III OSK 467/23

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędzia NSA Ewa Kwiecińska Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej żądania sędziego NSA Jana Grzędy o wyłączenie od orzekania w sprawie z wniosku G. C. o zbadanie spełnienia przez sędziego NSA Rafała Stasikowskiego wymogów niezawisłości i bezstronności w sprawie ze skargi kasacyjnej Wojewody Opolskiego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 8 listopada 2022 r. sygn. akt II SA/Op 165/22 w sprawie ze skargi G. C. na zarządzenie zastępcze Wojewody Opolskiego z dnia (...) kwietnia 2022 r. nr (...) w przedmiocie stwierdzenia wygaśnięcia mandatu radnego postanawia: oddalić żądanie. UZASADNIENIE Wyrokiem z 8 listopada 2022 r., sygn. akt II SA/Op 165/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w pkt 1) uchylił zaskarżone zarządzenie zastępcze, w pkt 2) zasądził od Wojewody Opolskiego na rzecz skarżącego G. C. kwotę 497 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego oraz w pkt 3) nakazał zwrócić skarżącemu kwotę 300 zł tytułem nienależnie uiszczonego wpisu sądowego. Powyższe orzeczenie zostało zaskarżone przez organ skargą kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Pismem z 1 grudnia 2023 r. skarżący złożył wniosek o stwierdzenie braku spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez sędziego NSA Rafała Stasikowskiego wyznaczonego do składu orzekającego w sprawie. Postanowieniem z 11 grudnia 2023 r. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł o wyłączeniu od rozpoznania sprawy III OSK 467/23 sędziego Rafała Stasikowskiego. Powyższe postanowienie zostało zaskarżone zażaleniem przez sędziego NSA Rafała Stasikowskiego, które złożono w Naczelnym Sądzie Administracyjnym 10 stycznia 2024 r. Następnie, wobec złożenia zażalenia, zarządzono losowanie składu 7 sędziów spośród wszystkich sędziów NSA (z wyłączeniem sędziego, który wniósł zażalenie oraz poza sędziami, którzy brali udział w wydaniu zaskarżonego postanowienia) – pkt 2 zarządzenia Przewodniczącej Wydziału III z 11 stycznia 2024 r. W efekcie przeprowadzonego losowania, skład rozpoznający obsadzony został następującymi sędziami: 1. Jan Grzęda – sędzia przewodniczący; 2. Bogdan Fischer – sędzia sprawozdawca; 3. Małgorzata Miron; 4. Hanna Kamińska; 5. Sylwester Marciniak; 6. Tomasz Kolanowski; 7. Piotr Piszczek Sędziowie zastępcy: 1. Beata Cieloch; 2. Jolanta Rudnicka. Pismem z 22 stycznia 2024 r. sędzia NSA Bogdan Fischer wniósł o wyłączenie go od orzekania w sprawie z wniosku o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności, podnosząc, że znajduje się w takiej samej sytuacji jak sędzia NSA Rafał Stasikowski, gdyż na stanowisko sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego został powołany przez Prezydenta na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw. Zdaniem sędziego mogłoby to rodzić ewentualną wątpliwość, co do jego bezstronności przy rozpatrywaniu sprawy. Postanowieniem z 24 stycznia 2024 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił powyższe żądanie. Następnie pismem z 25 stycznia 2024 r. sędzia NSA Jan Grzęda, jako przewodniczący powołany do składu rozpoznającego zażalenie na postanowienie z 11 grudnia 2023 r. wniósł o wyłączenie go od orzekania w sprawie, wskazując, że w składzie orzekającym zasiada sędzia NSA Bogdan Fischer, jako sprawozdawca, który rekomendowany został na urząd sędziego przez Krajową Radę Sądownictwa ukształtowaną na mocy wyżej nadmienionej ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, co w jego ocenie nie spełnia wymogów niezawisłego i niezależnego sądu ustanowionego ustawą. W konkluzji, powołując się na dobro wymiaru sprawiedliwości oraz zasady przestrzegania praworządności, aby uniknąć dalszego chaosu prawnego, stwierdził, iż nie powinien uczestniczyć w składach sądów, które nie spełniają wymogów określonych w art. 6 ust. 1 Konwencji (art. 45 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Żądanie wyłączenia od rozpoznawania zażalenia nie zasługuje na uwzględnienie. Podobnie jak w przypadku poprzedniego rozpatrywanego żądania wyłączenia złożonego przez sędziego NSA Bogdana Fischera, należy wyjaśnić, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym funkcjonują dwie odrębne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Pierwszą z nich jest możliwość wyłączenia sędziego w oparciu o przepisy art. 18 i 19 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm. – zwanej dalej p.p.s.a.). Sędzia może zatem zostać wyłączony od rozpoznania danej konkretnej sprawy z mocy ustawy w sytuacji ziszczenia się przesłanek z zamkniętego katalogu wskazanego w art. 18 p.p.s.a. Natomiast wyłączenie sędziego w trybie art. 19 p.p.s.a. odbywa się na żądanie sędziego lub strony jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do jego bezstronności w danej sprawie. Drugą ze wskazanych instytucji jest regulacja zawarta w art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.; dalej p.u.s.a.) znajdująca zastosowanie w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu. Instytucje te różnią się zatem zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania i znajdują zastosowanie w odmiennych okolicznościach. Zakres ich stosowania jest rozłączny, co