I ACa 116/18

<p>Sygn. akt <strong> <!-- -->I ACa 116/18</strong> </p> <div> <h2>POSTANOWIENIE</h2> <p>Dnia 7 listopada 2018 r.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Apelacyjny w Poznaniu I Wydział Cywilny</strong> </p> <p>w składzie:</p> <p> Przewodniczący: SSA Małgorzata Gulczyńska</p> <p>Sędziowie: SSA Bogdan Wysocki /spr./</p> <p> SSA Jan Futro</p> <p>Protokolant: st. sekr. sąd. Agnieszka Paulus</p> <p>po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2018 r. w Poznaniu</p> <p>na rozprawie</p> <p>sprawy z powództwa <strong> <!-- -->Prokuratora Rejonowego we Wrześni</strong> </p> <p>przy udziale <strong> <!-- --> <span class="anon-block">H. J.</span> </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->o ubezwłasnowolnienie</strong> </p> <p>na skutek apelacji uczestniczki postępowania</p> <p>od postanowienia Sądu Okręgowego w Poznaniu</p> <p>z dnia 27 października 2017 r. sygn. akt XII Ns 47/17</p> <p>postanawia:</p> <p> <strong> <!-- -->zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że wniosek oddalić.</strong> </p> <p>Jan Futro Małgorzata Gulczyńska Bogdan Wysocki </p> <table> <colgroup> <col width="251"/> <col width="251"/> <col width="251"/> </colgroup> <tr> <td> </td> <td> </td> <td> </td> </tr> </table> <p> <strong> <!-- -->Sygn. akt I ACa 116/18</strong> </p> </div> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>We wniosku z dnia 27 stycznia 2017 r. Prokurator Rejonowy we Wrześni wniósł o ubezwłasnowolnienie częściowe uczestniczki postępowania <span class="anon-block">H. J.</span>. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że uczestniczka choruje na schizofrenię paranoidalną, z uwagi na zaostrzenie objawów chorobowych wymaga przymusowego leczenia, nie przyjmuje leków i spożywa alkohol. Wymaga pomocy w sprawach życiowych.</p> <p>Uczestniczka postępowania w trakcie wysłuchania sprzeciwiła się wnioskowi, przyznała jednak, że choruje na schizofrenię paranoidalną ale leczy się psychiatrycznie i zażywa leki.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Okręgowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 27 października 2017 r. orzekł częściowe ubezwłasnowolnienie <span class="anon-block">H. J.</span> z powodu schizofrenii paranoidalnej w niepełnej remisji z łagodnymi objawami rezydualnymi oraz negatywnymi (pkt 1), kosztami postępowania obciążyć Skarb Państwa w zakresie poniesionym (pkt 2). </strong> </p> <p>Podstawą orzeczenia były następujące ustalenia faktyczne i rozważania prawne Sądu I instancji.</p> <p>Uczestniczka postępowania <span class="anon-block">H. J.</span> <span class="anon-block">urodziła się (...)</span> Jest bezdzietną panną, zamieszkuje samotnie w miejscowości <span class="anon-block">N.</span>. Utrzymuje się renty w kwocie ok. 1320 zł, jest współwłaścicielką dwóch nieruchomości.</p> <p>Uczestniczka choruje na schizofrenię paranoidalną od 1999 roku. Od tego momentu czterokrotnie przebywała w Wojewódzkim Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych <span class="anon-block"> (...)</span> w <span class="anon-block">G.</span>. Ostatni pobyt miał miejsce w 2016 roku, za namową siostry. W trakcie pobytu uzyskano stan pozwalający na leczenie ambulatoryjne. Uczestniczka leczy się psychiatrycznie ale nie zażywa leków w sposób systematycznie. <span class="anon-block">H. J.</span> funkcjonuje prawidłowo w codziennym życiu, płaci rachunki, robi zakupy, pierze pali w piecu, jednakże na skutek zaniechania zażywania leków dochodzi do zachowań nieracjonalnych. Uczestniczka jest częściowo tylko krytyczna wobec objawów choroby.</p> <p>Uczestniczka została wysłuchana w sprawie w dniu 15 maja 2017 r. Uczestniczka podała, że nie zgadza się w wnioskiem, choruje na schizofrenię ale leczy się psychiatrycznie i zażywa zapisane leki.</p> <p>Z opinii biegłych sądowych psychiatry <span class="anon-block">A. Ł.</span> – Wojewody oraz psychologa <span class="anon-block">J. K.</span> wynika, że uczestniczka choruje na schizofrenię paranoidalną w stanie niepełnej remisji, z łagodnymi objawami rezydualnymi i negatywnymi. Wymaga pomocy w sprawach dotyczących jej zdrowia, w sprawach urzędowych i finansowych jest samodzielna. Biegli stwierdzili także, że krytycyzm chorobowy u uczestniczki jest obniżony.