II GZ 432/11

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Zofia Przegalińska po rozpoznaniu w dniu 27 września 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia K. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 4 lipca 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 489/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie zawieszenia prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego postanawia: oddalić zażalenie UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z 4 lipca 2011 r., sygn. akt VI SA/Wa 489/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił K. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Ministra Sprawiedliwości z [...] grudnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie zawieszenia prawa do wykonywania zawodu radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że pomimo wielokrotnego wzywania skarżącego do nadesłania dowodów potwierdzających jego sytuację majątkową, nie nadesłał on żadnych dokumentów. W związku z tym Sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Mimo powoływania się na zajęcie rachunków bankowych, wnioskodawca nie nadesłał żadnego dowodu o tym świadczącego. W rozpoznawanej sprawie Sąd posiada jedynie wiedzę, że skarżący prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie posiada żadnego majątku i utrzymuje się z działalności gospodarczej, z której uzyskuje 700 zł brutto. Ponadto miesięczne obciążenia skarżącego mają charakter nieregularny, a ich wysokość ulega zmianie. Sąd I instancji podniósł, że stan majątkowy skarżącego wynika jedynie z jego własnych oświadczeń i nie ma w aktach sprawy żadnych dokumentów potwierdzających przedstawiony przez niego stan rzeczy, pomimo wielokrotnego wzywania go do przedłożenia jakichkolwiek dokumentów źródłowych. W konsekwencji powyższych okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, ze skarżący nie wykazał, że rzeczywiście i obiektywnie nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, wskutek czego odmówił mu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W zażaleniu na powyższe postanowienie K. Z. zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.) oraz wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem art. 246 § 1 w zw. z art. 255 p.p.s.a. Podstawą przyznania stronie prawa pomocy jest złożenie przez nią na urzędowym formularzu oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a ponadto o stanie rodzinnym – w sytuacji składania wniosku przez osobę fizyczną. W oświadczeniu powinna być także zawarta informacja czy strona nie zatrudnia (ewentualnie nie pozostaje w innym stosunku) zawodowego pełnomocnika, bowiem taka okoliczność wyklucza jego ustanowienie w ramach prawa pomocy. W ocenie skarżącego, informacje zawarte we wniosku powinny być na tyle kompletne, aby umożliwiły dokonanie oceny czy strona spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. W sytuacji zaś, gdy sąd uzna, że oświadczenie jest niewystarczające do dokonania oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych lub stanu rodzinnego lub budzi ono wątpliwości, możliwe jest przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, polegającego na wezwaniu wnioskodawcy do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedstawienia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie skarżącego, w rozpoznawanej sprawie brak było jakichkolwiek przesłanek dla uznania, że dane zawarte w złożonym przez niego oświadczeniu były niekompletne. Z przedstawionych informacji wynikało jednoznacznie, iż spełnia on przesłanki uprawniające do przyznania prawa pomocy. Ponadto skarżący na wezwanie Sądu przedstawił żądane dokumenty. W zażaleniu podniesiono, że pomimo złożenia poprawnego pod względem formalnym i merytorycznym oświadczenia oraz przedłożenia żądanych dokumentów, Sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Zgodnie z treścią przepisu art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, gdzie zakres całkowity obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego, zaś zakres częściowy obejmuje: zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków, bądź tez zwolnienie od opłat sądowych i wydatków, bądź tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika do reprezentacji. W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ponieważ zwolnienie od opłat sądowych oznacza prowadzenie postępowania sądowego na koszt Skarbu Państwa, może ono dotyczyć tylko wyjątkowych sytuacji. Takich wyjątkowych okoliczności Sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie nie dostrzegł i ocenę tę Naczelny Sąd Administracyjny podziela. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. (por. postanowienie NSA z 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - www.orzeczenia.nsa.gov.pl) W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez wnioskodawcę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżący nie wykazał rzeczywistej i obiektywnej niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, które na tym etapie postępowania obejmują wpis od skargi kasacyjnej w wysokości 100 zł. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia oraz akt sprawy wynika, że skarżący wielokrotnie był wzywany przez Sąd do nadesłania dowodów potwierdzających jego sytuację majątkową. Pomimo tego skarżący nie nadesłał żądanych dokumentów. Należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że skarżący ma obowiązek wykazać, że zachodzi podstawa do uznania spełnienia przez niego przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez przedstawienie Sądowi dowodów, a nie tylko wypełnionego formularza wniosku zawierającego jedynie jego oświadczenie o stanie majątkowym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z akt sprawy wynika, że wnioskodawca nie uzupełnił na żądanie Sądu złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, a w szczególności nie nadesłał dokumentów, z których wynikają miesięczne konieczne obciążenia skarżącego w związku z prowadzeniem gospodarstwa domowego (np. rachunków za telefon, energię elektryczną, gaz, leki) za ostatni okres, począwszy od grudnia 2010 r. do chwili otrzymanego wezwania. Ponadto skarżący do nadesłanych pism z dnia [...] marca 2011 r. oraz z dnia [...] kwietnia 2011 r. nie załączył wskazanych w nich dokumentów, tj. kserokopii zajęcia administracyjnego dotyczącego jego rachunków bankowych, a także innych posiadanych dokumentów wskazujących na obciążenie rachunków bankowych, np. decyzji organów skarbowych lub zajęć komorniczych. Braku powyższego nie uzupełnił również we wskazanym przez Sąd I instancji terminie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału nie można wywieść, iż skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. K. Z. nie uzupełnił wniosku o przyznanie prawa pomocy o dokumentację niezbędną dla prawidłowej oceny jego stanu majątkowego, a na wezwania Sądu pierwszej instancji nie przedstawił żądanych dokumentów. W konsekwencji uchylenie się od tego obowiązku nie pozwalało na prawidłowe zweryfikowanie jego aktualnej sytuacji finansowej. Sąd pierwszej instancji, mając do dyspozycji wyłącznie przedstawiony przez stronę wniosek, słusznie więc uznał, iż dane w nim zawarte oraz w złożonych dodatkowo wyjaśnieniach nie dają podstaw do jego uwzględnienia. Strona winna mieć świadomość, iż wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania musi uprawdopodobnić w sposób bardzo dokładny okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawiane dokumenty powinny wykazywać, iż wnioskujący znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej go do przyznania prawa pomocy. Tymczasem skarżący nie wywiązał się z powyższego obowiązku w sposób rzetelny. W całości podzielić należy więc ustalenia Sądu pierwszej instancji, że nie wykazał spełnienia ustawowych przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Mając na uwadze wszystkie te okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarżący nie uzasadnił prawidłowo swojej ciężkiej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał dostatecznie zasadności swego wniosku o przyznanie mu prawa pomocy i dlatego jego zażalenie na postanowienie WSA w W. uznał za nieuzasadnione. W świetle powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.