II SA/Gl 708/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Asesor WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Protokolant Specjalista Anna Trzuskowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 listopada 2022 r. sprawy ze skargi K.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 23 marca 2022 r. nr SKO-PSŚ/41.5/759/2022/3799 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 22 lutego 2022 r. nr [...]. UZASADNIENIE Decyzją z dnia 17 września 2021 r. nr [...]Prezydent Miasta R., działając na podstawie art. 26 ust. 1, art. 32 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej w skrócie u.ś.r.) oraz art. 104 k.p.a. zmienił decyzję nr [...] z dnia 20 listopada 2020 r. w sprawie zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku rodzinnego, uchylając prawa do zasiłku rodzinnego na A. i Z. M. oraz prawo do dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2021/2022 na A. oraz dodatku z tytułu kształcenia i rehabilitacji dla A., a także dodatku z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej dla Z. oraz przyznał dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dla E. M. w okresie od 1 września 2021 do 31 października 2021 r. Następnie decyzją z dnia 13 grudnia 2021 r. nr [...] Prezydent Miasta uznał, że kwoty wypłacone K. M. (dalej: strona, skarżący) za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 października 2021 r. w wysokości 1.365,00 zł (wypłacone na podstawie wcześniejszej decyzji tego organu z dnia 30 listopada 2020 r. nr[...] ) były świadczeniami nienależnie pobranymi i orzekł o obowiązku ich zwrotu w całości wraz z ustawowymi odsetkami naliczonym od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. Po rozpatrzeniu zaś odwołania od tej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia 13 stycznia 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/4147/2021/19180 wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało ją w mocy. W dniu 22 grudnia 2021 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej w R. wpłynął wniosek strony o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych - zasiłków rodzinnych i dodatków. Decyzją nr [...] z dnia 22 lutego 2022 r. Prezydent Miasta R., działając na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. oraz art. 41, art. 104 i art. 108 § 1 k.p.a. odmówił stronie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 1365,00 zł określonych wskazaną powyżej decyzją tego organu z dnia 13 grudnia 2021 r. W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że według oświadczenia strony jego miesięczne dochody oscylują w okolicy 2100 zł. Natomiast wskazane przez niego wydatki przewyższają tę kwotę. Jednocześnie organ zaznaczył, że wedle posiadanej dokumentacji dochód rodziny wynosi około 4500 zł miesięcznie. Organ zaakcentował jednocześnie w świetle art. 30 ust. 9 u.ś.r., że ustawodawca do uznania administracyjnego pozostawił rozstrzygnięcie, czy kwotę nienależnie pobranych świadczeń umorzyć w całości lub w części, odroczyć termin jej płatności czy rozłożyć na raty pod warunkiem wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Po przeanalizowaniu zgromadzonej dokumentacji i zbadaniu sytuacji materialno-bytowej strony organ stwierdził, że sytuacja strony jest trudna, lecz stabilna. Skarżący posiada stałe źródło dochodu - rentę z ZUS oraz pobiera świadczenia na córkę E. (zasiłek wychowawczy – 500 zł, zasiłek pielęgnacyjny – 215,84 zł, który skarżący pobiera na siebie). Ze wskazanych świadczeń dokonywane są potrącenia w wysokości 150 zł miesięcznie na rzecz wcześniej określonych nienależnych świadczeń. W konsekwencji organ uznał, że brak jest szczególnych przesłanek do umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń. Zaakcentował przy tym, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń nie może rodzić przekonania, że trudna sytuacja dochodowa zwalnia osoby pobierające świadczenia z obowiązków nałożonych przez ustawodawcę lub powoduje brak konsekwencji w przypadku jej niedopełnienia. Jednocześnie organ wskazał, że zachodzą okoliczności uzasadniające rozłożenie tej kwoty na raty, gdyż sytuacja dochodowa uniemożliwia jednorazowy zwrot zobowiązania. Skarżący nie zgodził się z tą decyzją i wyrażając niezadowolenie z podjętego rozstrzygnięcia wniósł od niej odwołanie. W odwołaniu tym wystąpił o umorzenie całości lub części nienależnie pobranych świadczeń. Uzasadniając ten wniosek skarżący przypomniał, że Kolegium w decyzji utrzymującej wcześniejsze rozstrzygnięcie dotyczące ustalenia nienależnie pobranych świadczeń zwróciło uwagę na konieczność rozpatrzenia wniosku o ich umorzenie, gdyż skarżący nie posiadał wiedzy o zatrudnieniu żony, która się od niego wyprowadziła. Skarżący wyjaśnił przy tym, że nie mógł się odnieś do wydatków całej rodziny, gdyż żona mieszka w innej części miasta i nie ma z nią żadnego kontaktu. Organ zaś rozpoznając wniosek skoncentrował się wyłącznie na kryterium dochodowym nie zwracając uwagi na inne okoliczności. Odwołanie nie przyniosło jednak oczekiwanego przez skarżącego skutku, gdyż zaskarżoną obecnie decyzją z dnia z 23 marca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/759/2022/3799, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Kolegium nakreśliło dotychczasowy przebieg postępowania, a także przywołało ustalenia poczynione przez organ I instancji, w tym dotyczące tego, że jak wynika posiadanej dokumentacji wyliczony dochód rodziny ustalonej w oparciu o obowiązujące przepisy wynosi 4.500 zł. Następnie Kolegium przybliżyło treść przepisu art. 30 ust. 9 u.