III SA/Po 560/21

SENTENCJA Dnia 20 października 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak (spr.) Sędzia WSA Małgorzata Górecka Asesor WSA Piotr Ławrynowicz po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 października 2021 roku sprawy ze skargi H. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...] z dnia [...] stycznia 2021r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję UZASADNIENIE W dniu [...] września 2020 r. do Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS Inspektorat w [...] wpłynął wniosek H. K. (dalej także jako wnioskodawca, skarżący) o umorzenie należności z tytułu składek za okres [...]., a w przypadku odmowy umorzenia należności z tytułu składek – o rozłożenie zadłużenia na raty, po [...] zł miesięcznie. Decyzją z [...] stycznia 2021 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń I Oddział w [...]: I. wskazując na art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, ust. 3 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266, dalej także "u.s.u.s.") odmówił H. K. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...]zł, w tym na: a) ubezpieczenia społeczne - za okres: grudzień 2009 – luty 2012, b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres: marzec 2010 – kwiecień 2013, c) Fundusz Pracy - za okres sierpień 2010 – luty 2011, kwiecień 2011 – luty 2012; II. wskazując na art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 2S ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) odmówił H. K. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem tych składek, w łącznej kwocie 44 482,83 zł, w tym na: a) ubezpieczenia społeczne - za okres: grudzień 2009 – luty 2012 r., b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres: marzec 2010 – kwiecień 2013, c) Fundusz Pracy - za okres sierpień 2010 – luty 2011, kwiecień 2011 – luty 2012. ZUS zaznaczył, że koncie wnioskodawcy figuruje również zadłużenie za okres wrzesień 2000 – luty 2009 - objęte wnioskiem z 11 września 2013 r. o umorzenie należności z tytułu składek oraz zadłużenie za okres marzec 2009 roku. Uzasadniając ZUS napisał, że z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, że [...] sierpnia 2017 r. wnioskodawca wyrejestrował działalność gospodarczą. W okresie prowadzenia działalności nie wywiązywał się z obowiązku opłacania składek, zostając dłużnikiem ZUS. Dalej ZUS ocenił, że w świetle art. 24 u.s.u.s., nie upłynął jeszcze termin, w którym zaległości mogą być dochodzone. Zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. W związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do u.s.u.s. zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. Dochodzone należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. W przypadku zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia, po ich ustaniu przedawnienie biegnie dalej. ZUS ocenił, że należności nie uległy przedawnieniu i wskazał, że w stosunku do zaległości wnioskodawcy bieg terminu przedawnienia uległ zawieszeniu: 1. od [...] września 2013 r, tj. złożenia wniosku o umorzenie należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność na podstawie ustawy z [...] listopada 2012 r. do nadal (odwołanie do Sądu); 2. od [...] kwietnia 2013 r. - wszczęcia postępowania w sprawie wydania decyzji o podleganiu ubezpieczeniom do [...] czerwca 2013 r., uprawomocnienia się decyzji; 3. od [...] września 2013 r., tj. wszczęcia postępowania w celu wydania decyzji określającej wysokość zadłużenia do [...] grudnia 2013 r., tj. uprawomocnienia się decyzji; 4. od [...] lutego 2014 r., tj. zawarcia układu ratalnego do [...] listopada 2014 r., tj. do zerwania umowy o ratalną spłatę zobowiązań, 5. od [...] sierpnia 2017 r., tj. wdrożenia postępowania egzekucyjnego i będzie trwał do zakończenia tego postępowania ( należności za okres grudzień 2009 – kwiecień 2013). Dalej ZUS napisał, że zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. ZUS ocenił, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność, przy czym okoliczności uzasadniające stwierdzenie jej istnienia zostały w sposób wyczerpujący określone przez ustawodawcę co wyłącza możliwość uwzględnienia przez Zakład sytuacji innych niż wymienione w powołanym artykule. Z kolei umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności zostało określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i wydanym na tej podstawie rozporządzeniu. Przepisy te zobowiązują płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. ZUS wskazał, że zadeklarowany przez skarżącego dochód wynosi łącznie [...] zł. Z zestawienia uzyskiwanych dochodów w stosunku do ponoszonych kosztów wynika, że dochód jest wystarczający na pokrycie wydatków ponoszonych przez skarżącego na utrzymanie, w łącznej kwocie [...]zł tj. czynsz w kwocie [...]zł, opłaty eksploatacyjne w kwocie [...]zł, koszty związane z leczeniem w kwocie [...]zł, inne wydatki (wyżywienie [...] zł, środki czystości, kosmetyki [...] zł, odzież, obuwie [...] zł) w kwocie [...]zł oraz fryzjer [...] zł i bieżące wydatki [...] zł. ZUS ocenił, że sytuacja finansowa skarżącego nie nosi znamion ubóstwa, skarżący posiada środki pozwalające na zaspokojenie potrzeb życiowych. Skarżący nie udowodnił problemów zdrowotnych uniemożliwiających lub w znacznym stopniu ograniczających możliwość zdobycia środków na spłatę zadłużenia. Posiada stałe źródło dochodu w postaci emerytury oraz osiąga dochód z tytułu umowy o pracę. Aktualnie nie posiada zobowiązań wobec innych wierzycieli. Zatem spłata przedmiotowego zadłużenia nie koliduje ze spłatą innych zobowiązań. Ponadto deklaracja spłaty zadłużenia w formie układu ratalnego z miesięczną ratą w wysokości [...] zł świadczy o fakcie, że skarżący przewiduje, że jest w stanie zabezpieczyć środki finansowe na ten cel i regulować zadłużenie w ratach dostosowanych do aktualnej sytuacji finansowej, jednocześnie mając możliwości zabezpieczenia podstawowych potrzeb życiowych. Na opisaną decyzję H. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, domagając się umorzenia odsetek i ustalenia, że spłata składek podstawowych będzie odbywać się w ratach po [...] zł miesięcznie. Napisał, że we wniosku domagał się rozłożenia zaległych składek na raty oraz umorzenia odsetek, ale została wydana decyzja odmowna. Obecnie leczy się na nadciśnienie. W lutym 2021 r. przeszedł operację zaćmy i ma zakaz dźwigania ciężarów. Jest zatrudniony jako pracownik produkcyjny co wiąże się z dźwiganiem ciężarów i nie jest pewien, czy pracodawca nie rozwiąże umowy o pracę. Jeżeli to nastąpi, to jedynym źródłem dochodu będzie emerytura w kwocie [...]która nie wystarczy na pokrycie bieżących wydatków. W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.). Kontrolowana sprawa dotyczy należności z tytułu nieopłaconych, poszczególnych składek, w okresie między grudniem 2009 a kwietniem 2013 roku, co ma istotne znaczenie przy obliczaniu terminu przedawnienia. Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. dotyczyć może bowiem tylko tych należności, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie tym postępowaniem należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Badanie kwestii czy zobowiązanie z tytułu niezapłaconych składek nie uległo przedawnieniu, mieści się w granicach sprawy o umorzenie należności (por. prawomocny wyrok WSA w Poznaniu z 13 listopada 2019 r., III SA/Po 546/19; CBOSA); powinno zostać przeprowadzone na podstawie okoliczności udokumentowanych w aktach sprawy. Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że narusza ona prawo w stopniu uzasadniającym jego uchylenie. Zdaniem Sądu organ nie przesądził jednoznacznie , że przedmiotowe należności nie uległy przedawnieniu, a argumentów w tym zakresie nie udokumentował w aktach. Co więcej, niektóre argumenty podnoszone przez ZUS zostały przez Sąd ocenione jako bezpodstawne. Z dniem 1 stycznia 2012 r., na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. Nr 232 poz. 1378) - zmieniającego treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s., skrócony został okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne, z 10 do 5 lat, zaś przedawnienie należności liczone ono jest od dnia w którym stały się wymagalne. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 maja 2013 r., I UK 613/12 (OSNP 2014 Nr 3, poz. 44), gdy bieg przedawnienia należności składkowych rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., kluczowe znaczenie ma art. 27 powyższej ustawy regulujący zagadnienia intertemporalne. Zgodnie z jego ust. 1, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia [...] stycznia 2012 r. Według zatem zasady wynikającej z tego przepisu, do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednakże bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 przywołanego przepisu, stosownie do którego, jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia 5-letniego (liczonego od dnia [...] stycznia 2012 r.) lub 10-letniego (liczonego od daty wymagalności składki) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że zastosowanie ma termin przedawnienia 5-letni, liczony od dnia [...] stycznia 2012 r. Zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Sąd wskazuje, że ZUS błędnie powołał się na art. 1 ust 15 ustawy dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551). Z przepisu tego wynika, że bieg terminu przedawnienia należności za okres od dnia 1 stycznia 1999 r. do dnia 28 lutego 2009 r. ulega zawieszeniu na okres od dnia złożenia wniosku o umorzenie do dnia uprawomocnienia się decyzji. Tymczasem kontrolowana sprawa dotyczy należności za grudzień 2009 i młodszych, zatem należności których nie dotyczy ww. ustawa. W związku z tym złożenie wniosku w trybie tej ustawy nie ma wpływu na bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek, wymienionych we wniosku. Marginalnie Sąd wskazuje, że ZUS nie udokumentował okoliczności, na którą powołał się w uzasadnieniu swojej decyzji. Kolejny argument organu, jakoby bieg terminu uległ zawieszeniu, bowiem od [...] kwietnia 2013 r. do [...] czerwca 2013 r. toczyło się postępowanie o podleganie ubezpieczeniom – Sąd ocenia jako niemożliwy do zweryfikowania. Zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Sąd podkreśla, że z akt nie wynika, czy postępowanie o podleganie ubezpieczeniom toczyło się na skutek czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, czy też stanowiło zupełnie inne postępowanie. Nie wiadomo też, których należności z tytułu składek dotyczyło postępowanie wskazane przez organ. W szczególności nie wiadomo, czy dotyczyło ono należności wskazanych we wniosku. Tak samo Sąd ocenia kolejny argument organu, że bieg terminu uległ zawieszeniu od [...] września 2013 r. do [...] grudnia 2013 r. bowiem toczyło się postępowanie w celu wydania decyzji określającej wysokość zadłużenia. Kolejnym argumentem organu, że bieg terminu uległ zawieszeniu jest to, że był zawarty układ ratalny od [...] lutego 2014 r. do [...] listopada 2014 r. kiedy to miała zostać zerwana umowa o ratalną spłatę zobowiązań. W myśl art. 24 ust. 5a u.s.u.s. bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a (odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek oraz rozłożenie należności na raty), do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty. Zatem zawarcie umowy o odroczenie terminu płatności należności z tytułu składek oraz rozłożenie należności na raty spowodowałoby zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Sąd podkreśla, że organ w żaden sposób nie udokumentował zawarcia takiej umowy ze skarżącym jak i długości jej trwania w tym okoliczności, na skutek których przestała obowiązywać. Ostatnim argumentem organu, że należności nie uległy przedawnieniu jest powołanie się na postępowanie egzekucyjne, wdrożone od [...] sierpnia 2017 r. Sąd wskazuje, że w aktach brak dowodów, że takie postępowanie zostało wdrożone. Istotne w realiach sprawy jest jednak to, że jeżeli nawet takie postępowanie toczy się od [...] sierpnia 2017 r., to dla należności, których bieg przedawnienia rozpoczął się przed dniem [...] stycznia 2012 r., pięcioletni letni okres przedawnienia liczony od [...] stycznia 2012 r. upłynął z dniem [...] stycznia 2017 r. Co do zasady, bowiem bieg terminu przedawnienia mógł ulec zawieszeniu lub przerwaniu (art. 24 ust. 5-6 u.s.u.s.). Sąd powtarza jednak, że organ nie udokumentował zawieszenia lub przerwania biegu terminu przedawnienia, zatem trzeba oceni, że organ nie mógł dokonać kompleksowej analizy, czy należności z tytułu składek, wskazanych we wniosku, uległy przedawnieniu, czy też pozostają nieprzedawnione. W konsekwencji zaskarżona decyzja nie poddaje się kontroli sądowej, skoro postępowanie dotyczące umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy ZUS skompletuje dokumentację i ustali, czy należności z tytułu składek wskazanych we wniosku uległy przedawnieniu, stosując opisaną przez Sąd ocenę prawną dotyczącą przedawnienia należności. Dopiero w razie uznania, że należności z tytułu poszczególnych składek nie uległy przedawnieniu, ZUS oceni, czy należności mogą być umorzone, zadbawszy o umożliwienie skarżącemu zaktualizowania informacji o stanie rodzinnymi i majątkowym oraz sytuacji materialnej. W związku z powyższym Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a., orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji.