I OSK 2034/21

SENTENCJA Dnia 6 grudnia 2022 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka (spr.) sędzia NSA Monika Nowicka po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2022 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 596/20 w sprawie ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z dnia 20 sierpnia 2020 r., znak: SKO.4000.ŚW/466/20 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 596/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z dnia 20 sierpnia 2020 r., znak: SKO.4000.ŚW/466/20, w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym. Zaskarżoną do Sądu I instancji decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej, utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Biała Podlaska z dnia 24 czerwca 2020 r. znak: SR.PM.5211.15.2022 orzekającą o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką [...], z uwagi na kolidujące z opieką zajmowane przez [...] stanowisko prezesa jednoosobowego zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością [...] z siedzibą w Bielsku Białej, zarejestrowanej w dniu 9 kwietnia 2015 r. Wskazał, że wnioskujący nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.) dotyczącej rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a także fakt, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej (nie później niż do ukończenia 25 roku życia). Prezydent wskazał, że nie daje wiary twierdzeniom skarżącego, że pełnienie przez niego funkcji prezesa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością [...] ma charakter jedynie tytularny i nie koliduje ze sprawowaniem stałej, długotrwałej i nieprzerwanej opieki nad matką. W przypadku pełnienia funkcji zarządu spółki nie jest istotne to, czy czynności wykonywane są odpłatnie, lecz to, że na osobach pełniących taką funkcję ciążą określone zadania, które co do zasady muszą być wykonywane osobiście. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie na powyższą decyzję wniósł [...]. Sąd I instancji uznał, że skarga jest nieuzasadniona. Ustalony przez organy orzekające stan faktyczny nie jest sporny i wskazuje, że skarżący pełni funkcję prezesa jednoosobowego zarządu spółki i dotychczas nie zrezygnował z tej funkcji ani nie został zawieszony w czynnościach. Tym samym nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Z powziętych przez Sąd z urzędu informacji (z innych spraw prowadzonych w sądzie) wynika, że skarżący aktywnie uczestniczy w postępowaniach sądowych jako osoba reprezentująca spółkę, zatem za bezzasadne należy przyjąć argumenty skarżącego o pełnej gotowości do opieki nad matką, czyli w świetle ustawy za osobę rezygnującą lub nie podejmującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką, zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Skargę kasacyjną od tego wyroku wywiódł [...] zaskarżając wyrok w całości i zarzucając: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niezastosowanie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co doprowadziło do uznania, że [...] jest osobą aktywną zawodowo mimo tego, iż faktycznie nie wykonuje funkcji prezesa zarządu; 2. naruszenie prawa materialnego przez niezastosowanie art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że przepis ten nie odnosi się do sytuacji, w której znajduje się skarżący w przypadku, gdy analiza niniejszego przepisu prowadzi, do wniosku, że pełnienie funkcji prezesa zarządu spółki prawa handlowego jedynie na podstawie aktu powołania, bez wynagrodzenia, przez osobę nie będącą wspólnikiem w tej spółce, nie jest zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową w rozumieniu tego przepisu. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zasądzenie kosztów postępowania dla pełnomocnika z urzędu nie zapłaconych w całości ani w części, oraz zrzeczono się rozprawy. Odpowiedź na skargę kasacyjną wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej dochodząc jej oddalenia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej zarządzeniem z dnia 13 października 2022 r. skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzą jednak okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1 - 6 p.