II SA/Po 601/22

SENTENCJA Dnia 6 grudnia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Sebastian Michalski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 grudnia 2022 roku sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 20 czerwca 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z a 20 czerwca 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") po rozpoznaniu odwołania M. K. (zwanej dalej "skarżącą) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (zwanego dalej "wójtem" lub "organem I instancji") z dnia 25 kwietnia 2022 r., znak [...] o odmowie przyznania M. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką G. K.. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym. M. K. pismem z dnia 31 marca 2022 r. złożyła do Ośrodka Pomocy Społecznej w K. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką G. K.. Na podstawie przedłożonych dokumentów oraz przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że G. K. choruje na [...] i wymaga opieki oraz pomocy innej osoby we wszystkich czynnościach życia codziennego. Jest ona osobą pampersowaną, niepotrafiącą odróżnić dnia od nocy, niemającą umiaru w jedzeniu. Orzeczono wobec niej ubezwłasnowolnienie całkowite, a jej opiekunem ustanowiono M. K.. Zamieszkuje ona razem z swoim mężem E. K., nieposiadającym orzeczenia o niepełnosprawności, córką M. K. oraz synem R. K.. Posiada ona orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Decyzją z dnia 25 kwietnia 2022 r. Wójt Gminy [...] odmówił przyznania M. K. wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, argumentując w uzasadnieniu to tym, że fakt pozostawania przez G. K. w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615) prowadzi do tego, że M. K. nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do tego świadczenia, a nadto tym, że zgromadzony materiał nie pozwala na ustalenie czy niepełnosprawność G. K. powstała nie później niż do 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej nie później jednak niż do ukończenia 25 roku życia, czyli niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. M. K. w przewidzianym prawem terminie złożyła odwołanie od powyższej decyzji, podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, wnosząc przede wszystkim o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej wnioskowanego świadczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 20 czerwca 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając swoje stanowisko zgodziło się ono wprawdzie z argumentacją M. K. w zakresie w jakim dotyczyła ona naruszenia przez organ I instancji przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, jednakże jednocześnie podkreśliło, że wójt miał rację w kwestii tego, że w świetle obowiązującego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych M. K. nie jest osobą uprawnioną do uzyskania tego świadczenia. M. K. nie zgadzając się z rozstrzygnięciem organu II instancji, działając za pośrednictwem profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego A. S., w przewidzianym prawem terminie, wniosła skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego. We wniesionym środku zaskarżenia domagano się uchylenia w całości zarówno decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, podnosząc przy tym zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne przyjęcie, że M. K. nie jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy to ona sprawuje rzeczywistą opiekę nad matką, z uwagi na to, że jej rodzice pozostają ze sobą w konflikcie oraz w separacji, a nadto zarzuty naruszenia przepisów postępowania w postaci art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym tego, czy mąż G. K. jest w stanie sprawować nad nią opiekę oraz art. 107 § 1 pkt 4 w zw. z art. 7 k.p.a. poprzez zaniechanie przez organ przywołania prawidłowej podstawy prawnej decyzji. W uzasadnieniu skargi wskazano m.in., że dokonując wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie powinno bazować się jedynie na literalnym brzmieniu tego przepisu, ale należy odwołać się również do wartości konstytucyjnych oraz przepisów dotyczących obowiązku alimentacyjnego, zawartych w ustawie Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym na mocy art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.) z uwagi na zaistniałą konieczność jej rozpoznania i brak możliwości przeprowadzenia każdej sprawy w rozsądnym terminie przy wykorzystaniu urządzeń pozwalających na komunikację na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...] odmawiającą stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Kwestię sporną na jej kanwie stanowi jedynie to, czy w sytuacji, gdy osoba wymagająca stałej opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem w przedmiocie niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane innej osobie, faktycznie sprawującej tę opiekę. W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje bowiem to, że G. K. jest osobą niepełnosprawną, posiadającą orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, wymagającą stałej opieki, a opiekę tę sprawuje skarżąca. W ocenie Sądu, stanowisko zajęte przez organ odwoławczy jest słuszne i zasługuje na aprobatę. Organy postępowania administracyjnego jako podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy słusznie przyjęły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 tejże ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, a także innym osobom – niebędącym osobami o znacznym stopniu niepełnosprawności - na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, czyli m.in. wstępnym, zstępnym, rodzeństwu, czy też małżonkom zmarłych rodziców, jeżeli łożyli na utrzymanie dziecka. Uprawnienie do uzyskania wskazanego świadczenia uzyskują oni jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, a jednocześnie w danym przypadku