</p> <p>Zgodnie z treścią <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 13;art. 13 § 1)">art. 13 § 1 k.c.</a> ubezwłasnowolnienie może nastąpić wobec osoby, która z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju psychicznego, bądź innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Zgodnie natomiast z treścią <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 16;art. 16 § 1)">art. 16 § 1 k.c.</a> ubezwłasnowolnienie częściowe może nastąpić wobec osoby, która z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju psychicznego, bądź innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii wymaga pomocy do prowadzenia jej spraw a jednocześnie stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Z istoty obu tych przepisów wynika, że ubezwłasnowolnienie może nastąpić jedynie w interesie osoby dotkniętej określonymi w nim zaburzeniami i tylko dla ochrony jej praw. Dobro tej osoby jest więc pozytywną przesłanką orzeczenia ubezwłasnowolnienia.</p> <p>Ubezwłasnowolnienie może być orzeczone tylko w interesie i dla dobra osoby, której wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy w celu zapewnienia jej pomocy w prowadzeniu swych spraw lub uzupełnienia braku możności kierowania swym postępowaniem.</p> <p>Zdaniem Sądu stan zdrowia uczestniczki i jej sytuacja życiowa uzasadnia orzeczenie wobec niej ubezwłasnowolnienia częściowego. Bezspornym jest, że uczestniczka cierpi na chorobę psychiczną – schizofrenię paranoidalną. Niewątpliwie uczestniczka jest samodzielna w sprawach finansowych i urzędowych natomiast nie leczy się systematycznie, co spowodowało w 2016 zaostrzenie objawów oraz pobyt w szpitalu. Uczestniczka sama przyznała, że zapomina czasem o zażywaniu leków a jednocześnie jak wynika z zeznań jej siostry nie wyraziła zgody na leczenie w formie injekcji, co zapobiegłoby niesystematycznemu zażywaniu leków.</p> <p>W postępowaniu o ubezwłasnowolnienie konieczne jest sprecyzowanie pojęcia „pomoc w prowadzeniu swoich „, które stanowi wymaganą podstawę zastosowania <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 16;art. 16 § 1)">art. 16 § 1 k.c.</a> "Prowadzenie spraw" jest w judykaturze rozumiane szeroko i obejmuje się nim czynności prawne i faktyczne, sprawy zarówno majątkowe, jak i osobiste. Zasadnicze znaczenie ma ustalenie przez sąd rzeczywiście istniejącego zakresu spraw wymagających decyzji i czynności danej osoby (tak też w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 1972 r., II CR 48/72, OSNC 1972, nr 12, poz. 220). Konieczne jest wyjaśnienie, w jakich konkretnych sprawach osobie tej potrzebna jest pomoc. Innymi słowy, nie można poprzestać na ogólnym stwierdzeniu o potrzebie pomocy, gdyż nieodzowne jest określenie rzeczywistego i skonkretyzowanego jej zakresu. Orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu częściowym winno być poprzedzone ustaleniem, w prowadzeniu jakich konkretnie spraw potrzebna jest pomoc osobie cierpiącej na chorobę psychiczną lub inne zaburzenia psychiczne. Zdaniem Sądu ze zgromadzonych w niniejszej sprawie dowodów wynika, że taka pomoc jest niezbędna uczestniczce przede wszystkim w zakresie nadzoru nad procesem leczenia – uczestniczka bowiem nie leczy się systematycznie a to powoduje pogorszenie się stanu zdrowia.</p> <p>Uczestniczka pozostaje w dobrych stosunkach w siostrą, która w razie możności udziela jej wsparcia ale nie zawsze jest w stanie kontrolować proces jej leczenia. Uczestniczka odmawia też wsparcia ze strony opieki społecznej. Zdaniem sądu w takim wypadku w celu ochrony jej osoby konieczne będzie więc ustanowienie dla niej kuratora – którego zadaniem będzie udzielenie pomocy w ww. sprawach</p> <p>W razie długotrwałej poprawy staniu zdrowia i systematycznego leczenia ubezwłasnowolnienie może być uchylone, także na wniosek uczestniczki.</p> <p>Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że ubezwłasnowolnienie leży w interesie uczestniczki.</p> <p>O kosztach orzekł na zasadzie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 520;art. 520 § 2)">art. 520 § 2 k.p.c.