I SA/Rz 642/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S. WSA Grzegorz Panek /spr./, Sędzia WSA Jacek Boratyn, Sędzia WSA Piotr Popek, Protokolant ref. Sabina Długosz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 października 2021 r. sprawy ze skargi M.Ł. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2020 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie rozpatrzenia wniosku o zwolnienie z opłacania należności z tytułu składek za kwiecień 2020 roku uchyla zaskarżoną decyzję. UZASADNIENIE M.Ł. (dalej: skarżąca, wnioskodawca, płatnik) poddała kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...]. Umorzono nią postępowanie wszczęte wnioskiem płatniczki z dnia 30 kwietnia 2020 r. o zwolnienie jej z obowiązku opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, za siebie jako osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą. Powodem umorzenia postępowania było ustalenie, że zwolnienie, o jakim mowa w art. 31zo ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374, ze zm.; dalej zwana jako: "ustawa o COVID-19") dotyczyło nieopłaconych należności z tytułu składek, podczas gdy płatniczka składki takie za kwiecień 2020 r. miała opłacone. Na jej koncie stwierdzono bowiem nadpłatę, a nie złożyła ona wniosku o jej zwrot i dlatego rozliczono ją na składki za kwiecień 2020 r. Wobec tego, mając na względzie dyspozycje art. 105 § 1 K.p.a., postępowanie umorzono jako bezprzedmiotowe. Natomiast Zakład uwzględnił wniosek dotyczący marca i maja 2020 r., informując płatniczkę o przyznanym zwolnieniu w pismach z dnia 14 maja 2020 r. i dnia 24 czerwca 2020 r. W skardze podniesiono, że stwierdzona na jej koncie nadpłata została niesłusznie pobrana, bez powiadomienia jej o prawie zgłoszenia wniosku o jej zwrot. Myślała, że przejdzie ona na poczet przyszłych zobowiązań, w tym na lipiec 2020 r. W odpowiedzi Zakład wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w decyzjach. Wskazał, że należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r. znalazły pokrycie w nadpłacie z innych okresów rozliczeniowych występującej na koncie płatniczki. Zakład zwrócił przy tym uwagę, że w Sejmie RP procedowany jest projekt nowelizacji ustawy, w którym przewiduje się zwolnienie z obowiązku opłacenia należności także wtedy, gdy składki zostały opłacone lub rozliczone nadpłatą. Po wejściu tych planowanych zmian w życie wniosek skarżącej zostanie ponownie rozpatrzony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Kontrolowana decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o jakim mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). Właściwość sądu administracyjnego do kontroli ww. decyzji Zakładu wynika z art. 31zq ust. 8 ustawy o COVID-19. Z przedłożonych Sądowi akt sprawy i stanowisk stron wynika, że skarżąca ubiegała się o udzielenie pomocy mającej przeciwdziałać negatywnym skutkom COVID-19 w postaci zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za marzec, kwiecień i maj 2020 r., o którym mowa w art. 31zo ust. 2 ustawy o COVID-19. Wniosek wpłynął do Zakładu dnia 30 kwietnia 2020 r. Został on uwzględniony co do dwóch okresów rozliczeniowych (marca i maja), natomiast odnośnie do kwietnia wydano decyzję umarzającą postępowanie z uwagi rozliczenia należności z tytułu składek nadpłatą powstałą na koncie płatniczki z poprzednich okresów rozliczeniowych, z czym skarżąca się nie zgodziła. Wskazała, że nie została o tym powiadomiona, a liczyła że nadpłata zostanie rozliczona na poczet przyszłych należności. Podstawę prawną decyzji Zakładu stanowił art. 105 § 1 K.p.a. Zgodnie z nim, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Takie rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej kończy je bez merytorycznego rozpatrzenia wniosku inicjującego postępowanie, na skutek wystąpienia przeszkody natury podmiotowej lub przedmiotowej. Umarzając postępowania organ administracji publicznej komunikuje stronom zakończenie prowadzonego postępowania bez jego rozstrzygnięcia co do istoty. Od bezprzedmiotowości postępowania wywołanej brakiem substratu sprawy o charakterze podmiotowym lub przedmiotowym (brakiem podstaw prawnych i faktycznych) odróżnić należy bezzasadność żądania. Jest to sytuacja, w której żądanie nie może być uwzględnione, ponieważ nie zostały spełnione określone w przepisach warunki (przesłanki) do uwzględnienia wniosku. W takim przypadku należy wydać decyzję, o jakiej mowa w art. 104 § 1 K.p.a., rozstrzygającą sprawę co do istoty, wyjaśniając powody odmowy uwzględnienia żądania. W ocenie Sądu w kontrolowanej sprawie brak było podstaw do umorzenia postępowania. Ani nie odpadła podstawa prawna żądanej ulgi, ani płatniczka nie zrezygnowała z ubiegania się o wsparcie finansowe. Stan prawny także nie stał na przeszkodzie w merytorycznym rozpoznaniu zgłoszonego przez płatniczkę wniosku. Argument Zakładu o powodzie bezprzedmiotowości postępowania był wadliwy. Ze stanowisk stron wynikało, że płatniczka złożyła wniosek o udzielenie ulgi w opłacaniu należnych składek m. in. za kwiecień 2020 r., bez opłacenia tych należności. Zakład na skutek podjętych czynności uznał składki za opłacone, poprzez zaliczenie na ich poczet nadpłaty, jaką stwierdził na jej koncie, o której ta nie miała wiedzy, ani nie liczyła na takie załatwienie sprawy. Przyjął, że w świetle art. 31zu ust. 2 ustawy o COVID-19 ubiegać się o rzeczone zwolnienie mogą podmioty, które należnych składek nie opłaciły. Z prezentowanego przez skarżącą stanowiska wynika, że z takim załatwieniem sprawy się nie zgadza i na niego nie godziła się. Liczyła na zwolnienie z opłacania składek za trzy wskazane miesiące, a rozliczenia nadpłaty dopiero za kolejny miesiąc nieobjęty zwolnieniem. Art. 31zo ust. 2 ustawy o COVID-19 stanowił, że na wniosek płatnika składek, będącego osobą prowadzącą pozarolniczą działalność, o której mowa w art. 8 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych [...], opłacającego składki wyłącznie na własne ubezpieczenia społeczne lub ubezpieczenie zdrowotne, zwalnia się z obowiązku opłacenia nieopłaconych należności z tytułu składek na jego obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, należne za okres od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 maja 2020 r., jeżeli prowadził działalność przed dniem 1 kwietnia 2020 r. i przychód z tej działalności w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych uzyskany w pierwszym miesiącu, za który jest składany wniosek o zwolnienie z opłacania składek, o którym mowa w art. 31zp ust. 1, nie był wyższy niż 300% prognozowanego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto w gospodarce narodowej w 2020 r. W świetle tego przepisu, niespełnienie jednego z warunków zwolnienia powinno skutkować decyzją odmowną, o jakiej mowa w art. 31zq ust. 7 ustawy o COVID-19, a nie decyzją o umorzeniu postępowania. Zakład powinien w uzasadnieniu decyzji wyjaśnić powody nieuwzględnienia wniosku, a nie powody braku jego procedowania. Kontrolowana decyzja nie zawiera również należycie sporządzonego uzasadnienia, które odpowiadałoby wymogom określonym w art. 107 § 3 K.p.a. W nawiązaniu do wskazanego powodu umorzenia postępowania nie wskazuje, o jakie kwoty chodziło, jaką stwierdzono na koncie płatniczki nadpłatę, jakiej wysokości składki zostały z niej pokryte i czy nadpłata odpowiadała w pełni wysokości należnych składek za kwiecień 2020 r., albo była niższa lub wyższa. Informacje takie oraz potwierdzające je dowody miałyby wpływ na ocenę zgodności z prawem takiego rozstrzygnięcia Zakładu. Brakuje także, w nawiązaniu do użytego w art. 31zo ust. 2 pojęcia "nieopłaconych", wyjaśnienia zajętego przez Zakład stanowiska uznającego za równoznaczne z opłaceniem przez płatniczkę składek z zaliczeniem przez organ na poczet wymaganych należności z tego tytułu stwierdzonej na koncie płatniczki nadpłaty, a także podstawy prawnej takiego zaliczenia. Brak tych elementów uzasadnienia uniemożliwiał Sądowi weryfikację zgodności decyzji z prawem pod kątem poczynionych ustaleń faktycznych, a skarżącej zaakceptować podjęte rozstrzygnięcie. O ile zaliczenia takiego Zakład dokonał na zasadach określonych w art. 24 ust. 6a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, to czynności tej nie można w prosty sposób utożsamić z pojęciem "opłacenia" składek, ponieważ w zachowaniu płatnika nie można by dopatrzeć się takiego celowego działania. Zaliczenie takie jest wynikiem decyzji ustawodawcy i odpowiednich czynności podjętych przez Zakład, a nie płatnika składek. Artykułowane przez skarżącą stanowisko stanowi tego jasne potwierdzenie. Nie opłaciła ona składek za kwiecień 2020 r., a co najwyżej nienależycie opłaciła składki za inny