III SA/Kr 881/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 20 grudnia 2023 roku sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 17 marca 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/81/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz M. S. 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. UZASADNIENIE Decyzją z 17 marca 2023 r., nr SKO.ŚR/4111/81/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza M. z 7 grudnia 2022 r., nr [...] odmawiającą przyznania M. S. (dalej: skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad ojcem J. S. Zaskarżona decyzja zapadała w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Po ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy orzekł jak na wstępie. W motywach rozstrzygnięcia wskazał, że ojciec skarżącej legitymującym się orzeczeniem o zaliczeniu go do znacznego stopnia niepełnosprawności. Ma żonę, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ojciec skarżącej jest po amputacji obu nóg, cierpi na inne współistniejące schorzenia. Opiekę nad nim sprawuje w sposób stały skarżąca. Skarżąca pracowała do 2017 roku. Od listopada 2021 r. pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem. Ponadto ustalono, że oprócz skarżącej jest jeszcze jej sześcioro rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji względem ojca. Część z nich mieszka w innych miejscowościach, pracują zawodowo, mają na utrzymaniu swoje rodziny. Dwoje z nich ma obiektywne przeszkody do partycypowania w opiece nad ojcem: B. B. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a M. S. jest osobą samotnie wychowującą niepełnosprawnego syna J., na którego pobiera świadczenie pielęgnacyjne. Natomiast reszta rodzeństwa w ocenie organu pierwszej instancji może wspomóc skarżącą w opiece nad ojcem do czego jest alimentacyjnie zobowiązana. Ostatecznie uznano, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia prawo do oświadczenia od momentu powstania niepełnosprawności. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła: 1. Naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych i niewłaściwe przyjęcie przez organ, że fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez jego małżonkę orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywna przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, błędne zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014 r. sygn. akt K 38/13 2. Naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, a to: art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, która posiada małżonkę nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zwalnia organy z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. W tracie postępowania odwoławczego przedłożono do akt sprawy orzeczenie z 17 lutego 2023 r. nr [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności małżonki ojca skarżącej B. S. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu swojej decyzji organ odwoławczy wskazał, że fakt posiadania przez skarżącą szóstki rodzeństwa ma znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Zaznaczono, że tylko dwójka z nich posiada obiektywne przeszkody we współsprawowaniu ze skarżącą opieki nad ojcem. Zaznaczono też, że skarżąca nie mieszka wspólnie z ojcem. Mieszka, co prawda niedaleko, ale brak wspólnego zamieszkiwania, w ocenie Kolegium wpływa na zakres opieki nad ojcem i nie można jej uznać za całodobową. Wskazano, że skarżąca mieszka ze swoją rodziną, ma dwoje małoletnich dzieci, a to 5 letnia córkę i 9 letniego syna, które niewątpliwie również wymagają opieki i osobistych starań matki, przynajmniej w podstawowym zakresie. Kolegium wzięło również pod uwagę fakt, że obecnie żona ojca skarżącej legitymuje się orzeczeniem z dnia 17 lutego 2023 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak mimo to w ocenie Kolegium odmowa przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest zasadna. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z nich pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390), powoływanej dalej także jako "u.ś.r.". Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W pierwszej kolejności Sąd zauważa, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. W realiach kontrolowanej sprawy Kolegium uznało, że okolicznością decydującą o braku bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem był fakt posiadania 6 rodzeństwa, gdzie względem 4 z nich zdaniem Kolegium nie zachodzą obiektywne przeszkody do współdzielenia ze skarżącą opieki nad ojcem. Uznano również, że skoro skarżąca nie mieszka z ojcem to sprawowana nad nim opieka nie może mieć charakteru całodobowego. Orzekający w niniejszej sprawie Sąd podziela tę część orzecznictwa sądów administracyjnych, z której wynika, że możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element stanu faktycznego mający wpływ na ustalenie związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1235/22, z 15 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1335/22, czy z 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22). Niemniej jednak wymaga to od organu rzetelnych ustaleń i oceny czy u rodzeństwa skarżącej zachodzą obiektywne przeszkody we współuczestniczeniu z nią w opiece nad ojcem. Okoliczności te powinny być również rozważone w zestawieniu z całością zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego. Tymczasem w realiach kontrolowanej sprawy organ nie dokonał gruntownej analizy w ww. zakresie. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdzono, że tylko dwoje (B. M. i M. S.) z szóstki rodzeństwa ma obiektywne przeszkody we współdzieleniu opieki nad ojcem. Tymczasem z wywiadu środowiskowego (k. 82) wynika, że siostra T. S. nadużywa alkoholu, nie ma dochodu i mieszka w mieszkaniu socjalnym, brat M. S. jest po operacji kolana, a brat P. S. ma problemy ortopedyczne. Okoliczności te nie zostały przez organ odwoławczy dokładnie zbadane i wzięte pod uwagę. Nie zbadano też sytuacji majątkowej rodzeństwa zatem nie ustalono i nie rozważono należycie rzeczywistych możliwości życiowych i majątkowych rodzeństwa w opiece nad ojcem. Potrzebę taką dostrzegło również Kolegium w decyzji uchylającej z 21 października 2022 r. Sąd zauważa też, że z wywiadu środowiskowego (k. 23 a.a.) wynika, że rodzina pomaga w formie rzeczowej i finansowej. Na tym tle wymaga ustalenia zakres tej pomocy i czy przypadkiem nawet mimo wsparcia rodziny stała opieka skarżącej i tak jest niezbędna z uwagi na jej specyfikę i stopień intensywności. Natomiast w uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ w ogóle nie rozważył stanu zdrowia ojca i związanego z tym zakresu wymaganej opieki. Z akt sprawy wynika, że ojciec skarżącej jest po amputacji kończyn dolnych, jest osobą leżącą, ma trwałe migotanie przedsionków i jest samodzielny jedynie w spożywaniu posiłków, które trzeba mu podać. Skarżąca zaspokaja wszystkie potrzeby ojca. Dodatkowo nie uwzględniono w ogóle okoliczności, że matka skarżącej również jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, ma niedowład lewostronny, cierpi na depresję lękową i porusza się na wózku inwalidzkim. W ocenie Sądu jest to istotna okoliczność co do zakresu opieki jaki świadczy skarżąca zwłaszcza, że siostra skarżącej, która mieszka z rodzicami, jest samotną matką i ma pod opieką syna cierpiącego na rdzeniowy zanik mięśni. W tym kontekście okoliczność, że skarżąca nie mieszka z niepełnosprawnymi w stopniu znacznym rodzicami ale w bliskim sąsiedztwie, nie musi wykluczać stałego i ciągłego charakteru świadczonej przez nią opieki. Reasumując, Sąd stwierdził, że wydane rozstrzygnięcie nie zostało poprzedzone rzetelnym zebraniem i analizą materiału dowodowego koniecznego do należytego wyjaśnienia sprawy. Dopiero ocena całości materiału dowodowego określającego stan ojca skarżącej i zakres oraz intensywność świadczonej przez skarżącą opieki, z uwzględnieniem faktu, że matka skarżącej również jej wymaga, a także ustalenie rzeczywistych możliwości partycypowania rodzeństwa skarżącej w opiece nad ojcem, da pełną podstawę do wydania rozstrzygnięcia. Organ będzie zobowiązany uzasadnić swoje stanowisko zgodnie z wymogami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a., tak aby wydane rozstrzygnięcie poddawało się kontroli instancyjnej. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ weźmie pod uwagę stanowisko przedstawione w niniejszym wyroku. Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że w sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a., w związku z art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1935).