III Ca 1390/19

<p> <strong> <!-- -->Sygn. akt III Ca 1390/19</strong> </p> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2019 r. Sąd Rejonowy w Pabianicach w sprawie o sygn. akt I Ns 197/19 z wniosku <span class="anon-block">M. Ś.</span> i z udziałem <span class="anon-block">E. S.</span> i <span class="anon-block">S. K.</span> o stwierdzenie nabycia spadku po <span class="anon-block">A. K.</span> stwierdził, iż spadek po <span class="anon-block">A. K.</span> córce <span class="anon-block">S.</span> i <span class="anon-block">M.</span> zmarłej 31 grudnia 2018 r. w Tuszynie, ostatnio stale zamieszkałej w <span class="anon-block">K.</span> na postawie ustawy nabyły dzieci: <span class="anon-block">E. S.</span> córka <span class="anon-block">W.</span> i <span class="anon-block">A.</span>, <span class="anon-block">S. K.</span> syn <span class="anon-block">R.</span> i <span class="anon-block">A.</span> po ½ części każde z nich.</p> <p>Powyższe rozstrzygnięcie Sąd I instancji oparł na następujących ustaleniach faktycznych:</p> <p> <span class="anon-block">A. K.</span> nazwisko rodowe <span class="anon-block">G.</span>, córka <span class="anon-block">M.</span> i <span class="anon-block">S.</span>, zmarła dnia 31 grudnia 2018 r. w Tuszynie. Ostatnio na stałe zamieszkiwała w <span class="anon-block">K.</span>. W chwili śmierci była rozwiedziona i miała troje dzieci: <span class="anon-block">S. K.</span>, <span class="anon-block">M. Ś.</span>, <span class="anon-block">E. S.</span> nazwisko rodowe <span class="anon-block">Ś.</span>. <span class="anon-block">A. K.</span> w dniu 4 grudnia 2006 r. sporządziła przed notariuszem <span class="anon-block">M. W.</span> prowadzącym kancelarię w <span class="anon-block">Ł.</span> testament w formie aktu notarialnego Rep. A nr <span class="anon-block"> (...)</span>. W treści testamentu wyłączyła od dziedziczenia syna <span class="anon-block">M. Ś.</span> oraz pozbawiła go prawa do zachowku z uwagi na jego uporczywe zachowania sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, polegające na braku zainteresowania oraz uporczywym brakiem kontaktu, brakiem pomocy i opieki w potrzebie, a także z tego powodu, że syn bez jej wiedzy i zgody wyniósł i spieniężył wiele jej przedmiotów o wartości historycznej.</p> <p>Sąd I instancji stan faktyczny ustalił w oparciu o powołane dowody z dokumentów oraz zapewnienie spadkowe - nie budzące wątpliwości co do prawdziwości.</p> <p>Wobec tak ustalonego stanu faktycznego Sąd <em> <!-- -->meriti</em> uznał, iż na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 670)">art. 670 k.p.c.</a> w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku Sąd bada, kto jest spadkobiercą oraz w oparciu, o jaki tytuł powołania następuje dziedziczenie. W szczególności bada, czy spadkodawca pozostawił testament.</p> <p>Sąd I instancji podniósł, iż prawo polskie – w myśl <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 926;art. 926 § 1)">art. 926 § 1 k.c.</a> - przewiduje dwa tytuły powołania do spadku: przepisy ustawy oraz wolę spadkodawcy wyrażoną w testamencie odpowiadającym wymaganiom formalnym, przy czym ustawa daje pierwszeństwo porządkowi dziedziczenia określonemu przez spadkodawcę w testamencie. Dlatego dziedziczenie na podstawie ustawy co do całości spadku ma miejsce wtedy, gdy spadkodawca nie sporządził w ogóle testamentu, sporządził testament, którego treść ogranicza się do innych rozrządzeń albo gdy spadkodawca sporządził testament, który okazał się nieważny lub bezskuteczny ( <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (§ 2;§ 3;art. 926)">§2 i 3 art. 926 k.c.</a> ).</p> <p>Sąd Rejonowy argumentował, iż spadkodawczyni pozostawiła testament notarialny, jednakże w jego treści nie powołała żadnego spadkobiercy. Wobec bezspornego i niekwestionowanego przez nikogo z zainteresowanych ustalenia, że spadkodawczyni nie powołała spadkobierców testamentowych, porządek dziedziczenia po <span class="anon-block">A. K.