II SA/Ol 431/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Osipuk Sędziowie Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 października 2021 r. sprawy ze skargi E. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. WSA/wyr.1a – sentencja wyroku (tryb uproszczony) UZASADNIENIE Z akt administracyjnych przekazanych wraz ze skargą wynika, że wnioskiem z dnia 3 grudnia 2020 r. E. R. (strona, skarżący) zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o umorzenie zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci N. R., S. R. i A. R.. Burmistrz (organ I instancji) decyzją z dnia "[...]" odmówił stronie umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, że powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest konsekwencją zaniechania wnioskodawcy, które polegało na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, ustanowionego wyrokiem sądu. Wyplata przez Państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego tytułem zasądzonych alimentów nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Wskazano, że trudna sytuacja materialna nie zwalnia rodzica z takiego obowiązku, a umorzenie należności jest uzasadnione tylko w szczególnych sytuacjach. Analizując materiał dowodowy organ pierwszej instancji nie stwierdził, żeby taka okoliczność zaistniała, bowiem za szczególną okoliczność nie można uznać trudnej sytuacji materialnej związanej z niskim dochodem, ponoszonymi wydatkami, czy potrąceniami komorniczymi. Wskazano, że wnioskodawca kwalifikuje się do otrzymania pomocy w formie zasiłków okresowych lub celowych, jednak z tej formy pomocy nie korzysta. Jednocześnie wskazano, że istnieje możliwość odstąpienia od zajęcia renty przez Komornika Sądowego w zamian za comiesięczne wpłaty. Od tej decyzji odwołał się skarżący. W treści odwołania podał, że jego dochód wynosi 1025 zł miesięcznie, z kolei zobowiązania alimentacyjne wynoszą 1000 zł miesięcznie. Wskazał również na swój stan zdrowia, zwracając uwagę na uszkodzenie lewej ręki, zwyrodnienie kręgosłupa i nadciśnienie tętnicze. Wymienił comiesięczne koszty utrzymania, wskazując, że po uiszczeniu opłat pozostająca kwota nie zapewnia mu minimum socjalnego. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]" utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W ocenie Kolegium wniosek strony został rozpatrzony przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i rodzinnej przez nią przedstawionej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Kolegium uznało, że strona jest w trudnej sytuacji życiowej, która uniemożliwia spłacenie powstałych zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jednak powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wnioskodawcy, które polegało na wielomiesięcznym niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, ustanowionego wyrokiem sądowym. Bezspornym jest, że z uwagi na stan zdrowia skarżący ma ograniczone możliwości dodatkowego zarobkowania, jednak nie podejmuje on innych czynności mogących poprawić jego sytuację finansową. W szczególności nie zwrócił się do Sądu Rejonowego z wnioskiem o obniżenie alimentów, których suma wynosi obecnie 1 400 zł miesięcznie. Kwota ta znacząco przewyższa dochód wnioskodawcy, a brak systematycznych wpłat generował będzie coraz większe zadłużenie. Zaznaczono, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze, rozpatrując odwołanie od decyzji Wójta Gminy o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, decyzją z "[...]" umorzyło E. R. należność w wysokości 12 144,20 zł wraz z ustawowymi odsetkami. Fakt ten winien zmotywować stronę do podjęcia dalszych kroków celem poprawy jego sytuacji finansowej, nie może natomiast sugerować, że wszystkie jego zobowiązania będą w tej sam sposób umarzane. W celu poprawy sytuacji dochodowej zasadnym byłoby również przyjęcie pomocy ze strony Ośrodka Pomocy Społecznej. W sytuacji skarżącego potrzebne byłoby zwrócenie się do właściwego miejscowo organu pomocy społecznej o przyznanie takiego świadczenia na dwójkę zamieszkujących ze stroną dzieci. Podjęcie przytoczonych wyżej aktywności dałoby skarżącemu możliwość poprawy sytuacji finansowej i stopniowego regulowania ciążącego na nim obowiązku spłaty zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie może on bowiem w tym zakresie liczyć wyłącznie na pomoc Państwa. Skargę na decyzję Kolegium wywiódł skarżący, wnosząc o jej uchylenie. W ocenie skarżącego ustalenia faktyczne i motywy, które legły u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia dają podstawy do stwierdzenia przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego. Uzasadnienie odmowy umorzenia zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego nie znajduje w jego ocenie zastosowania w przedmiotowej sprawie i nie może stanowić uzasadnienia decyzji, gdyż organ wskazuje jako przyczynę niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, ustanowionego wyrokiem sądu. Dłużnik zaś zawsze w miarę możliwości wywiązywał się w stosunku do osób uprawnionych z obowiązku alimentacyjnego, którym jest nie tylko dostarczanie środków utrzymania, ale też osobista piecza nad małoletnimi dziećmi. Sytuacja skarżącego spełnia jego zdaniem wszystkie wymogi przewidziane w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Nie każdy zaś dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych należności. Ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. W przedmiotowej sprawie organ administracji w ramach swego uznania naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Powołał się bowiem tylko na fakty z wywiadu środowiskowego oraz z oświadczenia skarżącego, natomiast obowiązkiem organu jest konkretne zbadanie rzeczywistych potrzeb skarżącego w oparciu o ustawę o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz cel i ocena możliwości spłaty zadłużenia. Brak podjęcia przez organ tych czynności skarżący uznał za naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Za zbyt ogólnikowe i nieprzekonujące należy uznać według strony twierdzenie organu zawarte w decyzji, że sytuacja rodzinna i dochodowa skarżącego jest trudna a pomimo tego organ nie przychyla się do wniosku o umorzenie istniejącego zadłużenia. Sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego uzasadnia w jego ocenie zastosowanie wnioskowanej ulgi w spłacie zaległości alimentacyjnych. Przede wszystkim zwrócono uwagę, że trudna sytuacja dochodowa dłużnika alimentacyjnego jest aktualnie stanem niezależnym od niego. W skardze podkreślono również, że mimo iż skarżący nadal ma zasądzone alimenty na dzieci, to jednak on je aktualnie utrzymuje i wychowuje dwójkę z nich. Córka A. posiada niewielki dochód w postaci 400 zł otrzymywanych z funduszu alimentacyjnego. Oznacza to, że dłużnik alimentacyjny ze swojej niskiej renty ma za zadanie utrzymać nie tylko siebie, ale i dwójkę dzieci, na które to dzieci oraz na dwójkę młodszych, przebywających z matką, zobowiązany jest płacić także alimenty bieżące w kwocie 1.400 zł miesięcznie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 j.t.). Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2019 r., poz. 2325 - zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako p.p.s.a.) uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Nadto wskazania wymaga, że sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.) nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie nie zostało podjęte z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", którym to rozstrzygnięciem Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia "[...]" o odmowie umorzenia stronie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Materialnoprawną podstawę wydanych w sprawie decyzji stanowił art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r., poz. 808), zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z treści wspomnianego przepisu wynika, że umorzeniu mogą podlegać jedynie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się powszechnie, że użycie przez ustawodawcę w przepisie art. 30 ust. 2 ustawy słowa: "może" oznacza, iż decyzja wydana w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy. Decyzja taka jest zatem podejmowana w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że organ administracji publicznej nie ma nakazu wydania decyzji o określonej treści, zgodnej z żądaniem podmiotu wnioskującego o jej wydanie. Właściwy organ może ograniczyć nałożony na dłużnika obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie ma on jednak takiego obowiązku. Taka decyzja nie podlega kontroli sądowej z punktu widzenia celowości. Obejmuje ona zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia. Innymi słowy sąd administracyjny bada w takim przypadku, czy organ administracji publicznej uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach przyznanego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Bogate orzecznictwo sądowoadministracyjne (zob. w tej materii m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 27 października 2020 r.; sygn. akt I OSK 1015/20 oraz z dnia 4 września 2018 r.; sygn. akt I OSK 2604/16; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl) dotyczące możliwości umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wskazuje również na to, że zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności jest odstępstwem, czy wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Należy mieć na uwadze, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Oznacza to, co do zasady, że dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja materialna jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których z systemu wspierania osób uprawnionych do alimentów środkami finansowymi z budżetu państwa (funduszu alimentacyjnego) wypłacono należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą regulację o obowiązku zwrotu organowi równowartości świadczeń z tego funduszu wypłaconych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. W ocenie Sądu w toku kontrolowanego postępowania administracyjnego dokonano prawidłowych ustaleń dotyczących sytuacji życiowej i zawodowej skarżącego. Według tych ustaleń skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką A. R. oraz synem M. R.. Legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności. Jest po chorobie nowotworowej, ma zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, nadciśnienie tętnicze, ma niedowład lewej ręki. Na jego dochód