać w zatrudnieniu ze względu na stan zdrowia. Z przepisu art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że Prezes ZUS w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w odniesieniu do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy (nie może dokonywać własnych ustaleń dotyczących okresu bądź daty powstania stanu całkowitej niezdolności do pracy). W świetle powyższego organ nie mógł przyjąć innej daty powstania niezdolności do pracy, niż podana w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS. Niemniej jednak, na co zwrócił uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w poprzednim wyroku w tej sprawie, nie zwalniało to organu od zbadania, czy nie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie Sądu organ nie wywiązał się z tego obowiązku w sposób dostateczny. Prezes ZUS nie wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, jaki wpływ na brak zatrudnienia we wskazanych okresach miał stan zdrowia skarżącego. Organ nie odniósł się w żaden sposób do tego, że skarżący już w 2006 r. został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, a więc stosownie do art. 12 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w znacznym stopniu utracił zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Prezes ZUS nie wyjaśnił, czy J. K. w związku ze stanem zdrowia mógł znaleźć odpowiednie dla siebie zatrudnienie, biorąc pod uwagę, że z orzeczeń Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] wynikają określone ograniczenia (wskazania) co do zatrudnienia. Jak wynika natomiast z uzasadnienia zaskarżonej decyzji tej kwestii nie poświęcono żadnej uwagi, przyjmując a priori, wbrew wyrokowi Sądu, za decydujące to, że wobec skarżącego nie orzeczono przed 2004 r. całkowitej niezdolności do pracy. Dostrzeżone wyżej uchybienia natury procesowej nie mogły jednak doprowadzić do uwzględnienia skargi, bowiem nie miały one istotnego wpływu na ostateczny wynik sprawy. Innymi słowy rzecz ujmując, nawet uznanie przez organ, że skarżący nie mógł podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej z uwagi na szczególne okoliczności (stan zdrowia), nie mogło ostatecznie doprowadzić do pozytywnego załatwienia jego wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest dopuszczalne wówczas, gdy wnioskodawca spełnia wszystkie przesłanki (warunki) przyznania świadczenia, określone w tym przepisie, w tym nie ma niezbędnych środków utrzymania. W orzecznictwie sądowym i w doktrynie jednolicie przyjmuje się, że przez "niezbędne" środki utrzymania należy rozumieć kwotę najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym, przyjmując, że to świadczenie umożliwia zabezpieczenie podstawowych czyli niezbędnych (a nie niewystarczających) potrzeb uprawnionej osoby. Oceniając spełnienie przez wnioskodawcę przesłanki nieposiadania niezbędnych środków utrzymania przez osobę ubiegającą się o świadczenie w trybie wyjątku, należy porównać jej sytuację materialną z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne tj. minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (por. wyroki NSA: z dnia 16 kwietnia 2014 r. sygn. akt I OSK 121/14; z dnia 15 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 2248/12; z dnia 19 maja 2011 r. sygn. akt I OSK 292/11). Kryterium dochodowe powinno zostać ustalone w przeliczeniu na jednego domownika, z którym mieszka wnioskodawca (wyrok WSA w Warszawie z dnia 29 maja 2007 r., sygn. akt II SA/WA 596/07), zaś w procesie dokonywania powyższej oceny nie można pomijać żadnych świadczeń pieniężnych otrzymywanych przez osobę ubiegającą się o świadczenie w drodze wyjątku (wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 150/10). Zdaniem Sądu, Prezes ZUS prawidłowo stwierdził, że skarżący nie jest osobą, która nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Skarżący w skardze do Sadu nie zakwestionował ustaleń organu, że na jednego członka jego rodziny przypada dochód w wysokości 1660,59 zł. brutto miesięcznie, a więc w wysokości przekraczającej kwotę najniższego świadczenia emerytalnego (1250,88 zł brutto miesięcznie). Odwołując się do wyroku WSA w Warszawie z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 1968/16 stwierdził natomiast, że ustaleń w zakresie braku niezbędnych środków utrzymania należy dokonywać mając na względzie konieczność ponoszenia stałych wydatków na leczenie. W powołanym przez skarżącego wyroku Sąd co do zasady podzielił stanowisko organu co do konieczności uwzględnienia przy ocenie zaistnienia przesłanki nieposiadania niezbędnych środków utrzymania wysokości najniższego świadczenia emerytalno-rentowego i stwierdził, że w sytuacjach szczególnych uzyskiwanie dochodu przekraczającego wysokość minimalnego świadczenia w trybie zwykłym nie może być traktowane jako przeszkoda przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Nie można tracić z pola widzenia, że w rozpatrywanym przypadku nie mamy do czynienia z minimalnym przekroczeniem "progu dochodowego" uprawniającego do otrzymania świadczenia. Z niekwestionowanych okoliczności sprawy wynika, że dochód rodziny skarżącego na jedną osobę w rodzinie przekracza kwotę najniższego świadczenia o ponad 400 zł (1660 zł na osobę). W tej sytuacji stwierdzenie skarżącego, że jego stan zdrowia i związana z tym konieczność ponoszenia znacznych wydatków na leczenie powinno prowadzić do uwzględnienia jego wniosku, jest nieuzasadnione. Sąd rozumie trudną sytuację życiową skarżącego (obecnie jest zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku z znaczenie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji). Jednak oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdza, że J. K. nie spełniał wszystkich (kumulatywnie) przesłanek niezbędnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Sąd dodaje, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14, wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1209/20, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20, z dnia 1 grudnia 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 1788/20, z dnia 18 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 1878/20, z dnia 19 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 1235/20, wszystkie powołane orzeczenia dostępne na stronie nsa.orzeczenia.gov.pl). Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, pomocą społeczną są obejmowane osoby, które same, przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości nie są w stanie przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych. Sąd miał ponadto na uwadze, że skarżący był zarejestrowany w PUP do [...] grudnia 2006 r. (z przerwami) oraz że nie posiada dowodów z dokumentów na okoliczność poszukiwania pracy. Mając to wszystko na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy procesowej, oddalił skargę J. K. na decyzję Prezesa ZUS z [...] marca 2021 r.