II OZ 796/21

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Tomasz Zbrojewski po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 sierpnia 2021 r., sygn. akt IV SAB/Wa 1604/19 odrzucające skargę kasacyjną J. M. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 grudnia 2019 r., sygn. akt IV SAB/Wa 1604/19 odrzucającego skargę J. M. na bezczynność Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o udostępnienie z rejestru PESEL danych osobowych postanawia: oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2021 r. odrzucił skargę kasacyjną J. M. od postanowienia tegoż Sądu z dnia 19 grudnia 2019 r., sygn. akt IV SAB/Wa 1604/19. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podał, że pismem z dnia 24 czerwca 2020 r. skarżący reprezentowany przez adwokata wywiódł skargę kasacyjną od ww. orzeczenia z dnia 19 grudnia 2019 r. Zarządzeniem z dnia 1 lipca 2020 r. Sąd wezwał pełnomocnika skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł, w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi kasacyjnej. Odpis powyższego zarządzenia pełnomocnik skarżącego odebrał w dniu 6 lipca 2020 r. Pismem z dnia 7 lipca 2021 r. skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych, zaś starszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 29 lipca 2020 r., sygn. akt IV SPP/Wa 270/20 odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższe orzeczenie starszego referendarza sądowego zostało utrzymane w mocy postanowieniem Sądu z dnia 21 października 2020 r., sygn. akt IV SPP/Wa 270/20. Zarządzeniem z dnia 14 grudnia 2020 r. Sąd wezwał pełnomocnika skarżącego do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 1 lipca 2020 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi kasacyjnej. Powyższe zarządzenie zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego w dniu 21 grudnia 2020 r. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, pismem z dnia 22 grudnia 2020 r. skarżący ponownie wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w związku ze skargą kasacyjną. Postanowieniem z dnia 23 lutego 2021 r., sygn. akt IV SPP/Wa 11/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, zaś Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 8 lipca 2021 r., sygn. akt II OZ 395/21 oddalił zażalenie na powyższe postanowienie. W dokumentach księgowych dotyczących opłat sądowych nie zidentyfikowano wpłaty wpisu sądowego od skargi kasacyjnej do niniejszej sprawy (sprawdzono do 4 sierpnia 2021 r.). Sąd Wojewódzki podniósł, że z utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że zdarzeniem, które zwalnia stronę od obowiązku uiszczenia wpisu jest złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. W takim przypadku, po zakończeniu postępowania w przedmiocie prawa pomocy w sposób niekorzystny dla skarżącego, skarżący wzywany jest do uiszczenia wpisu sądowego. Ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wywołuje już jednak skutków suspensywnych. Na gruncie niniejszej sprawy postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy skarżącemu w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych zakończyło się w dniu 21 października 2020 r., tj. w dacie wydania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowienia utrzymującego w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 29 lipca 2020 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez skarżącego zakresie. W rezultacie, wobec niezwolnienia skarżącego z kosztów sądowych, zarządzeniem z dnia 14 grudnia 2020 r. (doręczonym w dniu 21 grudnia 2020 r.) skarżący wezwany został do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 1 lipca 2020 r. W dacie wydania i doręczenia rzeczonego wezwania postanowienie o rozpoznaniu prawa pomocy było prawomocne, co oznaczało obowiązek wezwania pełnomocnika skarżącego do uiszczenia wymaganego wpisu i obowiązek jego zapłaty w terminie siedmiu dni od daty doręczenia wezwania. Wystąpienie przez skarżącego po doręczeniu jego pełnomocnikowi wezwania do uiszczenia wpisu, nawet przed upływem siedmiodniowego terminu do jego zapłacenia, z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, nie przerywa biegu terminu do uiszczenia wpisu. Dlatego też ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony w sytuacji, gdy Sąd postanowieniem z dnia 21 października 2020 r. stwierdził, że skarżący nie spełnia przesłanek do zwolnienia go z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych nie ma wpływu na bieg terminu do uiszczenia wpisu i nie chroni skarżącego przed skutkami niezastosowania się do treści wezwania we wskazanym przez Sąd terminie, a tym bardziej nie powoduje, że "pierwotne wezwanie traci swoją aktualność". Sąd I instancji wskazał, że zarządzenie Sądu z dnia 1 lipca 2020 r. stało się prawomocne w wyniku braku zaskarżenia, a skarżącemu nie przyznano prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Po prawomocnym zakończeniu postępowania w przedmiocie prawa pomocy, w wykonaniu zarządzenia Sądu z dnia 14 grudnia 2020 r. wezwano pełnomocnika skarżącego do wykonania prawomocnego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, które zostało doręczone w dniu 21 grudnia 2020 r. W terminie otwartym do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie uiszczając przy tym wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, co w rezultacie skutkować musiało odrzuceniem skargi kasacyjnej, na podstawie art. 220 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., zwana dalej: "p.p.s.a."). Zażalenie na powyższe postanowienie złożył J. M. reprezentowany przez pełnomocnika. Skarżący wskazał, że konieczność jego wniesienia, determinująca nieodzowność jego uchylenia, podyktowana jest potrzebą uzyskania odpowiedzi na następujące fundamentalne kwestie: 1) czy można uznać za zgodne z prawem postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej z tej przyczyny, iż skarżący nie uiścił wpisu sądowego od takiej skargi, w sytuacji, gdy poprzedzające je postępowanie incydentalne w sprawie przyznania skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, zakończone zostało postanowieniem odmownym, które obiektywnie nie spełnia predykatu zgodności z prawem, ergo, czy, a jeśli tak, na ile dopuszczalny jest w judykaturze błąd materialny; 2) czy znajduje umocowanie w zasadzie państwa prawa oraz standardach z niej wyprowadzanych (i) nałożenie na skarżącego obowiązku poniesienia w sprawie przed sądem administracyjnym kosztów sądowych (tu uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej jako dochodu Skarbu Państwa), a to na skutek uprzedniej odmowy zwolnienia od takich kosztów oraz (ii) wyprowadzenie niekorzystnych dla skarżącego skutków prawnych, poprzez zamknięcie drogi sądowej dochodzenia naruszonych praw, w sytuacji, gdy Skarb Państwa dysponuje od dnia 30.04.2008 r., oczywiście nielegalnie, kwotą 992.621 zł, należną skarżącemu, a podejmowane przez niego usiłowania i próby dochodzenia - także przed właściwym sądem administracyjnym - nałożenia na organ władzy publicznej, dysponujący ww. kwotą, obowiązku jej zwrotu, napotykają nieuzasadnione przeszkody; 3) czy, a jeśli tak, na ile zgodne z art. 1 § 1 i § 2 ustawy prawo o ustroju sądów administracyjnych oraz z art. 3 § 1 i § 2 p.p.s.a., zatem także dopuszczalne co do zasady jest sui generis legalizowanie oczywiście niezgodnej z prawem działalności administracji publicznej i zaniechanie stosowania środków określonych w ustawie, tylko z tej przyczyny, iż skarżący nie jest zdolny ponieść kosztów sądowych w sprawie sądowoadministracyjnej, w szczególności wtedy, gdy okoliczność ta jest znana Sądowi z urzędu; 4) czy, a jeśli tak, na ile zgodnym z prawem, zatem dopuszczalnym jest pozbawianie skarżącego prawa do sądu oraz przeprowadzanie takiej wykładani przepisów p.p.s.a. - z przyczyn ad personam petitoris - iż prowadzi to do zamknięcia drogi sądowej dochodzenia naruszonych praw; Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 230 § 1 i § 2 p.p.s.a., od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosunkowy lub stały. Pismami, o których mowa w § 1, są skarga, sprzeciw od decyzji, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania. Stosownie natomiast do treści art. 220 § 3 p.p.s.a., skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania, od których pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, podlegają odrzuceniu przez sąd. Z powyższych przepisów wynika, że zasadą jest obowiązek uiszczenia wpisu sądowego od wnoszonego