składa się renta w wysokości 1 025 zł. Córka A. R. uczy się w szkole średniej w A, otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 400 zł miesięcznie. Z kolei syn M. R. od 10 listopada 2020 r. przebywa w Ośrodku Wychowawczym. Dochód E. R. pomniejszony jest o zajęcie komornicze tytułem potrąceń alimentacyjnych w wysokości 492,39 zł. Ponadto ponosi wydatki na energię elektryczną (150 zł), gaz (60 zł), leki (150 zł), wodę (77 zł), opłatę za pobyt syna w ośrodku wychowawczym (380-400 zł). Zgodnie z zaświadczeniem Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym jego zadłużenie tytułem zobowiązań alimentacyjnych na dzień 13 sierpnia 2020 r. wynosiło 15 997,70 zł. Uznano, że strona jest w trudnej sytuacji życiowej, która uniemożliwia spłacenie powstałych zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jednak powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wnioskodawcy, które polegało na wielomiesięcznym niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, ustanowionego wyrokiem sądowym. Nie można pominąć okoliczności, że rozpoznawanie wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wymaga wyważenia interesu jednostki i interesu społecznego. Zastosowanie instytucji umorzenia pozostawałoby w konflikcie z interesem społecznym w sytuacji, gdy o umorzenie należności występuje osoba, która nie reguluje zobowiązań wobec własnych dzieci, a która jest w wieku i stanie zdrowia umożliwiającym podjęcie zatrudnienia. Nie można bowiem zapominać o tym, że umorzenie ma charakter trwały, co oznacza, że raz umorzone należności nie podlegają już egzekucji. Dopóty, dopóki dłużnik sam nie wymaga stałej opieki osoby trzeciej, powinien zrobić wszystko, by zdobyć środki nie tylko na swoje utrzymanie, ale przede wszystkim na utrzymanie dzieci, na które powinien płacić alimenty. Skarżący zaś dysponuje pewnymi dochodami w postaci renty. Co prawda są one niewielkie, ale nie może to zwalniać go całkowicie z ponoszenia kosztów utrzymania jego dzieci. Poza tym skarżący ma pewne możliwości zwiększenia swoich dochodów. Mógłby przecież zwrócić się do właściwego organu pomocy społecznej o świadczenia z pomocy społecznej na konkretne cele, związane na przykład z opieką nad dziećmi (na co zwracały uwagę organy). Ponadto, jeśli wysokość alimentów jest nieadekwatna do jego możliwości finansowych, to zawsze istnieje możliwość zwrócenia się do Sądu Rejonowego o obniżenie tych alimentów, czy też nawet ich zniesienie. Tym bardziej, że jak twierdzi skarżący, faktycznie utrzymuje dwójkę dzieci, na które ma zasądzone alimenty. Prowadzi bowiem wspólne gospodarstwo domowe z córką A. R. oraz synem M. R. (który według ustaleń organów od 10 listopada 2020 r. przebywa w Ośrodku Wychowawczym). Zwrócić należy również uwagę, że skarżący kategorycznie wykluczył możliwość spłaty zadłużenia alimentacyjnego w formie ratalnej bądź w późniejszym terminie, a interesuje go jedynie całkowite umorzenie, co wynika z protokołu przesłuchania strony z dnia 15 grudnia 2020 r. (akta adm., k. – 81). Taka sytuacja nie zasługuje na aprobatę, ponieważ zasadą jest, że rodzic powinien ponosić koszty utrzymania swoich dzieci i nie może przerzucać ich w całości na Skarb Państwa. Zauważyć też należy, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]" uchyliło decyzję organu I instancji i orzekło umorzyć wobec skarżącego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 12.144, 20 zł wraz z odsetkami otrzymanych przez uprawnione: A. R., N. R., M. R. i S. R. (kserokopia decyzji Kolegium, akta adm., k . – 72). Tym samym skarżący otrzymał już istotną pomoc w postaci umorzenia znacznej kwoty należności alimentacyjnych. Trzeba mieć też na uwadze, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być odebrane jako forma zachęcenia innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci, w sytuacji gdy sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona z zaniedbań, które miały miejsce przed kilku laty i obecnie dłużnik ponosi tego negatywne konsekwencje (por. wyrok WSA w Gliwicach z 3 grudnia 2019 r., II SA/Gl 1049/19). Reasumując, należy stwierdzić, że skarżona decyzja organu odwoławczego została wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami i nie zachodzą przesłanki uzasadniające jej uchylenie, zaś zgromadzony w sprawie materiał dowodowy należy uznać za kompletny i wyczerpujący, pozwalający na wydanie decyzji zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Sytuacja życiowa i finansowa skarżącego została wyjaśniona w stopniu wystarczającym i organy nie negowały tego, że jest obiektywnie trudna. Ponadto, w decyzji wskazano okoliczności i fakty, które zostały udowodnione, na których oparł się organ wydając swoje rozstrzygnięcie. Stanowisko organu jest racjonalne i nie wykracza poza ramy uznania administracyjnego. W konkluzji nie można więc zgodzić się ze wskazanymi w skardze naruszeniami prawa procesowego i podnoszonym przez stronę skarżącą niewystarczającym w wielu aspektach przeprowadzeniem postępowania wyjaśniającego oraz przekroczeniem granic uznania administracyjnego przy wydaniu decyzji. W związku z powyższym, skargę jako niezasadną, należało oddalić na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.