II SA/Ol 515/17

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. C. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 23 listopada 2017r. odmawiającego zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi R. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" r. nr "[...]" w przedmiocie ustalenia opłaty eksploatacyjnej za wydobywanie kopalin ze złoża z rażącym naruszeniem koncesji postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. UZASADNIENIE Prawomocnym postanowieniem z 3 lipca 2017 r., sygn. akt II SO/Ol 5/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie utrzymał w mocy postanowienie Starszego referendarza sądowego o odmowie zwolnienia R. C. od kosztów sądowych w sprawie ze skargi w przedmiocie ustalenia opłaty eksploatacyjnej za wydobywanie kopalin ze złoża z rażącym naruszeniem koncesji. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca wskazał, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i córką. Do majątku małżonków należą: dom o powierzchni 120 m2 (wartość: ok. 800.000 zł), dwa mieszkania o powierzchni 90 m2 i 57 m2 (wartość odpowiednio: 300.000 zł i 260.000 zł), grunty rolne o powierzchni 26 ha (wartość: ok. 250.000 zł), grunt (bez wskazania jakiego rodzaju) o powierzchni 320 m2 (wartość: 40.000 zł) oraz samochód osobowy marki Jaguar S-Type, rok produkcji: 2004 (wartość: ok. 20.000 zł). Źródłami dochodu 3-osobowej rodziny są: dochód żony z tytułu umowy o pracę w wysokości 2.800 zł brutto oraz dochód wnioskodawcy z tytułu dzierżawy gruntów rolnych w wysokości 20.000 zł rocznie, co stanowi 1.666,66 zł miesięcznie. W rubryce nr 11 jako zobowiązania i stałe wydatki wskazano "opłaty miesięczne" w wysokości 400 zł oraz "ubezpieczenia" w wysokości 1.000 zł rocznie. Mając powyższe na uwadze Sąd ocenił, że sytuacja materialna wnioskodawcy nie przemawia za uznaniem, iż uiszczenie wpisu w niniejszej sprawie przekracza jego możliwości finansowe. Zważył na posiadany majątek, łączny stały dochód rodziny wnioskodawcy w kwocie 4466,66 zł brutto miesięcznie (wynagrodzenie małżonki i przychód z dzierżawy gruntów rolnych). Uznał, że fakt ten stawia wnioskodawcę i jego rodzinę ewidentnie poza kręgiem osób najuboższych. Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie wykazał, iż znajduje się w tak trudnej sytuacji materialnej, która uniemożliwia mu zaoszczędzenie pieniędzy na opłaty sądowe oraz uzasadnia przerzucenie kosztów postępowania na Skarb Państwa. W dniu 12 lipca 2017r. skarżący uiścił wymagany wpis od skargi w kwocie 8.819,00 zł. Wyrokiem z dnia 26 września 2017r., sygn. akt II SA/Ol 515/17 Sąd oddalił przedmiotową skargę. Skarżący wywiódł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, wnosząc jednocześnie na urzędowym formularzu o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi kasacyjnej w kwocie 4.410,00 zł. W uzasadnieniu wskazał, że dla uiszczenia wpisu wymagane byłoby spieniężenie jednego z trwałych składników majątku, który objęty jest małżeńską wspólnością majątkową. Zauważył, że konieczne byłoby do tego uzyskanie zgody żony, co jest zdarzeniem niezależnym od jego woli, ponadto oznaczałoby, że to ona poniosłaby połowę tej opłaty, do czego nie jest w żadnym razie zobowiązana. Wskazał, że nie posiada żadnych oszczędności. Poza dochodem z tytułu dzierżawy gruntów rolnych, który przeznaczany jest na zaspokojenie bieżących potrzeb rodzinnych, czerpał dotychczas dochody z tytułu działalności gospodarczej, lecz w 2016 r. w związku z postępowaniem upadłościowym powstała strata w wysokości ponad 300.000 zł i od 1 marca 2017 r. prowadzenie działalności gospodarczej zostało zawieszone. W takiej sytuacji zapłata wpisu w kwocie ok 4,5 tys. pozostaje niemalże nie do wykonania dla skarżącego. Odnosząc się do poprzedniego wniosku o przyznanie prawa pomocy podkreślił, iż zmianie uległy okoliczności, które uzasadniają udzielenie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podał, że na znaczne pogorszenie już i tak bardzo trudnej sytuacji finansowej wpłynęła okoliczność zobowiązania skarżącego w kwocie 1.290.310,58 zł wynikającego z nakazu zapłaty wydanego w dniu 14 lipca 2017 r. Wyjaśnił, że należność ta dotyczy udzielenia zabezpieczenia hipotecznego przez skarżącego i jego żonę kredytu udzielonego innym podmiotom, z uwagi na brak spłaty przez kredytobiorcę, wierzyciel - Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo Kredytowa - wystąpiła o spłatę zobowiązania właśnie do skarżącego. Powyższe potwierdza, że skarżący nie posiada takiego majątku który czyniłby zadość wskazanemu zobowiązaniu, a dalej który pozwalałby na utrzymanie konieczne dla niego i rodziny. W takim stanie rzeczy uzyskanie środków z innych źródeł pozostaje faktycznie niemożliwe, jako że udzielenie pożyczki uniemożliwia zupełny brak płynności finansowej skarżącego oraz posiadanych zobowiązań. Nadto w stosunku do skarżącego toczą się sprawy egzekucyjne, związane z istnieniem wymagalnych już zobowiązań. Skarżący nie jest w stanie uregulować wszystkich należności ze względu na brak płynności finansowej. Podkreślił, że brak przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie może spowodować obciążenie go opłatą administracyjną, co spowoduje konieczność ogłoszenia upadłości. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dzieckiem. Do majątku małżonków należą: dom o powierzchni 120 m2 (wartość: ok. 800.000 zł), dwa mieszkania o powierzchni 90 m2 i 57 m2 (wartość odpowiednio: 300.000 zł i 260.000 zł), grunty rolne o powierzchni 26 ha (wartość: ok. 250.000 zł), grunt (bez wskazania jakiego rodzaju) o powierzchni 320 m2 (wartość: 40.000 zł) oraz samochód osobowy marki Jaguar S-Type, rok produkcji: 2004 (wartość: ok. 20.000 zł). W rubryce nr 10 wnioskodawca wykazał dochód żony z tytułu umowy o pracę w wysokości 2.800 zł brutto oraz dochód własny z tytułu dzierżawy gruntów rolnych w wysokości 20.000 zł rocznie, co stanowi 1.666,66 zł miesięcznie, a w rubryce nr 11 jako zobowiązania i stałe wydatki wskazał "opłaty miesięczne" w wysokości 400 zł oraz "ubezpieczenia" w wysokości 1.000 zł rocznie. Do wniosku skarżący załączył dokumenty finansowe spółki jawnej i sp. z o.o. za 2015 i 2016 r. Postanowieniem z dnia referendarz sądowy w tutejszym Sądzie odmówił zwolnienia skarżącego od wpisu od skargi kasacyjnej. Ocenił, że powołana w ponowionym wniosku argumentacja nie dezaktualizuje końcowych wniosków uzasadnienia postanowienia Sądu z 3 lipca 2017 r. Stwierdził, że aby uiścić 8.819,00 zł wpisu od skargi, skarżący nie musiał się posunąć do spieniężenia żadnego składnika majątku. Jeśli nawet obecnie byłby to jedyny sposób na pokrycie o połowę niższego wpisu od skargi kasacyjnej, to wzgląd na to, że majątek ten objęty jest małżeńską wspólnością majątkową nie może stanowić uzasadnienia dla przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Podniósł, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, znajduje umocowanie prawne w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23 i 27 KRO). W świetle orzecznictwa sądów administracyjnych obowiązek ten rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego i to niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego. Z obowiązku udzielania pomocy drugiemu małżonkowi, także w związku z prowadzeniem spraw sądowych, małżonków nie zwalnia nawet rozdzielność majątkowa. Zważył, że możliwości wykorzystania środków ulokowanych w majątku nie zaprzecza sama przez się powoływana obecnie konieczność spłaty długów. Występowały one także wcześniej (wszczęcie egzekucji z 12 czerwca 2015 r. w sprawie zobowiązania w kwocie ponad 400 000,00 zł), o zajęciu zaś któregokolwiek z zadeklarowanych składników majątku nie ma mowy. W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw na to postanowienie, wnosząc o jego zmianę poprzez zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej. Postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 ust. 2 p.p.s.a. przy błędnym ustaleniu, że nie spełnia warunków przyznania pomocy prawnej usytuowanej w wymienionym przepisie, pomimo że okoliczności faktyczne sprawy dotyczące skarżącego potwierdzają, że nie posiada środków na poniesienie wpisu sądowego. Podniósł, że wbrew twierdzeniom przytoczonym w uzasadnieniu postanowienia Skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący precyzyjnie przedstawił swoją sytuację finansową. Wskazał posiadany majątek, dochody ale również wskazał swoje zobowiązania. Zaprezentowana we wniosku sytuacja materialna pozwanego daje podstawę by twierdzić, że obiektywnie niemożliwym jest zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym. Rozważając sytuację finansową skarżącego należy brać pod uwagę jego zadłużenie. Niewątpliwie sytuacja materialna skarżącego nie pozwala mu na gromadzenie oszczędności. W związku z czym odmowa udzielenia skarżącemu zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej powoduje uniemożliwienie mu urzeczywistnienia jego konstytucyjnego prawa wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, jakim jest prawo do sądu. Wyjaśnił, że posiadane nieruchomości (dom oraz mieszkania) są użytkowane w celach mieszkaniowych. W nieruchomościach zamieszkują członkowie rodziny skarżącego. Sprzedaż wiązałaby się z utratą zamieszkania członków rodziny skarżącego, albo też samego skarżącego. W związku z powyższym niemożliwym jest spieniężenie wymienionych składników majątkowych. Ponadto posiadane nieruchomości należą do majątku wspólnego małżonków. Na ich zbycie zgodę musi wyrazić małżonka skarżącego, na co sam skarżący nie ma wpływu. Podkreślił, że zaistniały w sprawie nowe okoliczności, tj. znacząco wzrosło zadłużenie skarżącego, a co za tym idzie nastąpiło pogorszenie jego sytuacji finansowej. Skarżący zobowiązany jest do spłaty kredytu udzielonego osobie