</span> określają przepisy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ()">Kodeksu cywilnego</a>. W myśl <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 931;art. 931 § 1)">art. 931 § 1 k.c.</a> w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Ustalono, że spadkodawczyni w chwili śmierci była rozwiedziona i miała troje dzieci.</p> <p>Sąd I instancji wskazał, iż spadkodawczyni wyłączyła od dziedziczenia syna <span class="anon-block">M. Ś.</span> oraz pozbawiła go prawa do zachowku w treści testamentu, powołując się na okoliczności wymienione w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1008;art. 1008 pkt. 1;art. 1008 pkt. 3)">art. 1008 pkt 1 i 3 k.c.</a> </p> <p>Sąd Rejonowy podniósł, iż oświadczenie spadkodawczyni o wydziedziczeniu syna <span class="anon-block">M. Ś.</span> ujawnia należycie wolę spadkodawczyni związaną z pozbawieniem w/w zachowku, określa precyzyjnie osobę wydziedziczaną oraz wskazuje powód wydziedziczenia zgodnie z wymogiem z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1009)">art. 1009 k.c.</a>. Wola spadkodawczyni wyrażona została w taki sposób, że zamiar wydziedziczenia określono jednoznacznie, nie budzi on wątpliwości. Z tego względu Sąd uznał wydziedziczenie wnioskodawcy za skuteczne, zwłaszcza, że wnioskodawca, który złożył zastrzeżenia do testamentu z dnia 4 grudnia 2006 r., nie sprecyzował w jakikolwiek sposób treści tych zastrzeżeń. Skoro jedno z dzieci pozostawionych przez wnioskodawczynię zostało wydziedziczone testamentem notarialnym z dnia 4 grudnia 2006 r., do spadku po w/w spadkodawczyni z mocy ustawy powołane zostały pozostałe jej dzieci tj. <span class="anon-block">S. K.</span>, <span class="anon-block">E. S.</span>.</p> <table> <colgroup> <col width="735"/> </colgroup> <tr> <td> <p>Sąd I instancji wskazał, iż <span class="anon-block">S. K.</span> i <span class="anon-block">E. S.</span> jako spadkobiercy <span class="anon-block">A. K.</span> złożyli w terminie oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Z tych względów Sąd Rejonowy orzekł jak w sentencji.</p> </td> </tr> </table> <p>Apelację od powyższego rozstrzygnięcia złożył wnioskodawca, zaskarżając postanowienie w całości. Skarżący zarzucił wydanemu orzeczeniu naruszenie:</p> <p>1)  przepisów prawa procesowego, tj. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 670)">art. 670 k.p.c.</a> przez niewyjaśnienie jakie i czego dotyczą zastrzeżenia do testamentu notarialnego z dnia 4 grudnia 2006 r. zgłoszone przez wnioskodawcę na rozprawie,</p> <p>2)  prawa materialnego, tj. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 945;art. 945 § 1)">art. 945 § 1 k.c.</a> polegające na braku ustalenia swobody i świadomości przy wyrażeniu woli przez spadkodawczynię.</p> <p>W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Okręgowy zważył, co następuje:</strong> </p> <p>Apelacja okazała się zasadna i skutkowała uchyleniem zaskarżonego postanowienia i przekazaniem sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia.</p> <p>W ocenie Sądu Okręgowego zaskarżone orzeczenie nie poddaje się weryfikacji w toku instancji. Zapadłe rozstrzygnięcie nie może się ostać w obrocie prawnym, dlatego że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy.</p> <p>Pojęcie "istoty sprawy", o którym mowa w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 386;art. 386 § 4)">art. 386 § 4 k.p.c.