II SA/Bd 1438/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) Sędziowie sędzia WSA Joanna Brzezińska sędzia WSA Katarzyna Korycka Protokolant starszy sekretarz sądowy Marlena Krzyżaniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lipca 2024 r. sprawy ze skargi K. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] września 2023 r. [...]. UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] września 2023 r. znak [...] Burmistrz Miasta K. na podstawie art. 2 pkt. 7 lit. a), art. 9 ust. 1, art. 12 ust. 2, art. 23, art. 24 ust. 1, ust. 1a, ust. 7, art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1993, dalej powoływana jako ustawa) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023r. poz. 775 ze zm.), skierowaną do K. P. (dalej określana jako Skarżąca) uznał łączną kwotę [...] zł pobranego w okresie świadczeniowym od 1.12.2021 r. do 30.09.2022 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego - jako nienależnie pobrane (pkt 1) i przypisał do zwrotu kwotę [...] zł nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które na dzień wystawienia decyzji wynoszą łącznie [...] zł (pkt 3 decyzji). W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z dnia [...].10.2021 r. znak [...] przyznano na osobę uprawnioną – J. P. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres od 1.10.2021 r. do 30.09.2022 r. w wysokości 500 zł miesięcznie. Z posiadanej dokumentacji wynika, że w dniu [...].11.2021 r. nastąpił zgon dłużnika alimentacyjnego. Pierwsza wiadomość o zgonie dłużnika nastąpiła w dniu [...].08.2023 r. (dane pozyskane przez weryfikację danych w rejestrze PESEL w systemie do obsługi świadczeń Sygnity). W dniu [...].09.2023 r. wystawiony został akt zgonu potwierdzający, że dłużnik zmarł w dniu [...].11.2021 r. w Wielkiej Brytanii. Z dniem śmierci dłużnika alimentacyjnego jego syn J. P. utracił status osoby uprawnionej do pobierania świadczenia alimentacyjnego. Stosownie do art. 2 pkt 11 ustawy, status ten może posiadać uprawniony do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego, pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. W konsekwencji, śmierć dłużnika alimentacyjnego spowodowała, że uprawnienie dziecka do alimentów od ww. wygasło począwszy od dnia następującego po dacie śmierci, to jest [...].11.2021 r. W związku z tym począwszy od 1.12.2021 r. do 30.09.2022 r. osobie uprawnionej nie należały się świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W przypadku śmierci dłużnika alimentacyjnego wygasa zobowiązanie do alimentacji, a zatem konsekwentnie wygasa także prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego - jako substytutu właściwej alimentacji. Ustawa nie przewiduje możliwości wypłacania świadczeń alimentacyjnych z funduszu alimentacyjnego po śmierci rodzica - dłużnika alimentacyjnego. Wypłacanie zatem takich świadczeń pomimo zaistnienia wydarzenia z postaci śmierci dłużnika alimentacyjnego prowadzi wprost do uznania tak wypłaconych świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane. W myśl art. 2 pkt. 7 lit. a) ustawy, za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub części. Z uwagi na powyższe Skarżącej (przedstawicielowi ustawowemu niepełnoletniej osoby uprawnionej) wypłacono nienależnie świadczenie z funduszu alimentacyjnego w łącznej [...] zł. Organ wskazał, że decyzja z dnia [...] .10.2021 r. zawierała pouczenie, w którym - z powołaniem stosownych przepisów ustawy - wskazano, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, osoba uprawniona lub jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. W powyższej decyzji wskazano również, jakie świadczenia uważa się za nienależnie pobrane, jak również wskazano, że z mocy art. 23 ust. 1 cyt. ustawy osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Natomiast art. 23 ust. 1a ustawy określa, że od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt. 7 lit. a, b d i f, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Odwołanie od ww. decyzji złożyła Skarżąca, wskazując, że nie posiadała wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w T. decyzją z dnia [...] października 2023 r. nr [...] na podstawie art. 2 pkt 2, pkt 3, pkt 7 lit. a, pkt 11, art. 23 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 ze zm., dalej powoływana jako kpa) - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy, za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. W ocenie SKO w rozpatrywanej sprawie doszło do ziszczenia się przesłanki opisanej w cyt. przepisie. Stosownie zaś do treści art. 23 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w m.in. w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (art. 23 ust. 1a i 7 ustawy). W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy przesłanką leżącą u podstaw uznania wypłaconych Skarżącej świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane była śmierć dłużnika alimentacyjnego. Konsekwencją tego była utrata uprawnienia do korzystania ze wsparcia funduszu alimentacyjnego, Przesłanki do stwierdzenia, że pobrane świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, wynikające