trzeciej. Wraz z żoną odpowiadają za cudzy dług, w związku z tym zobowiązanie to nie wiązało się z jakimkolwiek przysporzeniem majątkowym po ich stronie. W aktualnej sytuacji skarżącego, zadłużenie w wysokości 1.290.310,58 zł niewątpliwie jest zmianą okoliczności, która uzasadnia udzielenie skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Ponadto uiszczenie wpisu nie wiązało się ze spieniężeniem majątku, ale wiązało się z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.., dalej jako: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Referendarz sądowy adekwatnie odniósł stan faktyczny sprawy do kryteriów przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, które nie jest prawem bezwzględnym. Na podstawie art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przepis ten uzależnia możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. Wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 października 2012 r., sygn. akt II FZ 768/12 i powołane tam orzecznictwo, dostępne: CBOSA). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, stwierdzić należy, że skarżący, wnosząc po raz kolejny o przyznanie prawa pomocy nie wykazał okoliczności, które uzasadniałaby zmianę postanowienia Sądu z dnia 3 lipca 2017r. Treść złożonych oświadczeń nie daje podstaw do pozytywnego rozpoznania żądania skarżącego co do zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej. Z treści przytoczonego w sprzeciwie art. 246 § 1 ust. 2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest co do zasady od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie powinien mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia. Zastosowanie tego przepisu powinno być przede wszystkim celowe, służyć ma on realizacji prawa zaskarżania rozstrzygnięć administracyjnych do sądu. Nie sposób pomijać przy tym, że zwolnienie od ponoszenia kosztów stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r.,sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których można obiektywnie stwierdzić, że strona nie nadużywa tego prawa. Art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje wyraźnie, że przyznanie prawa pomocy chociażby w części może dotyczyć jedynie takiego stanu majątkowego, w którym pokrycie kosztów postępowania przed sądem, a więc skorzystanie z prawa do sądu, doprowadziłoby do uszczerbku środków niezbędnych do koniecznego utrzymania, czyli uniemożliwiło egzystencję w warunkach odpowiadających godności człowieka. Chodzi tu o osoby dotknięte rzeczywiście ubóstwem. Treść złożonego wniosku przeczy, aby rodzinie skarżącego można było przypisać taki przymiot. Przede wszystkim uwzględnić należało, że rodzina skarżącego składa się z dwóch osób dorosłych, które posiadają stałe źródło dochodu i 10-letniej córki. Dla zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych wystarczy rodzinie jedna nieruchomość. Natomiast skarżący posiada dom i dwa mieszkania należące do majątku wspólnego małżonków. Dwie z tych nieruchomości, jak wyjaśnił skarżący, użyczają dalszym członkom rodziny. Okoliczność ta sama w sobie nie może stanowić przeszkody w spieniężeniu majątku, który nie zaspokaja potrzeb członków rodziny pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Niezrozumiałym jest dlaczego skarżący, mając znaczne zobowiązania finansowe i wskazując na pogorszenie sytuacji finansowej jego najbliższej rodziny, nie wynajął posiadanych nieruchomości w celu zdobycia dodatkowych funduszy. Prawidłowo referendarz sądowy argumentował, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (tak np. w postanowieniach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepubl., i z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12, orzeczenia.nsa.gov.pl). Także okoliczność, że majątek ten objęty jest małżeńską wspólnością majątkową nie ma znaczenia przy ocenie możliwości ponoszenia kosztów postępowania, co już prawidłowo wyjaśniono skarżącemu. Skarżący akcentuje, że zwiększyło się jego zadłużenie, wzrosły zobowiązania na skutek konieczności spłaty kredytu, który poręczył osobie trzeciej. Jak zasadnie zauważył referendarz sądowy, skarżący już wcześniej deklarował egzekucję zadłużenia w kwocie ponad 400 tys. zł., mimo to wskazywany majątek nie został zajęty na poczet długów. Poza tym wobec sygnalizowanego zobowiązania w kwocie 1.290.310,58 skarżącemu i jego żonie przysługuje roszczenie regresowe. Natomiast w świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (por. postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 40/13). Strona wszczynając postępowanie sądowe powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności lub wykorzystać posiadany majątek, gdy jest to obiektywnie możliwe, tak jak w niniejszej sprawie, do zdobycia dodatkowych środków, które pozwoliłyby jej na pokrycie kosztów postępowania we własnym zakresie. Z powyższych względów orzeczono, jak w sentencji postanowienia.