szczegółowo i obszernie wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z 3 kwietnia 2023 r., sygn. akt I FPS 3/22. Z powyższego wynika, a co także już dokładnie wyjaśniono w postanowieniu z 24 stycznia 2024 r. rozstrzygającym żądanie sędziego NSA Bogdana Fischera, kwestia powołania sędziego mogłaby stanowić jedną z kilku okoliczności podważających niezawisłość i bezstronność sędziego badaną wyłącznie w ramach trybu uregulowanego w art. 5a p.u.s.a. Nie może ona zatem podlegać badaniu w ramach regulacji art. 19 p.p.s.a. W konsekwencji należy uznać, że "okoliczności towarzyszące powołaniu" sędziego, o których mowa w art. 5a p.u.s.a, do których należy zaliczyć powołanie na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych ustaw, nie stanowią "okoliczności tego rodzaju mogącej wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w sprawie" w rozumieniu art. 19 p.p.s.a. Już ta sama okoliczność wyłącza możliwość uwzględnienia żądania sędziego NSA Jana Grzędy, który w swoim wniosku z 25 stycznia 2024 r. odwołał się wyłącznie do faktu uzyskania nominacji przez sędziego NSA Bogdana Fischera na wniosek takiej właśnie KRS. Bez względu na powyższe zauważyć należy, że uprawnionym do zgłoszenia wniosku z art. 19 p.p.s.a. jest sędzia, którego "uzasadniona wątpliwość co do bezstronności" dotyczy lub strona, a nie inny sędzia wyznaczony do składu orzekającego. W porządku prawnym postępowania sądowoadministracyjnego nie istnieje tryb umożliwiający jednemu członkowi składu orzekającego kwestionowanie statusu drugiego członka składu i na tej podstawie zgłoszenie żądania wyłączenia siebie lub innego członka składu. Taka też podstawa nie została wskazana w rozpatrywanym wniosku, który w dużej części wyraża polemikę z postanowieniem odmawiającym uwzględnienia żądania sędziego Bogdana Fischera. W odniesieniu do zawartych w żądaniu wyłączenia obaw dotyczących pogłębiania chaosu prawnego czy narażanie państwa polskiego na odpowiedzialność odszkodowawczą, jak również troski o dobro wymiaru sprawiedliwości i przestrzeganie zasady praworządności należy wyjaśnić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wypracowany został pogląd, że udział w składzie rozpoznającym sprawę sędziego powołanego na wniosek KRS ukształtowanej na mocy ustawy nowelizującej z 8 grudnia 2017 r. nie stanowi samoistnej przyczyny powodującej wątpliwości, co do niezawisłości czy niezależności sądu. Jak wielokrotnie zwracał uwagę NSA nie do zaakceptowania byłaby interpretacja, w myśl której sędzia powołany na wniosek takiej KRS nie posiada przymiotu bezstronności niezbędnego do orzekania w każdej sprawie dotyczącej statusu sędziego sądu administracyjnego. Nie stanowi wystarczających podstaw do uwzględnienia zgłoszonego wniosku okoliczność powołania sędziego na wniosek nowej KRS, gdyż nie opiera się ona na okolicznościach związanych z indywidualną oceną zachowania sędziego lub jego związku ze stronami postępowania (por. postanowienia NSA z 27 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 1917/18, 23 września 2022 r. sygn. akt III OZ 474/22, 20 marca 2023 r. sygn. akt III FSK 2646/21 i III FSK 3128/21, 10 maja 2023 r. sygn. akt I FSK 846/20). Wątpliwości, co do bezstronności sędziego muszą mieć charakter realny, a nie potencjalny. Przyjęcie, że sędzia powołany na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa w składzie wynikającym z art. 9a ustawy nowelizującej ustawę o KRS nie posiada przymiotu bezstronności niezbędnego do orzekania we wszelkich sprawach, które mogą skutkować zakwestionowaniem statusu prawnego lub bezstronności innych sędziów, byłoby równoznaczne z pominięciem wymogu odniesienia zagrożenia bezstronności i obiektywizmu orzekania do okoliczności konkretnej sprawy podlegającej rozpoznaniu przez sąd administracyjny. Także analiza orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE wskazuje, że sam fakt, iż sędziowie są powoływani przy udziale organów władzy wykonawczej (gdyż w istocie tego problemu dotyczą zastrzeżenia co do obecnie funkcjonującej Krajowej Rady Sądownictwa), nie może powodować ich zależności od tych organów ani budzić wątpliwości co do ich bezstronności, jeżeli po powołaniu osoby te nie podlegają żadnej presji i nie otrzymują zaleceń podczas wykonywania swoich obowiązków (zob. wyrok TSUE z 19 listopada 2019 r., C-585/18, C-624/18 i C-625/18, A.K. i in., ECLI:EU:C:2019:982, pkt 133; zob. też wyroki TSUE: z 2 marca 2021 r., C-824/18, A.B. i in., EU:C:2021:153, pkt 122; z 20 kwietnia 2021 r., C-896/19, Repubblika, ECLI:EU:C:2021:311, pkt 56; z 15 lipca 2021 r., C-791/19, Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, ECLI:EU:C:2021:596, pkt 97). Jednocześnie okoliczność, że organ taki jak Krajowa Rada Sądownictwa, uczestniczący w procesie powoływania sędziów, składa się w przeważającej mierze z członków wybranych przez władzę ustawodawczą, nie może sama w sobie prowadzić do powzięcia wątpliwości co do niezawisłości sędziów wyłonionych w tym procesie (zob. podobnie wyrok TSUE z 9 lipca 2020 r., C-272/19, Land Hessen, EU:C:2020:535, pkt 55, 56). Nie znajdując zatem podstaw do uwzględnienia żądania orzeczono o jego oddaleniu na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i § 2 p.p.s.a.