okres rozliczeniowy. Z podanych względów Sąd uznał, że w świetle przepisów art. 11 ustawy - Prawo przedsiębiorców, oraz zasad skodyfikowanych w K.p.a., płatniczka nie powinna ponosić negatywnych konsekwencji niejasności przepisów prawa, na podstawie których mogła ubiegać się w wsparcie na podstawie powołanych przepisów ustawy o COVID-19. Zaliczenie nadpłaty nie jest tym samym co opłacenie składek, choć pod względem zobowiązania publicznoprawnego prowadzi do tożsamego skutku braku zaległości w określonej wysokości. W przepisie art. 31zo ust. 2 ustawy o COVID-19 była mowa o składkach nieopłaconych, a nie o zaległościach w składkach lub składkach już wymagalnych. Ustawa o COVID-19 za opłacone traktowała tylko składki objęte zwolnieniem (por. art. 31zs ust. 1). Obsługa przez Zakład zwolnienia z obowiązku opłacania składek powinna być zaś realizowana w trybie umorzenia składek (art. 31zt), a zatem w trybie określonym w przepisach art. 28 i art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zauważyć należy również, że wniosek o wsparcie płatniczka zgłosiła jeszcze w kwietniu, przed dniem, w którym składki na kwiecień stały się wymagalne. Możliwość zaliczenia ewentualnej nadpłaty pojawiła się zatem dopiero w toku postępowania. Zgromadzone w aktach dokumenty nie pozwalały jednak na weryfikację tych zagadnień, ani pod kątem zaprezentowanych przez Zakład ustaleń fatycznych, ani rozważań prawnych, w szczególności znajdujących zastosowanie do będącego zasadniczym powodem umorzenia zagadnienia zaliczania nadpłat na poczet zaległych lub bieżących zobowiązań. Mając na względzie powyższe Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., postanowił uchylić zaskarżoną decyzję, jako wydaną z naruszeniem art. 104 § 1, 105 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. Naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rzeczą Zakładu w ponownie prowadzonym postępowaniu będzie poczynienie ustaleń odpowiadających stanowisku Sądu zaprezentowanym w uzasadnieniu. Rozpoznanie wniosku powinno nastąpić przy uwzględnieniu aktualnego stanu prawnego, także wynikającego z ustawy z dnia 24 lipca 2020 r. o zmianie ustawy o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1423). Do dnia rozprawy Zakład nie powiadomił Sądu, czy losy wniosku skarżącej dotyczące składek za kwiecień 2020 r. uległy zmianie, choć pełnomocnik organu wspomniał o tej kwestii w odpowiedzi na skargę. Zgodnie bowiem z art. 10 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 lipca 2020 r. o zmianie ustawy o delegowaniu pracowników w ramach świadczenia usług oraz niektórych innych ustaw: 1. W przypadku złożenia do dnia 30 czerwca 2020 r. wniosku o zwolnienie z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo ustawy zmienianej w art. 4, w brzmieniu dotychczasowym, zwalnia się z obowiązku opłacenia należnych składek wykazanych w deklaracji rozliczeniowej za marzec, kwiecień i maj 2020 r., w wysokości określonej w art. 31zo, także wówczas, gdy składki te zostały opłacone lub na poczet tych składek Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaliczył z urzędu nienależnie opłacone składki. Opłacone składki lub zaliczone z urzędu nienależnie opłacone składki podlegają zwrotowi na zasadach określonych w art. 24 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych [...]. 2. Zwolnieniu z obowiązku opłacenia, o którym mowa w ust. 1, podlegają należne składki wykazane w deklaracji rozliczeniowej za marzec, kwiecień i maj 2020 r. znane na dzień ponownego rozpatrzenia wniosku o zwolnienie z opłacenia składek. O ile zaliczenie przez Zakład na dzień wydania kontrolowanej decyzji na poczet należnych składek za kwiecień 2020 r. nadpłaty, przed wejściem w życie ww. przepisów, mogło stanowić uzasadnienie do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, które jednak nie miało miejsca, ponieważ organ postanowił zakończyć sprawę w sposób formalny, to w przytoczonym wyżej, obecnym stanie prawnym, takie rozstrzygnięcie nie będzie już mogło mieć miejsca. Wyrok nie zawiera rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, ponieważ skarżąca nie była reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, a sprawa sądowa zainicjowana jej skargą z mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. była wolna od kosztów sądowych. Nie przedłożono zaś zestawienia innych wydatków.