z art. 2 ust. 7 ustawy, są obiektywne i niezależne od okoliczności subiektywnych oraz powodów, dla których strona je pobrała. Skargę na ww. decyzję złożyła Skarżąca, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie decyzji organu I instancji, wskazując w jej uzasadnieniu, że nie miała wiedzy o tym, że dłużnik alimentacyjny zmarł i tym samym nie można stwierdzić, że świadomie pobierała nienależne świadczenie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga była zasadna. Materialnoprawną podstawę skarżonej decyzji stanowiły art. 23 ust. 1 i ust. 1a ustawy, zgodnie z którymi osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu, a od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Przy czym organy uznały, że świadczenie jest nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 ust. 7 lit. a ustawy, bowiem zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia, tj. śmierci dłużnika alimentacyjnego. W badanej sprawie organy administracji uznały świadczenie pobrane przez Skarżącą w okresie od 1.12.2021 r. do 30.09.2022 r. w kwocie [...] zł za nienależnie pobrane z uwagi na śmierć dłużnika alimentacyjnego w dniu [...].11.2021 r. Przy czym nie zostało przez organy zakwestionowane, że o śmierci dłużnika Skarżąca dowiedziała się w okresie późniejszym, jednak nie dokonały w tym zakresie żadnych konkretnych ustaleń. Istota sporu w rozpatrywanej sprawie sprowadza się do tego, czy świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane przez organ po śmierci dłużnika alimentacyjnego automatycznie winny być uznawane za nienależnie pobrane i objęte żądaniem zwrotu wraz z odsetkami, czy też znaczenie dla dopuszczalności takiego działania organu ma stan wiedzy o zaistnieniu tego rodzaju zdarzenia u osoby, której uprzednio potwierdzono decyzją administracyjną uprawnienie do pobierania przedmiotowego świadczenia. Rozstrzygając w powyższej sprawie, należy dostrzec, że w odniesieniu do będącej podstawą orzekania przez organy administracji podstawy prawnej, tj. art. 2 pkt 7 ustawy w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie to nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", o czym stanowi art. 2 pkt 7 ustawy, to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Jak w szczególności przekonująco wyjaśnił NSA w wyroku w sprawie I OSK 688/21, nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. Przyjmuje się zatem, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Zatem dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Jak wyjaśnił też NSA w wyroku w sprawie I OSK 309/18, jedynie w przypadku, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, w odróżnieniu do pozostałych przypadków wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, ustawodawca wyeliminował czynnik subiektywny przy ustalaniu świadczenia nienależnie pobranego. Nadto, jak wyjaśnił NSA w wyroku w sprawie I OSK 1065/18, przepisy art. 2 pkt 7 lit. a) oraz 23 ust. 1 ustawy, choć w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być interpretowane ściśle, to jednak nie oznacza to, że ich wykładnia i stosowanie mają być dokonywane w sposób automatyczny, restrykcyjny czy wręcz formalistyczny. W ocenie Sądu, skoro w rozpatrywanej sprawie nie zostało zakwestionowane oświadczenie Skarżącej, że nie wiedziała ona o śmierci dłużnika alimentacyjnego, nie można uznać, że działała ona w złej wierze, a w konsekwencji, że nienależnie pobierała świadczenie w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy. Stwierdzenie odwrotne, że Skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie, gdy już wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, uprawniałoby organ do przyjęcia, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy. Jednak w świetle zebranego materiału dowodowego (a de facto jego braku – poza aktem zgonu dłużnika alimentacyjnego nie przeprowadzono żadnego dowodu) nie można w jednoznaczny sposób ustalić, kiedy Skarżąca powzięła wiadomość o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Organy przyjęły zatem nietrafnie istnienie obowiązku automatycznego orzeczenia o zwrocie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego niezależnie od tego, czy osoba pobierająca świadczenie miała wiedzę o zaistnieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (tutaj: o śmierci dłużnika alimentacyjnego) oraz czy zgodnie z pouczeniem zawartym w decyzji, powziąwszy wiedzę o przedmiotowych zmianach niezwłocznie powiadomiła organ wypłacający świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Stwierdziwszy zatem błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz będące następstwem owej błędnej wykładni pominięcie oceny istotnych w sprawie okoliczności dotyczących stanu wiedzy Skarżącej, skargę należało uwzględnić w całości i zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej powoływana jako "ppsa"), uchylić zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 ppsa, a w szczególności ustalenie, kiedy Skarżąca powzięła informację na temat śmierci dłużnika alimentacyjnego. Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query.