ś.r., w myśl którego organ może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Potwierdziło, iż decyzja w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter uznaniowy, przy czym zasadą jest egzekwowanie należności, natomiast ich umorzenie może nastąpić wyjątkowo tylko w szczególnych sytuacjach. Wskazując na analizę akt sprawy Kolegium stwierdziło, że organ I instancji nie naruszył granic uznania administracyjnego. W świetle akt sprawy choć sytuacja skarżącego jest trudna, to jednak jest stabilna, gdyż rodzina posiada stałe źródło dochodu jakim jest renta z ZUS, a ponadto pobierane jest przez skarżącego świadczenie wychowawcze na córkę w wysokości 500 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny pobierany przez skarżącego. Ze wskazanych zaś świadczeń dokonywane są potrącenia w wysokości 150 zł miesięcznie. Stan zdrowia skarżącego (orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem do pracy jedynie w warunkach prac chronionej), jak i jego córki (orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności), a nadto samotne wychowanie córki przez stronę powodują, że sytuacja skarżącego jest niewątpliwie trudna. Nie można jednak zdaniem Kolegium uznać ją za wyjątkową, czy szczególną. Ponadto okoliczności, że skarżący nie posiadał wiedzy o dochodach żony nie mogą stanowić podstawy do umorzenia, gdyż nie mieszczą się w pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r. Kolegium wskazało także, że skarżący w pierwszej kolejności powinien skorzystać z innych rozwiązań, które daje ten przepis tj. odroczenia terminu płatności bądź rozłożenia zwrotu należności na raty, a dopiero w ostateczności występować o umorzenie. Z powyższą decyzją skarżący nie zgodził się, wnosząc skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. W skardze tej wyraził swoje niezadowolenie z otrzymanej decyzji i zarzucił jej naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 5a pkt 14 ustawy o pomocy społecznej poprzez niewłaściwą wykładnię i zaliczeniu jego żony do rodziny, choć ta nie mieszka ze skarżącym od kwietnia 2020 r. W skardze zarzucono także mające wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 107 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej poprzez niezbadanie sytuacji rodziny korzystając z wywiadu środowiskowego, co mogło spowodować także naruszenie art. 7 i art. 77 k.p.a. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że organy nie uwzględniły zastrzeżeń skarżącego dotyczących podstawy zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, błędnie przyjmując, że żona jest członkiem jego rodziny. Postępowanie o zwrot nienależnie pobranych świadczeń w ogóle nie powinno się było toczyć, gdyż dochód podzielony wyłącznie na dwie osoby tj. skarżącego i jego starszą córkę w pełni uprawnia go do pobierania zasiłku rodzinnego. Uwzględniając powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącego podtrzymał skargę i zawarte w niej argumenty. Wskazał, że skarżący jest niepełnosprawny od urodzenia oraz ma na wyłączonym utrzymaniu córkę. Dodał, że skarżący płaci alimenty, na dziecko, które z nim nie mieszka, a których wysokość na dzień złożenia wniosku wynosiła 350 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie Zgodnie z art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U z 2022 r., poz. 329, dalej w skrócie p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach stwierdzenia naruszenia prawa o którym mowa w art. 145 § 1 p.p.s.a. Wymieniona regulacja prawna nie pozostawia wątpliwości, co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W ramach rozpoznawanej sprawy podkreślić należy, że sąd administracyjny bada jedynie legalność decyzji organu administracji publicznej, a zatem bada tylko, czy w przypadku poddanej jego kontroli decyzji nie doszło do naruszenia przepisów prawa w stopniu uzasadniającym uwzględnienie wniesionej skargi. Podstawę materialnoprawną kwestionowanych rozstrzygnięć stanowi art. 30 ust. 9 u.