I SA/Rz 481/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. NSA Jacek Surmacz, Sędzia WSA Jacek Boratyn, Sędzia WSA Małgorzata Niedobylska /spr./, Protokolant ref. Sabina Długosz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 października 2021 r. sprawy ze skargi J.K. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] maja 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rentowego uchyla zaskarżoną decyzję. UZASADNIENIE Przedmiotem skargi J.K. (dalej: Skarżący/Zobowiązany) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS/organ) z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] odmawiająca umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rentowego. Z uzasadnienia decyzji i akt sprawy wynika, że w dniu 8 marca 2021 r. Skarżący wystąpił do KRUS z wnioskiem o umorzenie należności wynikającej z nadpłaty z tytułu nienależnie pobranej renty rolniczej, w związku z wyłączeniem z ubezpieczenia społecznego rolników małżonki B.K., która podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. W uzasadnieniu podał, że jego rodzina znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Ma na utrzymaniu [...] a koszty jego utrzymania pochłaniają większą część budżetu. Wyjaśnił, że małżonka podjęła zatrudnienie w celu podratowania sytuacji materialnej rodziny i podpisując umowę została poinformowana, że powyższy fakt o podjęciu pracy i ubezpieczeniu w ZUS zostanie zgłoszony do wszystkich zainteresowanych instytucji, w tym KRUS. Wskazał, że jego stan zdrowia nie pozwala na podjęcie jakiejkolwiek dorywczej pracy, z której wynagrodzenie pozwoliłoby spłacić nienależnie pobrane świadczenie. Do wniosku dołączył swoje zeznanie podatkowe i zeznanie podatkowe małżonki. W trakcie postępowania wyjaśniającego ustalono, że [...]. Stan budynku mieszkalnego określony jest jako bardzo dobry. W skład gospodarstwa wchodzi także budynek gospodarczy w stanie nadającym się do rozbiórki. Ustalono, że do 15 lutego 2021 r. Zobowiązany posiadał gospodarstwo rolne [...] zaś po umowie dzierżawy posiada działkę [...]. Ponadto rodzina korzysta ze świadczenia wychowawczego z GOPS (500+) [...] Skarżący pobiera rentę rolniczą w kwocie [...] netto miesięcznie, a ponadto pobiera wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia w wysokości [...] zł netto, żona Skarżącego pracuje zawodowo osiągając dochód w kwocie netto [...]. Łączny dochód rodziny wynosi zatem [...] zł. Udokumentowane miesięczne wydatki określono na kwotę 1870, 46 zł. Mając na uwadze powyższe organ decyzją z dnia [...] maja 2021 r. odmówił Skarżącemu umorzenia nienależnie pobranego świadczenia rentowego stwierdzając, że spłata zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego świadczenia nie spowoduje znacznego uszczerbku dla Skarżącego i jego rodziny. W ocenie KRUS w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły przesłanki umożliwiające umorzenie przedmiotowej należności, w szczególności straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub inne zdarzenia losowe, które powodowałyby pozytywne rozpatrzenie przedmiotowego wniosku. Zdaniem organu spłata należności nie pozbawi Skarżącego możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. Organ podkreślił, że Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej. Leczy się w podstawowej opiece zdrowotnej o charakterze publicznym, w której leczenie ubezpieczonych osób jest bezpłatne Ww. decyzję Zobowiązany zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, wnosząc o sprawiedliwy i zgodny z sumieniem wyrok w tej sprawie. W uzasadnieniu skargi Skarżący wskazał na utratę pracy z dniem 31 maja 2021 r., z powodu zaliczenia go do grupy inwalidztwa lekkiego 10- N, a jednocześnie brak możliwości podjęcia nowej pracy ze względu na stan zdrowia. Dodał też, że dochód jego żony jest niepewny, bo umowa o pracę wygasa 30 czerwca 2021 r., natomiast świadczenie 500+ jest wydatkowane w pełni na dzieci. Skarżący podkreślił, że obecny dochód rodziny to [...] - wynagrodzenie małżonki i [...] zł - renta Skarżącego, przy czym faktycznie po odbiciu nienależnie pobranego świadczenia wynosi ona zaledwie 730 zł. Po opłaceniu rachunków i zobowiązań pozostaje kwota poniżej progu ubóstwa. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019r., poz.2325 – dalej P.p.s.a.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Natomiast zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa KRUS w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, wydana na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2021r., poz. 266 – dalej: u.u.s.r.) Stosownie do treści powołanego przepisu, Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może m.in. umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części. Brzmienie powyższego przepisu wskazuje, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, bowiem wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu. "Uznaniowość" nie oznacza jednak dowolności w orzekaniu organów. Zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś by decyzja ta poddawała się kontroli Sądu. W każdym przypadku organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Kontrolując wydane w danej sprawie decyzje Sąd ocenia sposób przeprowadzenia postępowania w sprawie, w szczególności, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, respektując treść zasady prawdy obiektywnej, czy uwzględnił wszystkie okoliczności danej sprawy, umożliwił stronie czynny udział w