II FSK 556/19

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Anna Dumas (sprawozdawca), Sędzia NSA Stefan Babiarz, Sędzia del. WSA Małgorzata Bejgerowska, Protokolant Karolina Zarzycka-Ciołkiewicz, po rozpoznaniu w dniu 5 października 2021 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 października 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 4045/17 w sprawie ze skargi U. z siedzibą w W. na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 28 września 2017 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) oddala skargę, 2) zasądza od U. z siedzibą w W. na rzecz Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej kwotę 580 (słownie: pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE 1.1. Wyrokiem z 19 października 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt III SA/Wa 4045/17) uwzględnił skargę U. z siedzibą w W. – nazywanego dalej "U.", i uchylił interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 28 września 2017 r. (nr [...]) w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych. 1.2. Stan sprawy Sąd pierwszej instancji przedstawił następująco. We wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej U. wyjaśnił między innymi, że planuje lokowanie dochodów z działalności w nabycie praw uczestnictwa (udziałów, akcji lub innych praw udziałowych) w alternatywnej spółce inwestycyjnej (ASI) w rozumieniu art. 8a ust. 1 ustawy z 19 października 2016 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 1896 ze zm.; dalej jako "u.f.i."). Przy czym dochód osiągnięty z inwestycji w ww. prawa uczestnictwa w ASI, przeznaczy na cele statutowe. Ponadto U. wskazał, że co do zasady dochody, jakie zostaną ulokowane w nabycie praw uczestnictwa w ASI, będą pochodziły z działalności statutowej. Wydatkowane środki będą pochodzić ze wspólnej puli dochodów (z działalności statutowej i z działalności gospodarczej), przez co nie można wykluczyć, że także i dochody uzyskane z działalności gospodarczej będą przeznaczane na nabywanie jednostek uczestnictwa w ASI. Na tle tak przedstawionego opisu stanu faktycznego U. zwrócił się do organu z następującymi pytaniami: - czy dochód z działalności U. lokowany w nabycie praw uczestnictwa w ASI będzie podlegał zwolnieniu z opodatkowania na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1e oraz 1f ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz. U. 2016 r. poz. 1888 ze zm.; dalej jako "u.p.d.o.p."); - czy dochód U. uzyskany z inwestycji w ASI będzie podlegał zwolnieniu z opodatkowania na podstawie ww. przepisów? W ocenie U., dochody przeznaczone na nabycie praw uczestnictwa w ASI będą podlegać zwolnieniu. Skoro ASI stanowi alternatywny fundusz inwestycyjny działający na podstawie u.f.i., to przynależy do funduszu inwestycyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1e pkt 3 u.p.d.o.p. Natomiast sformułowanie "jednostki uczestnictwa" użyte w tym przepisie powinno obejmować swoim zakresem znaczeniowym wszelkie formy partycypacji w funduszach inwestycyjnych działających na podstawie u.f.i. W zakresie pytania drugiego U. stwierdził, że uzyskane dochody finansowe w związku z ulokowaniem dochodu w ASI, będą podlegały zwolnieniu z opodatkowania, pod warunkiem przeznaczenia go na cele statutowe wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.p.d.o.p., bądź dalsze lokowanie zgodnie z ust. 1e. 1.3. Wspomnianą na wstępie interpretacją indywidualną organ uznał stanowisko Skarżącej za niezasadne. W motywach interpretacji indywidualnej, wskazując na art. 3 ust. 4 i art. 8a ust. 1 u.f.i., organ stwierdził, że ustawodawca wyraźnie odróżnia pojęcia funduszu inwestycyjnego oraz alternatywnej spółki inwestycyjnej, a także alternatywnego funduszu inwestycyjnego. Za fundusz inwestycyjny w rozumieniu u.f.i. uważa się jedynie następujące podmioty: fundusz inwestycyjny otwarty, specjalistyczny fundusz inwestycyjny otwarty i fundusz inwestycyjny zamknięty - do kręgu tych podmiotów nie zalicza się natomiast alternatywnej spółki inwestycyjnej. W konsekwencji uznano, że alternatywna spółka inwestycyjna nie jest funduszem inwestycyjnym działającym na podstawie przepisów ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (takimi funduszami oprócz funduszy inwestycyjnych otwartych są tylko dwa enumeratywnie wyżej wymienione typy alternatywnych funduszy inwestycyjnych), co miało przesądzać o braku możliwości skorzystania ze zwolnienia określonego w art. 17 ust. 1 e pkt 3 u.p.d.o.p. Odnosząc się do drugiego pytania organ stwierdził, że jeżeli dochód osiągnięty z tytułu uczestnictwa w ASI zostanie przeznaczony na cele statutowe, o czym jest mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.p.d.o.p., wówczas będzie podlegał on zwolnieniu podatkowego. Niemniej jednak wówczas, gdy zostanie on relokowany w sposób określony w art. 17 ust. 1e u.p.d.o.p., wówczas nie będzie on korzystał z omawianego zwolnienia. 