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów zawartych w podstawach skargi kasacyjnej. Rozpoznając w tak zakreślonych granicach skargę kasacyjną wniesioną w tej sprawie należy stwierdzić, iż nie została ona oparta na usprawiedliwionych podstawach. Istotą problemu w niniejszej sprawie jest rozstrzygnięcie kwestii czy będąc prezesem jednoosobowego zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością skarżący może zostać uznany w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych za osobę rezygnującą lub nie podejmującą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad niezdolnym do samodzielnej egzystencji członkiem rodziny. Na wstępie wskazać jednak należy na nieprawidłowo sformułowane zarzuty, których konstrukcja opiera się na "niezastosowaniu" przepisu. Wyjaśnić bowiem należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym w świetle brzmienia art. 174 p.p.s.a. zasadniczo nie jest dopuszczalne formułowanie zarzutu skargi kasacyjnej jako zarzutu naruszenia przepisu prawa "poprzez jego niezastosowanie" czy "pominięcie" (por. wyrok NSA z 1 czerwca 2004 r., OSK 284/04, niepubl., wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2008 r., I OSK 1807/07, LEX nr 525973; wyrok NSA z dnia 14 maja 2007 r., I OSK 1247/06, LEX nr 342527; wyrok NSA z dnia 28 marca 2007 r., I OSK 31/07, LEX nr 327781; postanowienie NSA z dnia 2 marca 2012 r., I OSK 294/12, LEX nr 1136684; wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2012 r., II OSK 329/12; wyrok NSA z dnia 6 grudnia 2013 r., I OSK 2255/12; wyrok NSA z dnia 8 września 2017 r., I OSK 3080/15). Zarzutu takiego nie dyskwalifikuje wskazanie na niezastosowanie określonego przepisu, jeżeli strona skarżąca kasacyjnie jednocześnie wskaże przepis, który w jej przekonaniu został wadliwie zastosowany zamiast przepisu przez nią wskazywanego - wraz z podaniem uzasadnienia tego stanowiska. (por. wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2021 r. I OSK 2310/20, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl). Przechodząc do analizy tak postawionych zarzutów materialnych - oba zarzuty w istocie dotyczą tej samej kwestii i jeden zarzut uzupełnia drugi - uznać należy za niesłuszne i bezzasadne. Wskazać trzeba, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl zaś art. 3 ust. 22 u.ś.r. ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Wskazać zatem należy, że pełnienie funkcji w zarządzie spółki prawa handlowego na podstawie aktu powołania zawartego w uchwale powołania prezesa zarządu, nawet w przypadku niepobierania wynagrodzenia z tego tytułu, świadczy o niespełnieniu przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Pełnienie funkcji prezesa jednoosobowego zarządu w spółce prawa handlowego zawiera się w wypowiedzi normatywnej z art. 3 pkt 22 u.ś.r. (... "Ilekroć w ustawie jest mowa o: (...) zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej"...). Podkreślić należy, iż przyjętą wykładnia art. 3 ust. 22 u.ś.r. w realiach rozpoznawanej sprawy zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego znajduje uzasadnienie w judykaturze. Naczelny Sąd Administracyjny – w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 – opierając się w szczególności na dotychczasowym własnym dorobku orzeczniczym oraz Sądu Najwyższego i Trybunału Konstytucyjnego podkreślił, że językowe znaczenie tekstu nie jest bezwzględną granicą wykładni, natomiast do jej przekroczenia niezbędne jest dostatecznie silne uzasadnienie aksjologiczne, odwołujące się przede wszystkim do wartości konstytucyjnych. Formułując warunki odstąpienia od literalnego rozumienia przepisu, w orzecznictwie wskazuje się, że może to mieć miejsce, gdy językowe dyrektywy interpretacyjne nie pozwalają z danego tekstu prawnego wyinterpretować jednoznacznej normy postępowania w jakiejś sprawie albo gdy wykładnia językowa pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią innych norm, prowadzi do absurdalnych z punktu widzenia społecznego lub ekonomicznego konsekwencji, rażąco niesprawiedliwych rozstrzygnięć lub pozostaje w oczywistej sprzeczności z powszechnie akceptowanymi normami moralnymi. Odstępstwo od reguły prymatu językowego sensu przepisu dopuszczalne jest również wtedy, gdy wykładnia gramatyczna prowadzi do sprzeczności z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi lub do rażącej niesprawiedliwości, sankcjonuje nieracjonalność ustawodawcy, niweczy cel instytucji prawnej, prowadzi do wniosków niedorzecznych lub wynika z błędu legislacyjnego. W przypadku regulacji prawnej objętej okolicznościami rozpoznawanej sprawy – tj. art. 3 ust. 22 u.ś.r. w związku art. 17 ust. 1 u.ś.r. – powyższe stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego znajduje odpowiednie zastosowanie. Należy podkreślić, że przepisy u.ś.r. nie uzależniają przesłanki niepodejmowania zatrudnienia i rezygnacji z zatrudnienia od uzyskiwania wynagrodzenia. Istota świadczenia pielęgnacyjnego, o którym traktuje art. 17 ust. 1 u.