I OSK 948/20

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mirosław Wincenciak (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Mariola Kowalska Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1066/19 w sprawie ze skargi W.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z 5 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1066/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, dalej jako "WSA", oddalił skargę W.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], dalej jako "SKO" lub "Kolegium", z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku celowego. Skarżący wniósł od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaskarżając go w całości. W skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r., nr 175, poz. 1362 ze zm.), dalej jako "u.p.s." - polegające na jego błędnej wykładni i przyjęciu, że nie zachodzi tu tzw. przypadek szczególny, usprawiedliwiający odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W oparciu o powyższy zarzut skarżący wniósł o "o uchylenie zakwestionowanego orzeczenia w całości i przekazanie w całości sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Krakowie albo o zmianę wyroku WSA przez uwzględnienie skargi w całości". W uzasadnieniu skarżący kasacyjnie wskazał, że jego sytuacja "jest dramatycznie zła - zarówno pod względem zdrowia, jak i finansów", zatem obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia staje się dla niego nie tylko dolegliwością, lecz ogromnym ciężarem. Powyższe sprawia, że przypadek skarżącego należy uznać za "szczególnie uzasadniony". W skardze kasacyjnej zaznaczono też, że jednorazowa spłata zobowiązania ciążącego na skarżącym kasacyjnie, z tytułu obowiązku zwrotu nienależnie pobranej kwoty świadczenia jest dla niego ciężarem, któremu nie może on sprostać. Ponadto skarżący nie zgodził się z twierdzeniem, że przez wiele lat (od 26 marca 2014 r., kiedy to zapadł wyrok WSA) mógł zaoszczędzić środki na zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Zdaniem skarżącego "po pierwsze, na początku kwota ubezpieczenia nie była wszak uwzględniana przy ustalania wysokości zasiłku celowego", a po drugie, skarżący do końca postępowania sądowoadministracyjnego polemizował z koniecznością zwrotu świadczenia, a więc nie przewidywał że będzie musiał je zwrócić. Zaznaczył także, że zasiłek celowy był wypłacany według określonych kryteriów, które w 2010 r. były znane i stosowane przez organy wypłacające świadczenie, wobec czego nie może być mowy o tym, że wprowadził organy w błąd, ani że już wówczas powinien był się liczyć z koniecznością zwrotu świadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy i Sąd I instancji. Przepis art. 104 ust. 4 u.p.s. stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Oceniając wniosek o umorzenie należności należy się kierować celami pomocy społecznej. Pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. W art. 100 ust. 1 u.p.s. wyrażono zasadę kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Z treści art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika, iż zadaniem organu właściwego do rozpatrzenia wniosku osoby zobowiązanej jest ustalenie, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek uzasadniający odstąpienie od żądania zwrotu, umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty. W przepisie tym ustawodawca wskazał jako przykład przypadku szczególnie uzasadnionego sytuację, gdy żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Okolicznością taką może być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna zobowiązanego. Organ zobowiązany jest zatem do wszechstronnego rozważenia przesłanek w przepisie tym wymienionych, a w szczególności do zbadania, czy żądanie zwrotu udzielonego świadczenia stanowić może dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też może zniweczyć skutki udzielonej pomocy. Powyższe oznacza ciążący na organie właściwym do rozpatrzenia wniosku obowiązek dokładnego ustalenia stanu faktycznego sprawy - aktualnej sytuacji zainteresowanego - także w kontekście powołanych zapisów ustawowych. Trudna sytuacja bytowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż znaczny ciężar związany z wykonywaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Przepis art. 104 ust. 4 u.p.s., wskazuje, że przypadek uzasadniający zwolnienie z obowiązku zwrotu świadczenia udzielonego w ramach pomocy społecznej musi być przypadkiem "szczególnym". Odstąpienie od żądania zwrotu należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej może mieć miejsce, jeżeli zwrot wydatków stanowiłby dla danego podmiotu nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy. Trafnie przyjął zatem Sąd I instancji , że trudny stan finansowy, rodzinny i zdrowotny samego wnioskodawcy, nie przesądzają o odstąpieniu od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. Skarżący ma zapewniony stały dochód miesięczny, z którego jest w stanie dokonywać zwrotu nienależnie pobranego zasiłku. Znaczenie ma również niebagatelna kwota nienależnie pobranego zasiłku za który zakupiono mieszkanie, w którym mieszkają inni członowe rodziny skarżącego. Z tych względów na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku. Niniejsza sprawa skierowana została do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej. Podstawę tego zarządzenia stanowił art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID - 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 374 ze zm.), dalej: "ustawa COVID-19". Konieczne stało się zatem rozważenie dopuszczalności rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym. Zdaniem składu rozpoznającego niniejszą sprawę uwzględniając zasady: jawności posiedzeń sądowych (art. 10 p.p.s.a.) i rozpoznawania spraw sądowoadministracyjnych na rozprawie (art. 90 § 1 p.p.s.a.), przy jednoczesnym zastrzeżeniu wyjątku od nich, gdy przewiduje to "przepis szczególny" i zastosowaniu rozwiązań przewidzianych w art. 15zzs4 ust. 2 i 3 ustawy COVID-19, zaistniały podstawy do rozpoznania niniejszej sprawy na posiedzeniu niejawnym.