II SA/Wa 1492/12

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński, Sędziowie WSA Andrzej Góraj (spr.), Sławomir Antoniuk, , , Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 listopada 2012 r. sprawy ze skargi M. K. – przedstawicielki ustawowej małoletnich: J., P., K. i P. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) oddala skargę; 2) przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. A. B. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. UZASADNIENIE Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku M. K. z dnia [...] marca 2012 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci: J., P., K. i P. K., decyzją z dnia [...] maja 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania wskazanego świadczenia. Pismem z dnia [...] czerwca 2012 r. M. K. zwróciła się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku, decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.) – dalej: K.p.a., utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2012 r. W uzasadnieniu organ stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie przesłanki wskazane w powołanym przepisie. Podniósł, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej. Organ II instancji wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Podkreślił, że konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Muszą to być przeszkody przynajmniej w jakimś czasie nieusuwalne, eliminujące ubezpieczonego z grona pracowników w szerokim tego słowa znaczeniu. Zdaniem Prezesa ZUS w sprawie nie stwierdzono istnienie przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dzieci nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Prezes ZUS wyjaśnił, że z akt rentowych rozpoznawanej sprawy wynika, że ojciec dzieci na przestrzeni 37 lat życia posiada udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wynoszący tylko 5 lat, 9 miesięcy i 16 dni. Organ podkreślił, że dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku ojca dzieci, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku. W toku postępowania ustalono, że w 10-leciu przed dniem śmierci – zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, zostało udowodnione jedynie 7 dni okresów składkowych. Prezes ZUS wskazał, że w okresach od [...] kwietnia 1994 r. do [...] stycznia 1996 r., od [...] stycznia 1997 r. do [...] kwietnia 1998 r., od [...] grudnia 1999 r. do [...] września 2007 r. oraz od [...] października 2007 r. do [...] stycznia 2011 r., tj. do dnia śmierci ojciec dzieci przez łączny okres wynoszący ponad 13 lat nie podejmował on zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społeczny oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Natomiast z akt spraw nie wynika, aby w powyższych okresach ubezpieczony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia, albowiem wówczas nie była wobec niego ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Organ wyjaśnił, że choroba [...] zmarłego ojca dzieci nie może uzasadniać przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Nie są to bowiem szczególne przyczyny, niezależne od woli ubezpieczonego, które uniemożliwiły uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych. W ocenie Prezesa ZUS, uzależnienie [...] nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolność do pracy i jako takie nie może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Pojawienie się choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Organ II instancji podniósł dodatkowo, że podnoszone przez wnioskodawczynię trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem świadczenia z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie są świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych. Pismem z dnia 30 lipca 2012 r. M. K., występująca jako przedstawiciel ustawowy małoletnich J., P., K. i P., złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...], wnosząc o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że organ wydając decyzję skupił się na uprawnieniach osoby zmarłej, pomijając całkowicie uprawnienia dzieci zmarłego i ich sytuację życiową. Zdaniem skarżącej dzieci zmarłego spełniają warunki do otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. W ocenie skarżącej, Prezes ZUS nie dokonał analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, a swoją decyzję oparł na decyzji organu I instancji z dnia [...] maja 2012 r. Skarżąca wyjaśniła, że przerwy w zatrudnieniu zmarłego ojca dzieci wynikały z chorób, na jakie cierpiał (stwierdzona [...] oraz choroba [...]). Skarżąca zwróciła również uwagę na swoją trudną sytuację materialną, wyjaśniając, że jest osobą bezrobotną, zaś jedynym źródłem utrzymania dzieci są zasiłki w łącznej kwocie [...] zł oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dzieci w kwocie [...] zł. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargę uznać należy za niezasadną. Zgodnie z treścią przepisu art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem skarżonej decyzji administracyjnej. Jest więc to kontrola legalności rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i procesowym. Istota sprawy w niniejszym postępowaniu sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przedstawionego przez wnioskodawczynię przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. nr 153, poz. 1227). Wyżej przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie determinuje możliwość otrzymania świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: - brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty, - niemożliwość podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, - brak niezbędnych środków utrzymania. Podkreślić po raz kolejny należy, iż powyższe okoliczności muszą występować łącznie, aby możliwym było przyznanie świadczenia wyjątkowego. Brak występowania którejkolwiek z powyższych przesłanek uniemożliwia zaś pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy wskazać należy, iż kwestią sporną było istnienie po stronie zmarłego ojca dzieci okoliczności faktycznych potwierdzających istnienie pierwszej z ww. przesłanek omawianego przepisu. Brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty należy bowiem badać w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne, czy rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma to, czy okres czasu, przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu, jest adekwatny do wieku uprawnionego. Świadczenie w drodze wyjątku jest bowiem świadczeniem pochodnym w stosunku do okresu ubezpieczenia. Wyjaśnić także należy, że w przypadku gdy przedmiotem wniosku jest przyznanie świadczenia wyjątkowego na dzieci po zmarłym członku rodziny, badanie występowania przesłanki bycia ubezpieczonym (opisanej w art. 83 omawianej ustawy) następuje w odniesieniu do długości okresu, w ciągu którego zmarły podlegał ubezpieczeniu społecznemu i odprowadzał składki na rzecz Funduszu. Przechodząc do realiów niniejszej sprawy podkreślić należy, iż zmarły na 37 lat życia wypracował jedynie niepełne sześć lat okresów składkowych i nieskładkowych. Okolicznością niewymagającą dowodu jest więc to, że okres pozostawania przez zmarłego w zatrudnieniu był nieadekwatnie krótki w stosunku do jego wieku. W świetle powyższego należało wyjaśnić, czy strona wykazała istnienie szczególnych okoliczności po stronie zmarłego, które uniemożliwiły mu wypracowania stażu pracy stosownego do wieku. Ciężar dowodowy w tym zakresie obciążał stronę dochodzącą przedmiotowego świadczenia. Tylko bowiem strona mogła dysponować wiedzą na temat tego, czy w życiu zmarłego istniały szczególne przeszkody, które uniemożliwiały mu podejmowanie zatrudnienia. Jak wynika z materiału zgromadzonego w niniejszej sprawie strona upatrywała istnienia powyższych szczególnych okoliczności w chorobie [...] i chorobie [...] zmarłego. Co się tyczy choroby [...] zmarłego, to uwypuklenia wymaga okoliczność, że strona nie powołała żadnego dowodu dla wykazania, że zmarły podejmował leczenie dla wyjścia z nałogu. Stąd więc organ zasadnie stwierdził, że samo istnienie choroby [...] nie może być potraktowane jako okoliczność szczególna, tłumacząca brak wypracowania stosownego stażu pracy. W sytuacji bowiem gdy skarżący nie podejmował leczenia przyznanie dochodzonego świadczenia stanowiłoby nadużycie w stosunku do innych osób ubezpieczonych, które latami wypracowywały składki, z których składa się Fundusz Ubezpieczeń Społecznych. Co zaś się tyczy choroby [...], to dla jej wykazania strona powołała jedynie okoliczność pobytu zmarłego w szpitalu. Nie przedstawiła jednak dowodów potwierdzających tezę, że u zmarłego została zdiagnozowana [...]. Stąd, organ nie miał podstaw ku temu, aby analizować wpływ tej choroby na atrakcyjność zawodową zmarłego na rynku pracy. Nadto, nawet gdyby przyjąć, że od czasu powołanej przez stronę hospitalizacji zmarłego, miał on utrudnioną możliwość znalezienia zatrudnienia, to biorąc pod uwagę krótki okres czasu pomiędzy tym pobytem w szpitalu, a śmiercią, okoliczność ta nie tłumaczyła wcześniejszych – bardzo długich przerw w zatrudnieniu. Pozostawała więc bez wpływu na poprawność skarżonej decyzji. Na marginesie podnieść należy, że jako niezasadny jawi się zarzut, że organ nie wyjaśnił stronie tego, jak należy rozumieć pojęcia "szczególnych okoliczności". Wyjaśnienie tego pojęcia znalazło się bowiem w treści uzasadnienia decyzji wydanej w pierwszej instancji. Stąd najpóźniej w chwili otrzymania tej decyzji strona dowiedziała się tego, jakie okoliczności mogą uzasadniać przerwy w zatrudnieniu zmarłego. Nadto, o tym, że strona rozumiała powyższe pojęcie świadczy treść skargi. Powołała się ona w niej bowiem na okoliczność chorób, na jakie cierpiał ojciec dzieci. W tym stanie sprawy, uznając iż skarżona decyzja nie narusza prawa, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). ----------------------- 6