przez stronę pisma, w tym przypadku skargi kasacyjnej. Wyjątki od takiego obowiązku wymieniają przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i są to przedmiotowo-podmiotowe zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów (art. 239 p.p.s.a.) czy też instytucja prawa pomocy (art. 243 p.p.s.a. i następne). W niniejszej sprawie skarżący nie jest zwolniony z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi z mocy przepisów powołanej wyżej ustawy i nie został zwolniony z tego obowiązku na podstawie orzeczenia sądu. Postanowieniem starszego referendarza sądowego z dnia 29 lipca 2020 r., utrzymanym w mocy postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 października 2020 r., odmówiono bowiem przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z akt sprawy wynika także, że pomimo skutecznie doręczonego wezwania do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 1 lipca 2020 r., co nastąpiło pismem z dnia 14 grudnia 2020 r., doręczonym stronie w dniu 21 grudnia 2020 r. i pouczeniu skarżącego, o skutkach jego nie wykonania, w zakreślonym terminie, skarżący nie uiścił należnego wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. W związku z powyższym, Sąd I instancji prawidłowo orzekł o odrzuceniu skargi kasacyjnej na podstawie art. 220 § 3 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu Wojewódzkiego, mające oparcie w poglądach prezentowanych przez tutejszy Sąd, zgodnie z którym, ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, nawet w terminie przewidzianym dla uiszczenia wpisu, nie może uchylić skutków prawomocności pierwotnego rozstrzygnięcia w kwestii prawa pomocy. W takiej sytuacji słusznie Sąd I instancji uznał, że kolejny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie zawiesił biegu terminu do uiszczenia wpisu sądowego. Wezwanie skierowane na ręce profesjonalnego pełnomocnika było wymagalne, skarżący zobligowany był do dotrzymania terminu i uiszczenia należnej kwoty (zob. postanowienia NSA: z dnia 25 lipca 2019 r., sygn. akt II OZ 588/19; z dnia 21 marca 2018 r., sygn. akt II OZ 308/18). Odnosząc się do argumentacji zawartej w zażaleniu, która zmierza w konkluzji do stwierdzenia, że strona została pozbawiona prawa do sądu, wskazać należy, że prawo do sądu reguluje art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r. nr 61, poz. 284, ze zm.). Odrzucenie skargi (skargi kasacyjnej) przez sąd nie powoduje z automatu naruszenia tego prawa, bowiem merytoryczne rozpoznanie skargi (skargi kasacyjnej) przez sąd nie zawsze jest możliwe i prawnie dopuszczalne. Sąd w pierwszej kolejności bada dochowanie przez skarżącego obowiązków o charakterze proceduralnym i w sytuacji stwierdzenia uchybień w tym zakresie ogranicza się jedynie do formalnego rozpoznania skargi. Nie można bowiem procedować nad środkiem prawnym wadliwie wniesionym, którego braki nie zostały usunięte. Dopiero w sytuacji prawidłowego wniesienia skargi (skargi kasacyjnej), w tym jej właściwego opłacenia, możliwe jest jej merytoryczne rozpoznanie. Zauważyć także należy, że prawo pomocy stanowi wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach, które w niniejszej sprawie, jak wskazano powyżej, nie zaistniały. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest też uprawniony w tym postępowaniu wpadkowym do dokonywania jakichkolwiek ocen odnośnie zasadności podjętego przed Sądem Wojewódzkim rozstrzygnięcia w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy. Wskazywane okoliczności jak próby odzyskania należności od Skarbu Państwa, czy też legitymowanie się przez stronę w innych sprawach przyznanym prawem pomocy, pozostają bez związku z niniejszą sprawą. Powyższe ograniczenie nie może być rozumiane jako sprzeczne z przepisami Konstytucji RP i powołanej Konwencji, gdyż ponoszenie kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu istoty prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń, a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. A zatem brak merytorycznego rozpoznania skargi (skargi kasacyjnej) nie oznacza automatycznie naruszenia zasady prawa do sądu (zob. postanowienie NSA z dnia 6 sierpnia 2019 r., sygn. akt II OZ 680/19). Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.