</a>, dotyczy jej aspektu materialno-prawnego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że do nie rozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie Sądu I instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy. W szczególności chodzi zaś tutaj o różnego rodzaju zaniedbania, które w ogólnym rozrachunku polegają na zaniechaniu zbadania materialnej podstawy żądania albo pominięciu merytorycznych zarzutów stron przy jednoczesnym bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka materialno-prawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. wyrok SN z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315; postanowienia SN z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, opubl. OSNC Nr 1/1999 poz. 22; z dnia 15 lipca 1998 r., II CKN 838/97, opubl. baza prawna LEX Nr 50750; z dnia 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98, opubl. baza prawna LEX Nr 519260 oraz wyroki SN z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, opubl. OSP Nr 3/2003 poz. 36; z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05, opubl. baza prawna LEX Nr 178635.; z dnia 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, opubl. OSNP Nr 1-2/2009 poz. 2 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2007 r., I ACa 209/06, opubl. baza prawna LEX nr 516551 i wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 8 listopada 2012 r. sygn. I ACa 486/12). Inaczej mówiąc "nierozpoznanie istoty sprawy" oznacza uchybienie procesowe sądu I instancji polegające na całkowitym zaniechaniu wyjaśnienia istoty lub treści spornego stosunku prawnego, przez co rozumie się nie wniknięcie w podstawę merytoryczną dochodzonego roszczenia, a w konsekwencji pominięcie tej podstawy przy rozstrzyganiu sprawy. Oceny, czy Sąd I instancji rozpoznał istotę sprawy, dokonuje się zaś na podstawie analizy żądań pozwu, stanowisk stron i przepisów prawa materialnego stanowiących podstawę rozstrzygnięcia.</p> <p>Przekładając powyższe na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że Sąd Rejonowy, wydając zaskarżone rozstrzygnięcie, pominął zarówno kwestię wyjaśnienia jakie są zastrzeżenia wnioskodawcy do testamentu oraz czy spadkodawczyni wyraziła swobodnie i świadomie wolę przy sporządzaniu testamentu notarialnego. W ten sposób Sąd I instancji zaniechał wyjaśnienia wszelkich okoliczności mających wpływ dla rozstrzygnięcia sprawy. Należy w tym miejscu przypomnieć, że zgodnie z poglądem wyrażonym m.in. w treści postanowienia z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV CSK 450/13 (Legalis nr 981805) Sąd Najwyższy stwierdził, iż nałożony na sąd w postępowaniu nieprocesowym obowiązek działania z urzędu oznacza, że sąd nie może skutecznie powołać się na brak udowodnienia przez uczestnika danej okoliczności. Jeżeli jest ona istotna dla rozstrzygnięcia sprawy, a brak jest inicjatywy dowodowej uczestnika, sąd ma obowiązek dowód taki przeprowadzić z urzędu.</p> <p>Niniejsza sprawa dotyczyła kwestii stwierdzenia nabycia spadku po zmarłej <span class="anon-block">A. K.</span>. Z chwilą śmierci osoby fizycznej następuje otwarcie spadku po takiej osobie, i z tą właśnie chwilą spadkobierca nabywa spadek (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 924;art. 925)">art. 924 i art. 925 k.c.</a>). Stwierdzenia nabycia spadku dokonuje sąd na wniosek osoby mającej w tym interes, przy czym sąd wydaje postanowienie po przeprowadzeniu rozprawy i stwierdza nabycie spadku przez spadkobierców chociażby były nimi inne osoby, niż te wskazane przez uczestników (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 677;art. 677 § 1)">art. 677 §1 k.p.c.</a>). Jak stanowi <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 926;art. 926 § 2)">art. 926 § 2 k.c.</a> dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy, a więc gdy nie sporządził testamentu, jako że majątkiem na wypadek śmierci można rozrządzić jedynie przez testament (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 941)">art. 941 k.c.</a>). Natomiast o ile spadkodawca sporządził ważny testament, dziedziczenie następuje na podstawie takiego testamentu, który ma prymat przed porządkiem dziedziczenia ustawowego.</p> <p>W pierwszej kolejności należy zauważyć, że badanie kto jest spadkobiercą Sąd powinien przeprowadzić z urzędu – jest to jego bezwzględny obowiązek, od którego nie ma wyjątków (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 670;art. 670 § 1)">art. 670§1 k.p.c.