ś.r. W myśl tego przepisu organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Oznacza to, że organ administracji publicznej, który wydał decyzję o pobraniu nienależnego świadczenia rodzinnego uprawniony jest do wydania decyzji, mocą której umorzy kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami, odroczy termin płatności lub rozłoży na raty. Podjęcie takiej decyzji wymaga wystąpienia szczególnie uzasadnionej okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny. Dostrzec należy, że w omawianym zakresie ustawodawca wykorzystał pojęcie niedookreślone odnosząc je do szczególnej okoliczności dotyczącej sytuacji rodziny. Interpretację tego pojęcia niedookreślonego prawodawca pozostawił organowi administracji mającemu podjąć decyzję w konkretnej sprawie. Tym samym dopiero w odniesieniu do realiów występujących w danym, konkretnym przypadku przywoływany organ administracji publicznej uprawniony jest do nadania temu pojęciu stosownego znaczenia. Dodatkowo w polu widzenia należy mieć i tę okoliczność, że przedmiotowa decyzja podejmowana jest w warunkach uznania administracyjnego, a zatem nawet uznanie, że w danej konkretnej sprawie występuje szczególna uzasadniona okoliczność, dotycząca sytuacji rodziny nie oznacza, że podjęta zostanie dla wnioskodawcy pozytywna decyzja. Zaakcentować należy, że użyty w art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny", obejmuje całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. Oznacza to, że organy mogą przejść do oceny, czy w sprawie zachodzą owe szczególnie uzasadnione okoliczności dopiero po wyczerpującym ustaleniu aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy, gdyż rozpoznając sprawę administracyjną, organ ma obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania decyzji. Jest to szczególnie istotne w przypadku rozstrzygnięć o charakterze uznaniowym. Tymczasem w realiach rozpoznawanej sprawy, w ocenie Sądu, organy nie sprostały obowiązkowi ustalenia aktualnej sytuacji życiowej rodziny skarżącego. Organ nie ustaliły bowiem, czy na skarżącym ciążą obowiązki związane z zapłatą alimentów na dziecko, podczas gdy według podniesionych przed Sądem twierdzeń skarżącego w dacie złożenia wniosku płacił on alimenty w kwocie 350 zł. na dziecko, które z nim nie zamieszkuje. Uzasadnienia decyzji organów obu instancji nie zawierają jakiejkolwiek wzmianki w tym zakresie. Ponadto ustalając sytuację dochodową skarżącego zabiegającego o umorzenie wskazanych na wstępie należności organy obu instancji wskazują na dochody całej rodziny, w tym jego żony. W konsekwencji przyjmują w tym zakresie wysokość dochodów w kwocie 4500 zł. W innym zaś miejscu wskazują dochody osiągane wyłącznie przez skarżącego z pominięciem dochodu żony, z którą skarżący, wedle jego twierdzeń, nie posiada żadnego kontaktu. W związku z tym nie do końca wiadomo, którą z tych kwot organy ostatecznie brały pod uwagę, rozstrzygając o zaistnieniu przesłanki "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". W ocenie Sądu w realiach rozpoznawanej sprawy należało ustalić dochód, którym dysponuje bezpośrednio skarżący i po potwierdzeniu, że faktycznie nie zamieszkuje z żoną i nie ma nią żadnego kontaktu, w oparciu o taki dochód (a także przy uwzględnieniu wskazanych wcześniej obciążeń związanych z alimentami płaconymi przez skarżącego) dopiero ocenić, czy zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". W przypadku zaś pozytywnej oceny w tym zakresie organ, korzystając z przysługującego mu uznania, mógł dopiero decydować, czy i ewentualnie w jaki zakresie przychylić się do wniosku skarżącego o umorzenie wskazanych powyżej należności. Dla porządku należy wskazać, że w ramach postępowania dotyczącego wniosku o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych brak jest podstaw do ponownej weryfikacji, czy świadczenia te zasadnie zostały uznane za nienależnie pobrane. Stąd pominięcie dochodów żony skarżącego przy ustaleniu jego sytuacji dochodowej służy wyłącznie ustaleniu, aktualnych w dacie rozpatrzenia wniosku o umorzenie, okoliczności istotnych przy ocenie czy zachodzą "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Sąd kontrolując zaskarżoną decyzję weryfikuje jedynie, czy organy prawidłowo ustaliły sytuację skarżącego, stanowiącą podstawę oceny zaistnienia tej przesłanki. Zakresem kontroli nie mogła być natomiast objęta prawidłowość samej decyzji stwierdzającej, że świadczenia za okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 października 2021 r. w wysokości 1.365,00 zł (wypłacone na podstawie wcześniejszej decyzji tego organu z dnia 30 listopada 2020 r. nr[...]) były świadczeniami nienależnie pobranymi. Mając na względzie dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja została wydana z mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 oraz 107 § 3 k.p.a., a organy przedwcześnie rozstrzygnęły o odmowie wnioskowanego przez skarżącego umorzenia. Mając na uwadze wszystkie podniesione wyżej okoliczności, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z przestawionych powyżej rozważań Sądu.