2.1. W skardze na powyższą interpretację indywidualną U. podniósł zarzut naruszenia między innymi art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b, ust. 1e, ust. 1f u.p.d.o.p. w związku z art. 2 pkt 10a, art. 3 ust 4 pkt 2 oraz art. 8a ust. 1 u.f.i. poprzez ich błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe ich zastosowanie, przez uznanie, że lokowanie dochodów przez nabycie praw uczestnictwa w alternatywnych spółkach inwestycyjnych oraz dochodów uzyskanych z inwestycji w ASI – w części ponownie lokowanej w nabycie uczestnictwa w ASI – nie podlega zwolnieniu z opodatkowania, gdyż ASI nie stanowią funduszy inwestycyjnych działających na podstawie u.f.i. 2.2. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. 3.1. Sąd pierwszej instancji uwzględnił skargę na podstawie art. 146 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej jako "P.p.s.a."). 3.2. W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji przywołał treść art. 3 ust. 1 i 4, art. 2 pkt 10a, art. 8a ust. 1 i 3 u.f.i., jak również art. 17 ust. 1e i art. 17 ust. 1 pkt 4 u.p.d.o.p. Dalej zaś wyjaśnił, że słowo "lokować" oznacza tyle co umieszczenie, przeniesienie w inne miejsce. Tym samym dochód lokowany w jednostkach uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym, jak i ten wygenerowany w związku z taką inwestycją, będzie korzystać ze zwolnienia podatkowego tylko wówczas, gdy zostanie następnie wydatkowany na cel statutowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.p.d.o.p. W świetle powyższego dochody podatników, których działalność statutowa nastawiona jest na działalność naukową i oświatową co do zasady podlegają zwolnieniu z opodatkowania na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.p.d.o.p. Zwolnienie to może być realizowane poprzez przeznaczanie uzyskiwanych dochodów bezpośrednio na cele statutowe jak i poprzez nabywanie określonych praw majątkowych, wymienionych w art. 17 ust. 1e pkt 1-3 u.p.d.o.p. pod warunkiem, że uzyskany z nich dochód – bez względu na termin – zostanie przeznaczony na cele statutowe. Przy czym w przypadku, o którym mowa w art. 17 ust. 1e pkt 3 u.p.d.o.p., tj. lokowania dochodu w jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych, w zakresie pojęcia "fundusz inwestycyjny" należy posiłkować się przepisami "ustawy o funduszach inwestycyjnych", tj. u.f.i. Przepisy ww. ustawy wskazują, że ASI stanowi alternatywny fundusz inwestycyjny niebędący specjalistycznym funduszem inwestycyjnym otwartym albo funduszem inwestycyjnym zamkniętym. Definicja alternatywnego funduszu inwestycyjnego uregulowana jest w art. 2 pkt 10a u.f.i i jest ona zbieżna z definicją ASI z art. 8a ust. 3. W konsekwencji uznać należy, że ASI stanowi fundusz inwestycyjny nie tylko "działający", ale także "w rozumieniu" u.f.i., co legalizuje możliwość objęcia zwolnieniem dochodu lokowanego w nabycie oferowanych przez ASI praw uczestnictwa. 4.1. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, wywiedzionej przez Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, pełnomocnik organu podniósł zarzuty naruszenia: - art 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1e pkt 3 u.p.d.o.p. oraz art. 3 ust. 1 w zw. z art. 8a ust. 1 u.f.i. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu przez sąd, że skoro wnioskodawca zamierza przeznaczyć uzyskiwane dochody na cele określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.p.d.o.p., to wskazana przez wnioskodawcę inwestycja dochodów w nabycie praw uczestnictwa ASI będzie podlegała zwolnieniu z opodatkowania pod warunkiem późniejszego przeznaczenia uzyskanych dochodów z tych inwestycji na cele statutowe lub ponowne ulokowanie w prawa majątkowe określone w art. 17 ust. 1e - w tym również w prawa uczestnictwa w ASI – uznając tym samym, że ASI stanowi fundusz inwestycyjny działający na podstawie ustawy o funduszach, gdy tymczasem prawidłowa wykładnia powołanych przepisów winna doprowadzić sąd do wniosku, że ASI jest alternatywnym funduszem inwestycyjnym - art. 8a ust. 1 u.f.i. – tym samym nie jest funduszem inwestycyjnym działającym w oparciu o przepisy ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi - art. 3 ust. 1 u.f.i. – i winno to skutkować brakiem możliwości skorzystania ze zwolnienia określonego w art. 17 ust. 1e pkt 3 u.p.d.o.p. również co do pośrednich etapów alokacji dochodów niezależnie od tego, czy były one obliczone na zwiększenie dochodu i jego przeznaczenie w przyszłości na cele statutowe. 4.2. Pełnomocnik organu wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Ponadto w skardze kasacyjnej zawarto wniosek o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. 4.3. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocniczka U. wniosła o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Skarga kasacyjna okazała się zasadna, dlatego została uwzględniona. 5.2. Biorąc pod uwagę treść sformułowanego w skardze kasacyjnej zarzutu, spór w sprawie sprowadza się do oceny, czy alternatywne spółki inwestycyjne, o których jest mowa w art. 8a u.f.i., są w świetle art. 17 ust. 1e pkt 3 u.p.d.o.p. funduszami inwestycyjnymi działającymi na podstawie ustawy o funduszach inwestycyjnych. 5.3. Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazuje, że w tym zakresie argumentacja Sądu pierwszej instancji ograniczyła się w pierwszej kolejności do powtórzenia odpowiednich przepisów ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (s. 8 uzasadnienia wyroku). Dalej zaś Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skoro alternatywna spółka inwestycyjna jest alternatywnym funduszem inwestycyjnym, co wynika z art. 2 pkt 10a oraz art. 8a ust. 3 u.f.i., to "ASI stanowi fundusz inwestycyjny nie tylko «działający», ale także «w rozumieniu» u.o.f., co legalizuje możliwość objęcia zwolnieniem lokowanego w nabycie oferowanych przez ASI praw uczestnictwa." (s. 10). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko to jest chybione. Przede wszystkim z literalnego brzmienia interpretowanego art. 17 ust. 1e pkt 3 u.p.d.o.p. wynika, że zwolnienie dotyczy "jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych działających na podstawie ustawy o funduszach inwestycyjnych". W świetle powyższego należy wpierw zwrócić uwagę, że omawiane zwolnienie podatkowe dotyczy lokowania dochodów poprzez nabycie jednostek uczestnictwa – co umknęło uwadze nie tylko Sądowi pierwszej instancji, ale również pełnomocnikowi organu. Tymczasem, jak wynika z u.f.i., o ile uczestnictwo w funduszu inwestycyjnym wyraża się poprzez zapisanie w rejestrze uczestników jednostek uczestnictwa (art. 6 ust. 1 pkt 1 u.f.i.), tak w przypadku alternatywnych spółek inwestycyjnych mowa jest o "prawie uczestnictwa", którymi są udziały bądź akcje tej spółki (art. 8c ust. 1 i 2 u.f.i.). Tym samym w przypadku alternatywnych spółek inwestycyjnych nie ma możliwości nabycia jednostek uczestnictwa, a jedynie akcji bądź udziałów. Rozróżnienie to jest istotne i już na poziomie wykładni językowej wyklucza możliwość zastosowania omawianego zwolnienia podatkowego, skoro dotyczy ono jedynie wydatków na nabycie jednostek uczestnictwa, a nie udziałów w spółce. Dalsza analiza ustawy uwidacznia również inne istotne różnie pomiędzy jednostkami uczestnictwa, a udziałami. Prawo do uczestnictwa w spółce nabywa się bowiem w zamian za wkład (art. 8c ust. 1 i 4 u.f.i.), a podmiot, który je nabywa nazywany jest inwestorem. Tymczasem w przypadku funduszy inwestycyjnych mowa jest o uczestnikach, którzy wpierw dokonują wpłaty na fundusz inwestycyjny, a następnie fundusz "przydziela jednostki uczestnictwa" (art. 26 ust. 2, art. 29 ust. 1 u.f.i.). Drugą zasadniczą kwestią – na której skupiała się dotychczasowa argumentacja stron i Sądu pierwszej instancji – była kwalifikacja alternatywnych spółek inwestycyjnych jako funduszy inwestycyjnych w rozumieniu ustawy o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi. W tym zakresie przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że