postępowaniu a końcowo, czy uzasadnił należycie wydane w sprawie rozstrzygnięcie. Do przestrzegania tych zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej jest zobowiązany na mocy art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm. - dalej: k.p.a.) Rozstrzygnięcie podjęte w ramach uznania wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), tj. przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.). Zakres okoliczności, jakie organ powinien ustalić i materiału dowodowego, jaki powinien zgromadzić, jest zdeterminowany treścią przesłanek umorzenia należności, o których mowa w art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. Z brzmienia tego przepisu wynika, że przesłankami warunkującymi umorzenie należności jest złożenie w tym zakresie stosownego wniosku i zaistnienie ważnego interesu zainteresowanego. Organ powinien przy tym uwzględnić, z jednej strony możliwości płatnicze wnioskodawcy, a z drugiej, stan finansów funduszu emerytalno - rentowego. Pojęcie ważnego interesu zainteresowanego nie zostało przez ustawodawcę ściśle zdefiniowane, dlatego też o tym, czy w sprawie zachodzi ważny interes zainteresowanego decydują różnorakie czynniki. O jego zaistnieniu świadczyć może zarówno trudna sytuacja finansowa, majątkowa, osobista, czy zdrowotna zobowiązanego, jak i wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych (takich jak klęska żywiołowa, niezawiniona utrata możliwości zarobkowania, choroba lub ciężkie kalectwo), które zaburzyły w istotny sposób codzienne funkcjonowanie strony, w tym negatywnie wpłynęły na stan środków przeznaczonych na zwykłe utrzymanie. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną zachodzi związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 8 października 2015 r., sygn. akt I SA/Ke 446/15, dost. CBOiS). Poddając kontroli zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że narusza ona przepisy art. 7, art. 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a., gdyż nie została poprzedzona prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, a ponadto decyzja ta nie zawiera wyczerpującego uzasadnienia, co powoduje, że rozstrzygnięcie to nie poddaje się kontroli Sądu. Pomimo bowiem ustalenia dochodów rodziny Zobowiązanego i ponoszonych stałych wydatków, organ nie ustalił, jakie są jego możliwości spłaty nienależnego świadczenia i czy nie pozbawi to możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych rodziny, a ogólnikowe stwierdzenia w tym zakresie nie zostały poparte konkretnymi wyliczeniami. Z decyzji w istocie nie wynika, czy organ uznał, że w sprawie istnieje ważny interes zobowiązanego, czyli przesłanka umorzeniowa z art.41a ust.1 pkt 2 u.u.s.r., ale mimo to organ odmówił umorzenia korzystając z tzw. uznania administracyjnego, czy też organ uznał, że przesłanki umorzenia w ogóle nie wystąpiły. W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, który Sąd również podziela, że sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym. Pozbawione racjonalności byłoby takie działanie organów państwa, które egzekwując powstałe zadłużenie z tytułu ubezpieczenia doprowadzi do konieczności korzystania z pomocy społecznej przez dłużnika czy też zmusi do korzystania z tej pomocy w szerszym zakresie (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. akt III SA/Po 1128/12, z dnia 27 maja 2014 r., sygn. akt III SA/Po 1766/13, dost. CBOiS). Trzeba przy tym dodać, że oceny istnienia przesłanek umorzenia nie należy zawężać wyłącznie do wystąpienia nadzwyczajnych zdarzeń o charakterze losowym, ponieważ treść art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. wskazuje na obowiązek kierowania się ważnym interesem zobowiązanego i uwzględniania możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Wbrew argumentacji organu rentowego, podstawy odmowy umorzenia nie może stanowić wyłącznie brak klęsk żywiołowych i niezależnych od skarżącego zdarzeń losowych, a okoliczność, że Skarżący korzysta z publicznej opieki zdrowotnej, nie oznacza automatycznie, że nie ponosi on kosztów leczenia, np. w postaci zakupu leków, czy kosztów dojazdów do lekarza. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Należy przy tym uwzględnić, że ustalona przez organ sytuacja rodziny nie ma charakteru stabilnego, bo jak wynika ze skargi Skarżący już stracił pracę, a dochód żony ma charakter niepewny, bo umowa o pracę zawarta została do 30.06.2021r. Podane zatem przez organ dane, co do wysokości dochodów rodziny, są już nieaktualne. Wymienione mankamenty postępowania wyjaśniającego i przyjętej przez organ argumentacji, nieprzekonujące o słuszności podjętego rozstrzygnięcia, zaważyły na rozstrzygnięciu sprawy. Należy tym samym stwierdzić, że zaskarżona decyzja narusza przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w zw. art. 41a ust. 1 pkt 2 u.u.s.r. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Rozpatrując ponownie sprawę organ winien wyeliminować wszystkie wskazane przez Sąd wadliwości, tj. ustalić aktualną sytuację rodziny Zobowiązanego, z uwzględnieniem jej stabilności, a następnie zbadać możliwości spłaty zaległości i określić, czy istnieje ważny interes Zobowiązanego, który mógłby uzasadniać umorzenie. Dopiero w następnej kolejności organ powinien podjąć decyzję, którą należy w wyczerpujący sposób uzasadnić, odnosząc konkretne okoliczności sprawy do ustawowych przesłanek umorzenia. Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.