nie aktualizują się dodatkowe ograniczenia uregulowane w ustawie, m.in. w treści art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5. Art. 17 ust. 1a ma zastosowanie wyłącznie w stosunku do innych osób, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4), a które nie są dziećmi osoby wymagającej opieki, a tym samym z uwagi na okoliczności analizowanej sprawy nie wymaga obszerniejszego omówienia. Nie ma również wątpliwości, na co słusznie uwagę zwrócił organ II instancji, co do tego, że w przypadku opiekunów dorosłych niepełnosprawnych oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania im świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności określonego w art. 17 ust. 1b. Na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz 1443) przepis ten utracił bowiem przymiot konstytucyjności w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W perspektywie niniejszej sprawy istotne znaczenie ma natomiast brzmienie art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności pkt 2 lit. a tego przepisu. Z jego treści wprost wynika bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W toku postępowania administracyjnego bezsprzecznie ustalono, że G. K. pozostaje w związku małżeńskim z E. K., który prowadzi gospodarstwo rolne i nie jest osobą niepełnosprawną. Oznacza to, że zaktualizowała się opisana wyżej przesłanka negatywna uniemożliwiająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego M. K.. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się bowiem to, że "ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych" (zob. np. wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, wyrok NSA z dnia 28 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1244/21, wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1935/21). Obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami został wyrażony wprost w treści art. 23 k.r.o. Trwa on przez cały okres małżeństwa, a co istotne w określonych zakresach również po orzeczeniu separacji, a także po jego rozwiązaniu (art. 60 k.r.o., art. 614 § 3 i 4 k.r.o.). W niniejszej sprawie faktyczne sprawowanie opieki nad G. K. przez jej córkę nie wynika ze złego stanu zdrowia E. K.. Brak jest jakichkolwiek informacji, wskazujących na to, że mogłyby istnieć podstawy do wydania w stosunku do niego orzeczenia o niepełnosprawności, a w szczególności o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Brak sprawowania opieki przez małżonka wynika z zaistnienia konfliktu między małżonkami, a nie z nie z wymaganej przez art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. 2a niepełnosprawności w stopniu znacznym. Niewłaściwe relacje między E. K. a G. K. same w sobie nie implikują zaistnienia skutków związanych z orzeczeniem rozwodu, czy też separacji, a nadto nie stanowią same w sobie obiektywnej i oczywistej przeszkody uniemożliwiającej sprawowanie opieki przez E. K. nad swoją małżonką. W świetle orzeczeń, stanowiących bazę dla argumentacji wykorzystanej przez pełnomocnika skarżącej, jedynie bowiem w przypadku zaistnienia oczywistych, obiektywnych i niezależnych od woli E. K. przeszkód w sprawowaniu przez niego opieki nad G. K., nieprzyznanie świadczenia pielęgnacyjnego M. K. mogłoby być rozważane jako ewentualne naruszenie konstytucyjnych zasad równości, sprawiedliwości społecznej i ochrony rodziny. W orzecznictwie administracyjnym wyraźnie wybrzmiewa stanowisko zgodnie, z którym wskazane wyżej "obiektywne przyczyny" powinny być związane przede wszystkim z wiekiem lub stanem zdrowia współmałżonka, a nie z innymi okolicznościami (zob. np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 września 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 508/22, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r. sygn. IV SA/Wr 924/14, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt II SA/Bk 987/12). Jak wskazano już wyżej podkreślane w skardze okoliczności nie dotyczą ani wieku ani stanu zdrowia E. K.. Tym samym, nawet w przypadku opowiedzenia się za prezentowanym przez pełnomocnika skarżącej stanowiskiem, które w ocenie Sądu nie zasługuje jednak na aprobatę, niemożliwe byłoby przyznanie M. K. wnioskowanego świadczenia. W tym miejscu należy podkreślić jednocześnie, że przyjęcie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, zgodnie z którą pozostawanie osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza – co do zasady – z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, nie stoi w sprzeczności z względami celowościowymi oraz aksjologicznymi, w tym z zasadami i wartościami konstytucyjnymi. Limitowanie dostępu do świadczenia w oparciu o kryteria zobiektywizowane nie może zostać uznane za naruszenie zasady równości, zasady sprawiedliwości społecznej, jak i konstytucyjnego prawa rodziny, znajdującej się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej do uzyskania pomocy ze strony państwa (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1244/21). Stanowisko powyższe znalazło potwierdzenie w podjętej na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., sygn. I OPS2/22, gdzie wprost wskazano, iż warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) Podsumowując powyższe rozważania należy zatem stwierdzić, że organ orzekający w przedmiotowej sprawie wyjaśnił wszystkie okoliczności mające znaczenie dla wydania rozstrzygnięcia i słusznie uznał, że zachodzi brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na marginesie podkreślenia wymaga fakt, że uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa procesowego następuje jedyne wtedy, gdy naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy lub dawało podstawę do jej wznowienia. Niedoprecyzowanie podstawy prawnej wydanej decyzji nie stanowi naruszenia o takim charakterze. W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.).