</a>). Badanie to dotyczy spadkobierców powołanych do dziedziczenia zarówno z mocy ustawy, jak i na podstawie testamentu. W doktrynie podkreśla się, iż w pierwszym przypadku wystarczające jest ustalenie pokrewieństwa w zakresie wskazanym w przepisach materialnych regulujących ten rodzaj dziedziczenia oraz okoliczności wyłączających poszczególne osoby z dziedziczenia, w drugim natomiast stwierdzenie, czy spadkodawca pozostawił testament, następnie jego otwarcie i ogłoszenie, ewentualne zbadanie zarzutów kwestionujących ważność i skuteczność testamentu, a po ustaleniu spadkobierców powołanych do dziedziczenia z mocy testamentu - zbadanie okoliczności wyłączających lub ograniczających ich zdolność spadkobrania. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 669)">Art. 669 k.p.c.</a> stanowi, że sąd spadku wydaje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po przeprowadzeniu rozprawy, na którą wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. Rozpoznanie zatem istoty sprawy następuje wówczas, gdy Sąd prawidłowo ustali przede wszystkim jaki rodzaj dziedziczenia w sprawie wystąpi. Tymczasem Sąd Rejonowy obowiązkowi temu nie uczynił zadość, i nie wyjaśnił jakie i czego dotyczyły zastrzeżenia wnioskodawcy do testamentu z dnia 4 grudnia 2006 r. Ponadto nie ustalił czy spadkodawczyni świadomie i swobodnie wyraziła wolę w testamencie, gdyż od kilku lat chorowała. Nie dokonał żadnych ustaleń na temat stanu zdrowia spadkodawczyni. Uwadze Sądu Rejonowego umknęło bowiem, że w wnioskodawca działał bez pełnomocnika profesjonalnego, nie wiedział nic do rozprawy o istnieniu testamentu a zatem obowiązkiem Sądu było wezwanie go do sprecyzowania zastrzeżeń bądź ewentualnie pouczenie o możliwości skorzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Sąd I instancji nie zapytał się wnioskodawcy czy kwestionuje ważność tego testamentu z uwagi na ewentualne sporządzenie testamentu przez matkę w stanie wyłączającym świadome i swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Nie rozpytał się też na temat stanu jej zdrowia. Ponadto na rozprawie apelacyjnej uczestniczka postępowania <span class="anon-block">E. S.</span> również wyraziła zaskoczenie, że wnioskodawca ukochany syn matki został testamentem wyłączony od dziedziczenia po matce.</p> <p>Powyższe prowadzi do wniosku, że stwierdzenie ważności tego testamentu wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w tej materii w całości, stosownie do ewentualnych wniosków dowodowych stron. Z powyższych powodów Sąd Okręgowy uznał, iż doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Sąd Rejonowy naruszając dyspozycje <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 670)">art. 670 k.p.c.</a> nie poczynił bowiem wystarczających kroków w celu zbadania ważności testamentu oraz tym samym ustalenia kręgu spadkobierców, a taki jest przecież główny cel postępowania o stwierdzenie nabycia spadku.</p> <p>Mając powyższe na uwadze Sąd Okręgowy uznał, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, zaś stwierdzone uchybienie skutkowało koniecznością wydania orzeczenia kasatoryjnego w oparciu o <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 386;art. 386 § 4)">art. 386 § 4 k.p.c.</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 13;art. 13 § 2)">art. 13 § 2 k.p.c.</a> i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, celem ponownej oceny złożonego wniosku.</p> <p>Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy Sąd Rejonowy – mając na względzie zwarte w niniejszym uzasadnieniu uwagi – uzupełni materiał dowody poprzez wezwanie wnioskodawcy do sprecyzowania jego ostatecznych zastrzeżeń do testamentu, przeprowadzi postępowanie dowodowe oraz zbada ważność testamentu z uwagi na stan zdrowia spadkodawczyni. Wreszcie po zbadaniu ważności testamentu Sąd ustali krąg spadkobierców, określając udziały w jakich każdy z nich dziedziczy.</p> </div>