skoro ustawa podatkowa nie definiuje pojęcia "funduszu inwestycyjnego", a równocześnie zawiera odesłanie do innej ustawy, należy je rozumieć w sposób przyjęty w tejże ustawie. Przy czym, co istotne, w art. 3 ust. 1 u.f.i. zawarto definicję legalną pojęcia "funduszy inwestycyjnych", natomiast w art. 3 ust. 4 tej ustawy zastrzeżono, że fundusze te mogą prowadzić swoją działalność wyłącznie w określonych formach, tj. jako fundusz inwestycyjny otwarty albo alternatywny fundusz inwestycyjny będący specjalistycznym funduszem inwestycyjnym otwartym albo funduszem inwestycyjnym zamkniętym. Natomiast zgodnie z definicją alternatywnej spółki inwestycyjnej, jest ona wprawdzie alternatywnym funduszem inwestycyjnym, niemniej jednak innym niż określony w art. 3 ust. 4 pkt 2 u.f.i. Tym samym, jak trafnie argumentował organ w zaskarżonej interpretacji indywidualnej oraz skardze kasacyjnej, wyłączenie to oznacza, że nie każdy alternatywny fundusz inwestycyjny jest funduszem inwestycyjnym w rozumieniu przywołanej ustawy. Definicja funduszy inwestycyjnych, określając formy działania funduszy posługuje się bowiem katalogiem zamkniętym, w którego wyłączono alternatywne spółki inwestycyjne. Rozszerzając powyższą argumentację, należy zwrócić uwagę, że normy prawne ustawy konsekwentnie rozróżniają jako adresatów fundusze inwestycyjne od alternatywnych spółek inwestycyjnych, chociażby określając kim mogą być klienci profesjonalni (art. 2 pkt 13 lit. d/ u.f.i.). Ponadto funkcjonowanie obu instytucji zostało odrębnie uregulowanie. Funduszom inwestycyjnym poświęcono dział II ustawy zatytułowany "Tworzenie i funkcjonowanie funduszy inwestycyjnych". Natomiast kwestia alternatywnych spółek inwestycyjnych została uregulowana w dziale IIIa zatytułowanym "Alternatywna spółka inwestycyjna i zarządzający ASI". Nawet pobieżna lektura obu działów uwidacznia daleko idące różnice w tworzeniu i bieżącym działaniu obu instytucji. W przypadku alternatywnych spółek inwestycyjnych, ponieważ działają one w formie spółek kapitałowych bądź komandytowych lub komandytowo-akcyjnych, tworzy się je na podstawie przepisów Kodeksu spółek handlowych, a następnie wprowadza się do obrotu na zasadach przewidzianych w art. 70f u.f.i. Z przywołanego przepisu wynika między innymi, że zarządzający ASI zawiadamia Komisję Nadzoru Finansowego o zamiarze wprowadzenia spółki do obrotu, ta zaś może w formie decyzji zgłosić sprzeciw (art. 70f ust. 4 i 6 u.f.i.). Natomiast zgodnie z trybem określonym w art. 15 ust. 1 u.f.i. fundusze inwestycyjne powstają między innymi poprzez nadanie im statutu przez towarzystwo funduszy inwestycyjnych, wydanie zezwolenia przez Komisję Nadzoru Finansowego oraz wpisanie ich do rejestru funduszy inwestycyjnych. Ponadto alternatywne spółki inwestycyjne nie mogą posługiwać się nazwą "fundusz inwestycyjny", ponieważ jest ona zastrzeżona dla funduszy inwestycyjnych utworzonych zgodnie z u.f.i. (art. 14 ust. 4 u.f.i.). Końcowo należy odnieść się do tej części wywodów Sądu pierwszej instancji, w której podkreślono, że zakresy działalności alternatywnych funduszy inwestycyjnych oraz alternatywnych spółek inwestycyjnych są zbieżne – co wynika z art. 2 pkt 10a oraz art. 8a ust. 3 u.f.i. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zbieżność ta przemawia za koniecznością unormowania działania obu instytucji w jednym akcie prawnym, nie można jednak z niej wywodzić tego, że są one zasadniczo tożsame – tj. wszystkie są funduszami inwestycyjnymi. Wspomniane wcześniej różnice pomiędzy funduszami inwestycyjnymi wprost wymienionymi w art. 3 ust. 1 i 4 u.f.i. oraz alternatywnymi spółkami inwestycyjnymi w rozumieniu art. 8a ust. 1 u.f.i. są jednak na tyle znaczne i istotne, że nie można przyjąć, iż ASI są funduszami inwestycyjnymi w rozumieniu omawianej ustawy. W świetle powyższego, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 1e pkt 3 u.p.d.o.p. oraz w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 8a ust. 1 u.f.i. okazał się zasadny. 5.4. Uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok oraz oddalił skargę na podstawie art. 188 i art. 151 P.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto zgodnie z art. 209 P.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 i art. 203 pkt 2 P.p.s.a.