</a>, art. 96 ust.1 pkt 6 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.</p> <p> <strong> <!-- --> Apelację od postanowienia złożyła uczestniczka postępowania, zaskarżyła je w całości. </strong>Z treści apelacji wynika, że uczestniczka wnosi o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku o jej ubezwłasnowolnienie częściowe.</p> <p>W odpowiedzi na apelację prokurator wniósł o jej oddalenie.</p> <p>Na rozprawie apelacyjnej sąd odwoławczy na wniosek uczestniczki przeprowadził dowód z zeznań świadka <span class="anon-block">M. J.</span> – siostry uczestniczki, na okoliczność aktualnego stanu zdrowia uczestniczki, jej funkcjonowania w życiu codziennym oraz stosunku do choroby i kontynuowania leczenia.</p> <p>Świadek ten zeznała, że uczestniczka <span class="anon-block">H. J.</span> funkcjonuje w pełni samodzielni w życiu codziennym i nie wymaga pomocy innych osób.</p> <p>Obecnie choroba psychiczna jest w stanie remisji, a uczestniczka systematycznie poddaje się leczeniu psychiatrycznemu w ramach prywatnych wizyt.</p> <p>Uczestniczka natomiast przedłożyła zaświadczenie wystawione przez lekarza psychiatrę <span class="anon-block">W. K.</span>, prowadzącego Prywatny Gabinet Lekarski w <span class="anon-block">O.</span> (k. 105), z którego wynika, że rzeczywiście systematycznie kontroluje ona w tym Gabinecie stan swojego zdrowia psychicznego.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Apelacja okazała się uzasadniona.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Stosownie do przepisu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 16;art. 16 § 1)">art. 16 § 1 kc</a> osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu m.in. choroby psychicznej, jeżeli stan ten osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, jednakże potrzebna jest jej pomoc do prowadzenia jej spraw.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Przyjmuje się co prawda, że przez „prowadzenie spraw” rozumie się nie tylko podejmowanie czynności pranych, ale także pewnych powtarzających się czynności faktycznych.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Zawsze jednak będzie chodziło tu o sprawy mające cechy spraw urzędowych lub w inny sposób wpływające bądź mogące wpływać na sytuacje prawną, szczególnie majątkową, ubezwłasnowolnionego.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Sąd winien przy tym zawsze ustalić, w jakich konkretnie sprawach osoba mająca być ubezwłasnowolniona będzie potrzebować stałej pomocy ze strony kuratora.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Muszą to być zarazem sprawy, w których kurator, ustanowiony zgodnie z przepisem <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 16;art. 16 § 2)">art. 16 § 2 kc</a>, będzie miał rzeczywiste możliwości udzielania podopiecznemu pomocy, przy wykorzystaniu różnego rodzaju narzędzi prawnych.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Przenosząc to na realia rozpoznawanej sprawy, należy stwierdzić jednoznacznie, że uczestniczka nie wymaga pomocy kuratora w żadnych istotnych sprawach.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Z ustaleń sądu, potwierdzonych wynikami badania psychiatryczno –psychologicznego, wynika, że jest ona całkowicie samodzielna w zakresie prowadzenia swoich spraw finansowych oraz urzędowych i w tym zakresie nie wymaga żadnej pomocy.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Natomiast sąd I instancji uznał za celowe częściowe ubezwłasnowolnienie powołując się na tą część opinii biegłych, w której stwierdzili oni, że uczestniczka wymaga nadzoru ze strony osoby trzeciej w procesie leczenia psychiatrycznego, w szczególności jego systematyczności i odpowiedniego sprofilowania.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Argumentacja taka jest jednak nie do zaakceptowania.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Po pierwsze uczestniczka zdaje sobie sprawę z istniejącej u niej choroby psychicznej i systematycznie odbywa wizyty u lekarza psychiatry.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Przede wszystkim jednak Sąd Okręgowy nie podjął nawet próby wskazania, jakie praktycznie czynności wobec podopiecznej częściowo ubezwłasnowolnionej mógłby podjąć kurator, gdyby np., w przypadku silnego nawrotu choroby, zaprzestała ona pobierania leków, nie chciała się hospitalizować itp.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->W tej sferze funkcjonowania pacjenta, także częściowo ubezwłasnowolnionego, kurator nie dysponuje żadnymi skutecznymi narzędziami (środkami).</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Zgodnie bowiem z przepisami <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20090520417" title="Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta - Dz. U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 (art. 16;art. 17)">art. 16 i 17 ustawy z dnia 6 listopada 2008r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta</a> (tekst jedn. Dz. U. 2017.1318) osoba częściowo ubezwłasnowolniona zachowuje pełną samodzielność w podejmowaniu decyzji co do podjęcia i zaniechania leczenia, jego form itp.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Dotyczy to także zgody na leczenie psychiatryczne oraz przyjęcie do szpitala psychiatrycznego (por. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19941110535" title="Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego - Dz. U. z 1994 r. Nr 111, poz. 535 (art. 20;art. 22;art. 22 ust. 1;art. 22 ust. 3)">art. 20 oraz 22 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994r. o ochronie zdrowia psychicznego</a> tekst jedn. Dz. U. 2018.1878, wymagana w w/w przepisach zgoda kuratora lub przedstawiciela ustawowego występuje obok a nie zamiast zgody pacjenta). </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Oczywiście, w przypadkach przewidzianych ustawą osobę chorą psychicznie można hospitalizować bez jej zgody, w szczególności, gdy zagraża ona bezpośrednio własnemu, życiu lub albo życiu lub zdrowiu innych osób (zob. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19941110535" title="Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego - Dz. U. z 1994 r. Nr 111, poz. 535 (art. 23;art. 24;art. 25;art. 26;art. 27;art. 28)">art. 23 – 28 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego</a>).</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->W prowadzącej do tego procedurze nie ma jednak także miejsca na czynności, które mógłby podejmować, ze skutkiem wobec podopiecznego, kurator osoby częściowo ubezwłasnowolnionej.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Całkowicie w związku należy odrzucić jako niedopuszczalną sugerowaną przez biegłych koncepcję, zgodnie z którą kurator mógłby decydować za uczestniczkę, wbrew jej woli, w przedmiocie przyjęcia właściwej „strategii” leczenia, polegającej np. na narzuceniu jej przyjmowania leków w drodze iniekcji zamiast doustnie. </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Należy również mieć na uwadze, że stosowanie instytucji ubezwłasnowolnienia, jako prowadzącej do istotnego ograniczenia praw, w tym obywatelskich, chorego, musi następować w sposób ostrożny i wyważony, w sytuacji wyraźnej ku temu potrzeby, a nie, jak w rozpoznawanej sprawie, na podstawie ogólnikowych przesłanek i wniosków.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Jak wskazuje praktyka, nie tylko nie należą do rzadkości, ale wręcz typowe są sytuacje, gdy chorzy na takie schorzenia jak schizofrenia paranoidalna, w przypadku nawrotu czy nasilenia objawów chorobowych, okresowo zaniedbują leczenie, w tym farmakologiczne.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Absurdalne jednak byłoby przecież przyjęcie założenia, że z tej przyczyny powinni oni podlegać automatycznemu, „profilaktycznemu” ubezwłasnowolnieniu.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Z tych przyczyn na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 386;art. 386 § 1)">art. 386 § 1 kpc</a> oraz <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 16)">art. 16 kc</a> Sąd Apelacyjny postanowił jak w sentencji.</strong> </p> <p> <strong> <!-- --> <em> <!-- --> Jan Futro Małgorzata Gulczyńska Bogdan Wysocki </em> </strong> </p> </div>