II OZ 1325/14

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 12 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 2 października 2014 r., sygn. akt II SA/Ol 914/14 w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Warmińsko-Mazurskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Olsztynie z [...] lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie rozbiórki części budynku postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać D. S. prawo pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w wysokości powyżej 150 (stu pięćdziesięciu) złotych. UZASADNIENIE W sprawie toczącej się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjny w Olsztynie (sygn. akt II SA/Ol 914/14) D. S. wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych lub częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Podała, że dochody jej rodziny są niskie. Wskazała, że sama jest od 6 miesięcy na zwolnieniu lekarskim, obecny stan zdrowia nie pozwala jej na podjęcie pracy i w konsekwencji przyznane jej zostało świadczenie rehabilitacyjne. Wyjaśniła, że syn w tym roku ukończył studia i pod koniec września będzie bronił pracę licencjacką. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem i synem. Posiada dom o powierzchni 90 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 10 arów. Podała, że dochody męża z tytułu wynagrodzenia wynoszą 1.800 zł, a dochód skarżącej to kwota 1.280 zł. Wskazała, że ponosi wydatki na mieszkanie, leki, ubezpieczenie, kredyt w łącznej kwocie 1.392 zł. Pismem z 16 września 2014r., skarżąca wezwana została do uzupełnienia braków formalnych formularza wniosku oraz do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej. W związku z niejednolitym zakresem żądania określonym we wniosku złożonym w skardze oraz formularzu PPF wezwano także skarżącą do podania, w jakim zakresie jest w stanie ponieść koszty sądowe w niniejszej sprawie. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca nadesłała pismo z 22 września 2014 r., w którym oświadczyła, że jest w stanie zapłacić 150 zł od wpisu od skargi i wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałym zakresie. Działka nr [...] stanowiła współwłasność jej i jej męża oraz osoby trzeciej, a po jej podziale przypadła im w udziale działka o powierzchni 10 arów. Z działki tej nie miała i nie ma korzyści majątkowych, a zniesienie współwłasności doprowadziło ją i jej męża do zadłużenia oraz zmusiło ich do zaciągnięcia kredytu. Syn na studiach utrzymywał się częściowo ze środków pochodzących z tego kredytu oraz ze stypendium, a odnośnie jego planów zawodowych wskazała, że czeka na termin obrony pracy licencjackiej. Odnosząc się do kwestii ponoszonych wydatków oświadczyła, że miesięczne opłaty wynoszą 1.450 zł, zaś wyżywienie - 1.000 zł. Wyjaśniła, że pełnomocnik ustanowiony w toku postępowania administracyjnego ze względu na jej sytuację materialną oraz rodzaj sprawy zrezygnował z wynagrodzenia. Do pisma skarżąca załączyła kserokopie: harmonogramu spłat kredytu, dwóch wydruków z rachunku bankowego małżonków, decyzji o przyznaniu jej świadczenia rehabilitacyjnego raz dwóch postanowień wydanych w sprawie o zniesienie współwłasności działki nr [...]. Postanowieniem z 2 października 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Od postanowienia tego skarżąca wniosła sprzeciw. Podała, że dochód męża to pensja w wysokości 1320 zł, a jej to 1000 zł i przychód ten pozwala tylko na opłacenie podstawowych opłat i skromne życie. Skarżąca ponownie została wezwana – na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) - do nadesłania dodatkowych dokumentów, a mianowicie: zaświadczeń pracodawców o wysokości wynagrodzenia skarżącej oraz jej męża, ostatniego odcinka świadczenia rehabilitacyjnego oraz wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych za okres ostatnich 3 miesięcy. W odpowiedzi skarżąca nadesłała informację, że uzyskuje świadczenie rehabilitacyjne z ZUS w kwocie 1134,53 zł, przyznane do 3 grudnia 2014 r., a ponadto wyciągi z rachunków bakowych, zaświadczenia pracodawcy o wysokości wynagrodzenia skarżącej i męża, a także kopie rachunków. Postanowieniem z 2 października 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił częściowego zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, między innymi, że z formularza PPF i oświadczeń składanych przez skarżącą wynika, że D. S. prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem S. S. oraz synem – B. S. Źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie męża skarżącej wynoszące miesięcznie 1376,25 zł netto oraz świadczenie rehabilitacyjne, które wg oświadczenia skarżącej wynosi 1134,53 zł (a wcześniej jej wynagrodzenie za pracę w kwocie 1029,46 zł). Skarżąca posiada dom o powierzchni 90 m2 oraz nieruchomość gruntową o powierzchni 10 arów. Oświadczyła, że nie posiada oszczędności, ani przedmiotów wartościowych. Podała także, że ponosi miesięczne opłaty w wysokości około 1450 zł, w tym na spłatę kredytu w wysokości około 600 zł miesięcznie. Z przedłożonych wyciągów bankowych wynika ponadto, że skarżąca w miesiącu lipcu otrzymała odszkodowanie z [...] w kwocie 1632,94 zł, a ponadto że na konto skarżącej wpływa zasiłek pielęgnacyjny na rzecz A. S. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, skarżąca w dalszym ciągu nie wyjaśniła wszystkich wątpliwości co do rzetelności przedstawionych przez nią danych dotyczących sytuacji materialnej jej rodziny. Z wyciągu bankowego rachunku należącego do skarżącej i jej męża wynika, że na ich konto wpływa zasiłek pielęgnacyjny przyznany na rzecz A. S.. Natomiast ani z wniosku PPF, ani z oświadczeń składanych przez skarżącą nie wynika, aby członkiem gospodarstwa domowego była jeszcze jedna osoba. Skarżąca ponadto nie nadesłała – pomimo wezwania Sądu – ostatniego odcinka rentowego świadczenia rehabilitacyjnego, składając w tym zakresie jedynie oświadczenie. Sąd pierwszej instancji wskazał, że biorąc pod uwagę nawet te dane, które przedstawiła skarżąca, nie można uznać, że zostały spełnione przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia. Instytucja ta ma zatem charakter wyjątkowy i jest stosowana jedynie w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych jest bowiem obciążeniem budżetu państwa i przerzuceniem ciężaru tych kosztów na Skarb Państwa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stwierdził, że skarżąca podała, że dochód jej trzyosobowej rodziny wynosi łącznie 2510,78 zł, a opłaty miesięczne stanowią kwotę około 1450 zł. Zauważył jednak, że znaczna część tych opłat to spłata kredytu bankowego – około 600 zł miesięcznie. Jednakże fakt ponoszenia przez skarżącą wydatków na spłatę kredytów nie może być uwzględniony przy ocenie jej sytuacji materialnej. Zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą bowiem mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego. Ponadto nie bez znaczenia jest okoliczność, że w lipcu 2014 r. (tj. w miesiącu wniesienia skargi) skarżąca otrzymała odszkodowanie w kwocie 1632,94 zł, a z wyjaśnień strony nie wynika, aby ponosiła jakiekolwiek inne opłaty związane z leczeniem, poza kwotą miesięczną 200 zł z przeznaczeniem na leki. Na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ także będący w jej posiadaniu majątek. Dokonując bowiem oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy bierze się pod uwagę nie tylko uzyskiwane przez niego dochody, ale także stan jego posiadania. Skarżąca posiada zaś nieruchomość w postaci domu oraz nieruchomości gruntowej o powierzchni 10 arów. Wprawdzie wyjaśniła, że z działki tej nie ma żadnych korzyści finansowych, a jej podział doprowadził do zadłużenia, co spowodowało konieczność zaciągnięcia kredytu, ale okoliczności tych w żaden sposób nie wyjaśniła. Podawane zaś okoliczności są o tyle niezrozumiałe, że z przedłożonych przez skarżącą dokumentów wynika, że podział działki miał miejsce w lipcu 2009 r. (postanowienie Sądu Okręgowego w Elblągu z [...] lipca 2009 r. oddalające apelację), a kredyt został zaciągnięty w dniu 17 maja 2012 r. W sytuacji, gdy strona posiada majątek o znacznej wartości, to nawet jeśli w ogóle nie posiada dochodów, nie można uznać, że są spełnione przesłanki do przyznania prawa pomocy. W takiej bowiem sytuacji trudno skarżącą uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich. Natomiast skarżąca – poza posiadanym majątkiem - uzyskuje dochody, które zdaniem Sądu pozwalają jej na poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zażalenie na postanowienie z 2 października 2014 r. wniosła D. S.. Podkreśliła, między innymi, że sprawa dotyczy rozbiórki części domu, w którym znajduje się pokój dla jej niepełnosprawnej córki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. Zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy. Wniosek D. S. o przyznanie prawa pomocy jest uzasadniony. Skarżąca pobiera świadczenie rehabilitacyjne w wysokości 1134,53 zł (przyznane do 3 grudnia 2014 r.). Wcześniej otrzymywała miesięczne wynagrodzenie z pracy w [...] w wysokości 1029,49 zł, którego jednak już nie otrzymuje. Mąż skarżącej otrzymuje wynagrodzenie za pracę w charakterze kierowcy w wysokości 1376,26 zł. Ponadto, na konto skarżącej wpływa zasiłek pielęgnacyjny dla córki w wysokości 153,00 zł. Skarżąca otrzymała również jednorazowe odszkodowanie w kwocie 1632,94 zł. W gospodarstwie domowym skarżącej są najmniej cztery osoby: sama skarżąca, jej mąż, ich syn (student, niepracujący) i niepełnosprawna córka – należy mieć przy tym na uwadze, że z opieką nad niepełnosprawną osobą wiążą się wzmożone koszty utrzymania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, analiza historii rachunku bankowego skarżącej i jej męża wskazuje na oszczędny tryb życia. Co więcej, sam fakt posiadania domu nie może świadczyć o tym, że skarżąca jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania. D. S. nie wnosi przy tym o zwolnienie z całości kwoty wpisu (który wynosi 500 zł), a jedynie z kwoty powyżej 150 zł. Pewne niejasności oświadczeń skarżącej (np. co do liczby osób zamieszkujących w gospodarstwie domowym, powodu zaciągnięcia kredytu, szczegółowego wykazu wydatków) nie sprawiają, aby można było uznać, że skarżąca nie wykazała, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.