ś.r. polega na tym, że świadczenie to jest adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i które nie podejmują lub rezygnują z tego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Oznacza to, że wykonywanie czynności prezesa jednoosobowego zarządu spółki, jakkolwiek w odczuciu strony nie byłoby to zajęcie absorbujące, nie jest tożsame z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bez znaczenia jest przy tym na co zgodził się skarżący w kwestii zakresu pełnienia funkcji prezesa jednoosobowego zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i czy pobiera wynagrodzenie, a także czy jest to jedynie funkcja tytularna. Zasadniczą kwestią jest bowiem istnienie norm prawa w ustawach (zwłaszcza: Kodeks spółek handlowych, Ordynacja podatkowa, Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych, Kodeks pracy, Kodeks karny, Kodeks karny skarbowy,) regulujących prawa, obowiązki i odpowiedzialność członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. A zatem, w pewnych okolicznościach skarżący będzie zobowiązany do podejmowania określonych działań wynikających z przepisów, tym samym nie będzie w pełni dyspozycyjny – tym samym nie można go uznać za osobę bezrobotną zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych czy ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy – a tylko taka osoba, w świetle ustawy o świadczeniach rodzinnych, dysponuje pełną gotowością do zajmowania się niepełnosprawnym członkiem rodziny i w określonych ustawą warunkach może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W rozpoznawanej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpił [...], syn niepełnosprawnej [...]. Bezspornie – co wynika z akt sprawy – [...] jest prezesem jednoosobowego zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością [...] z siedzibą w Bielsku Białej, zarejestrowanej w dniu 9 kwietnia 2015 r. Na wezwanie organu [...] wyjaśnił, że został powołany na funkcję prezesa zarządu uchwałą Zgromadzenia Wspólników Spółki z dnia 20 marca 2015 r. na dziesięcioletnią kadencję (nie przedłożył aktu powołania). Wyjaśnił, że nie jest wspólnikiem Spółki i nie uczestniczy w podziale zysków. Wskazać w tym miejscu ponownie należy, że z przepisów Kodeksu spółek handlowych wynikają konkretne prawa i obowiązki przypisane do określonej funkcji sprawowanej w spółce o określonej formie prawnej. Jak zasadnie wskazał Sąd I instancji z pełnieniem funkcji członka zarządu w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wiążą się prawa, obowiązki oraz odpowiedzialność wynikające z Kodeksu spółek handlowych (art. art. 291 i 299 k.s.h.) oraz z innych ustaw, w tym odpowiedzialność karna (art. art. 296 i 296a ustawy Kodeks karny), podatkowa (art. 116 ustawy Ordynacja podatkowa) i odpowiedzialność z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Nie ulega wątpliwości, że wynikająca z tych przepisów ustawowa odpowiedzialność członków zarządu spółki ciąży na skarżącym jako prezesie jednoosobowego zarządu. Pełnienie funkcji prezesa w zarządzie spółki prawa handlowego, nawet w przypadku niepobierania wynagrodzenia z tego tytułu, powoduje brak pełnej gotowości do podjęcia zatrudnienia, a zatem osoba ta nie spełnia podstawowych przesłanek uzyskania statusu osoby bezrobotnej. Realizacja obowiązków wynikających z pełnienia funkcji prezesa zarządu spółki, przypisanych członkowi zarządu przez Kodeks spółek handlowych powoduje, że osoba ta ma ograniczoną gotowość do podjęcia pracy, a zatem nie spełnia przesłanek pozwalających na uzyskanie statusu bezrobotnego. Tymczasem uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego ściśle powiązane są z niepodejmowaniem zatrudnienia. W przypadku pełnienia funkcji członka zarządu spółki istotne znaczenie ma nie to, czy takie czynności są wykonywane odpłatnie, lecz to, że na każdej z osób pełniących omawianą funkcję ciążą określone zadania, które muszą one wykonywać, co do zasady osobiście. W myśl art. 201 § 1 k.s.h., zarząd jako jedyny organ prowadzi sprawy spółki i reprezentuje spółkę. Oznacza to, że w zakresie pozarolniczej działalności gospodarczej jest on jedynym upoważnionym do prowadzenia tej działalności. W niniejszej sprawie te uprawnienia i zarazem obowiązki dotyczą również skarżącego, jako że został on wybrany do pełnienia funkcji prezesa, nie zrzekł się tej funkcji, nie został zawieszony w swoich prawach, ani też w żaden inny sposób nie wykazał, że ujawniony w rejestrze skład zarządu jest nieaktualny. Okoliczność, że nie pobiera wynagrodzenia, nie wpływa na ocenę, że skarżący jest co najmniej współprowadzącym działalność spółki. Nie sposób w okolicznościach kontrolowanej sprawy uznać, że piastowana przez skarżącego funkcja miała charakter wyłącznie "tytularny". Stanowisko to jest zgodne z orzecznictwem sądów administracyjnych (wyroki NSA z dnia 1 marca 2017 r. sygn. akt I OSK 3283/15; z dnia 25 maja 2016 r., sygn. akt: I OSK 1982/14, LEX 2108316 i I OSK 1983/14, LEX 2108317; LEX nr 3319758 - wyrok WSA w Łodzi z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 258/21; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 13 marca 2018 r. sygn. akt II SA/Bd 1137/17, LEX 2495563), które w pełni popiera skład orzekający w niniejszej sprawie. Uwzględniając powyższe ustalenia, uznać należało zarzuty skargi kasacyjnej za nieusprawiedliwione. Mając to na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu nie orzeczono, ponieważ zgodnie z art. 254 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego.