II CSK 666/17

Sygn. akt II CSK 666/17 POSTANOWIENIE Dnia 23 listopada 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący) SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca) SSN Roman Trzaskowski w sprawie ze skargi S. M. i W. K. o wznowienie postępowania w sprawach I Ns (…) i I Ns (…) Sądu Rejonowego w Ł. przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwa P., B. B. i in. po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 23 listopada 2018 r., skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwa P. od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 12 kwietnia 2017 r., sygn. akt I Ca (…), uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Ł. postanowieniem z dnia 9 marca 2001 r. w sprawie oznaczonej sygn. I Ns (…) stwierdził, że Skarb Państwa-Lasy Państwowe Nadleśnictwo P. nabył z dniem 1 października 1977 r. przez zasiedzenie własność nieruchomości leśnej położonej w obrębie ewidencyjnym W. gmina P. oznaczonej  2 m.in. jako działka nr 122/LP o powierzchni 12,31 ha. Ponadto, Sąd ten postanowieniem z dnia 14 maja 2001 r. w sprawie oznaczonej sygn. I Ns (…) stwierdził, że Skarb Państwa-Lasy Państwowe Nadleśnictwo P. nabył z dniem 1 stycznia 1985 r. przez zasiedzenie własność nieruchomości leśnej położonej w obrębie ewidencyjnym Lipnica gmina P. oznaczonej m.in. jako działka nr 116/LP o powierzchni 25,59 ha i działka nr 117/LP o powierzchni 30,67 ha. Skargi o wznowienie postępowania w sprawach, w których zapadły wymienione postanowienia wnieśli następcy prawni pierwotnych właścicieli tych nieruchomości; domagali się uchylenia tych postanowień i oddalenia wniosków o zasiedzenie. Sprawy ze skarg o wznowienie postępowania zostały połączone do wspólnego prowadzenia i rozstrzygnięcia. W wyniku przeprowadzonego postępowania, Sąd Rejonowy w Ł. postanowieniem z dnia 18 kwietnia 2016 r. oddalił obie skargi o wznowienie postępowania. Ustalił, że działka oznaczona obecnie w ewidencji gruntów nr 167 położona w miejscowości W. gmina P. odpowiada działce nr 122/LP wymienionej w postanowieniu wydanym w sprawie I Ns (…) i z drobnymi różnicami przebiegu granic odpowiada działce ujawnionej na planie z roku 1938 w Rep. hip. Nr (…) przechowywanym w Zamiejscowym Wydziale Ksiąg Wieczystych w P. Działki oznaczone obecnie w ewidencji gruntów nr 298 i nr 301 położone w obrębie nr 26 L. gmina P. odpowiadają działkom nr 117/LP i nr 116/LP wymienionym w postanowieniu wydanym w sprawie I Ns (…) a ich część odpowiada działce ujawnionej na planie z roku 1938 w Rep. hip. nr (…). Grunty objęte Rep. hip. nr (…) stanowiły własność J. M. i A. Ł. Spadkobiercami tych osób są uczestnicy postępowania. Działki o obecnych numerach 167, 298 i 301 są w samoistnym, nieprzerwanym posiadaniu Skarbu Państwa-Lasów Państwowych Nadleśnictwa P. co najmniej od 1 października 1947 r. Po 1 października 1947 r. do daty orzekania w sprawie, Skarb Państwa uważał się za właściciela tych działek. Prowadził na nich samodzielnie gospodarkę leśną. Niektórzy uczestnicy postępowania zwracali się do Lasów Państwowych o zwrot działek objętych Rep. hip. nr (…), jednakże Lasy Państwowe odmówiły zwrotu nieruchomości powołując się na nabycie własności przez zasiedzenie.  3 Ustalając stan faktyczny Sąd Rejonowy nie brał pod uwagę protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia 13 sierpnia 1946 r. i protokołu jednostronnego przejęcia obszarów leśnych z dnia 12 kwietnia 1946 r., ponieważ z treści tych dokumentów nie wynikało, że dotyczą one przedmiotowych działek. Wskazując na dopuszczalność skarg o wznowienie postępowania z uwagi na to, że skarżący nie byli uczestnikami postępowań w wymienionych sprawach a wydane w nich orzeczenia naruszały ich prawa, Sąd Rejonowy stwierdził, że ponieważ Skarb Państwa posiada sporne nieruchomości nieprzerwanie od 69 lat i czyni to pod tytułem właściciela, to ten stan rzeczy, w świetle art. 172 k.c. w brzmieniu obowiązującym przez 1 października 1990 r., uzasadniał wnioskowanie, że postanowienia wydane w sprawach I Ns (…) i I Ns (…), w kwestionowanych przez skarżących częściach są prawidłowe, doszło bowiem do nabycia przez Skarb Państwa własności przez zasiedzenie. Na skutek apelacji uczestników postępowania S. M. i W. K., powołujących się m.in. na zawieszenie biegu zasiedzenia z powodu niemożności realizowania uprawnień właścicielskich na skutek uwarunkowań o silnym zabarwieniu politycznym, Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 12 kwietnia 2017 r. zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek w sprawie I Ns (…) o zasiedzenie opisanej w sentencji tego postanowienia części działki nr 116/LP i oddalił wniosek w sprawie I Ns (…) o zasiedzenie opisanej w sentencji tego postanowienia części działki nr 122/LP i orzekł o kosztach postępowania i sądowych. Z uzasadnienia tego rozstrzygnięcia wynika, że Sąd Okręgowy, z powołaniem się na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 22 lutego 2012 r. IV CSK 286/11, przyjął, iż w okresie obowiązywania ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71; dalej jako ustawa z 12 marca 1958 r.) zasiedzenie nie biegło, z uwagi na treść art. 9 ustawy. Jak stanowił ten przepis, nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy (6 kwietnia 1958 r.), przejmuje się na własność Państwa bez względu na ich obszar, jeżeli znajdują się one nadal we władaniu Państwa lub zostały przekazane  4 przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Z ust. 3 tego artykułu wynikało, że o przejęciu nieruchomości rolnych na własność Skarbu Państwa orzekał organ administracji rolnej prezydium powiatowej rady narodowej, a o przejęciu nieruchomości leśnych - rejon lasów państwowych. Zgodnie z ust. 4, postępowanie sądowe o przywrócenie posiadania lub wydanie nieruchomości jak wyżej, podlegało umorzeniu, a niewykonane tytuły egzekucyjne zasądzające te roszczenia były pozbawione skutków prawnych. W rezultacie tych uregulowań, wystąpienie przez właściciela nieruchomości pozostającej we władaniu Państwa w okresie obowiązywania ustawy z powództwem o wydanie nieruchomości niechybnie więc prowadziłoby do przejęcia nieruchomości na własność Skarbu Państwa. Wymienione przepisy stanowiły zatem przeszkodę w dochodzeniu roszczeń przez właścicieli nieruchomości znajdujących się w posiadaniu Skarbu Państwa, co uzasadniało zastosowanie art. 121 pkt 4 w zw. z art. 175 k.c.; niemożność realizacji przez właściciela jego uprawnień należało, bowiem traktować, jako siłę wyższą skutkującą zawieszeniem biegu zasiedzenia. Taki stan pozbawienia prawnej i skutecznej możliwości dochodzenia przez właścicieli zwrotu nieruchomości istniał, więc do dnia 1 stycznia 1992 r., to jest do uchylenia powołanej ustawy. W tej sytuacji z uwagi na brak upływu wystarczającego czasu posiadania, niezależnie od tego czy posiadanie Skarbu Państwa kwalifikować w okolicznościach sprawy jako posiadanie w dobrej czy złej wierze i niezależnie od tego, jaka ostatecznie data byłaby przyjęta jako początkowa wyznaczająca objęcie w posiadanie, wniosek o zasiedzenie podlegał oddaleniu, co tym samym czyniło skargi o wznowienie postępowań uzasadnianymi. Posiadanie Skarbu Państwa obejmowało bowiem czas przed wejściem w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 roku - przyjmując za sądem pierwszej instancji – poczynając od 1 października 1947 r., do dnia 6 kwietnia 1958 r., czyli zasiedzenie biegło przez 10 lat 6 miesięcy i 6 dni. Następnie od 6 kwietnia 1958 r. do 30 września 1992 r. zasiedzenie nie biegło i zaczęło biec w dniu 1 października 1992 r. Sąd Rejonowy w sprawie Ns (…) (dotyczącej m.in. działki 122/LP) rozstrzygał w dniu 9 marca 2001 r., a w sprawie I Ns (…) (dotyczącej m.in. działek 116/LP i 117/LP) - w dniu 14 maja 2001 r. W tych datach termin zasiedzenia jeszcze nie upłynął - nawet gdyby przyjąć posiadanie w dobrej wierze, co w sprawie nie zostało wykazane. Na złą wiarę posiadacza  5 wskazywały okoliczności, w których doszło do objęcia nieruchomości we władanie. Skarb Państwa, przejmując przedmiotowe nieruchomości, powinien był dochować należytej staranności w zbadaniu wszelkich przesłanek, pozytywnych i negatywnych, określonych w art. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, decydujących o możliwości przejęcia z mocy prawa własności na rzecz Skarbu Państwa lasów i gruntów leśnych. Z zaniechania dochowania aktów staranności Skarb Państwa nie może wywodzić korzystnych dla siebie skutków prawnych. Skarb Państwa miał świadomość, że w zakresie swojego władztwa posiadał również grunty nieobjęte dekretem z dnia 12 grudnia 1944 r. Z tych względów, uznając zasadność zarzutu apelacji w zakresie odnoszącym się do zawieszenia biegu zasiedzenia, Sąd Okręgowy orzekł w sposób wyżej przytoczony. W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego uczestnik postępowania Skarb Państwa zarzucił naruszenie prawa materialnego to jest art. 172 § 1 i 2 oraz art. 50 § 1 i 2 dekretu z dnia 11 października 1946 r.- Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319; dalej jako pr. rzecz.) w związku z art. XLI § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny, przez niezastosowanie polegające na nieprzyjęciu, że nie doszło do spełnienia się przesłanki zasiedzenia w postaci wymaganego ustawą upływu czasu; naruszenie art. 53 pr. rzecz. w związku z art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. przepisy ogólne prawa cywilnego (dalej jako p.o.p.c.) i art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c. i w związku z art. 9 ustawy z 12 marca 1958 r., przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że obowiązywanie art. 9 ustawy z 12 marca 1958 r. uniemożliwiało właścicielom nieruchomości dochodzenie roszczeń w sposób prowadzący do wniosku, że stan taki może być kwalifikowany jako siła wyższa skutkującą zawieszeniem wymiaru sprawiedliwości; naruszenie art. 53 pr. rzecz. w związku z art. 111 pkt 2 p.o.p.c. i art. 123 § 1 pkt 1 k w związku z art. 175 k.c. i w związku z art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że wejście w życie art. 9 tej ustawy prowadziło do przerwania biegu zasiedzenia.  6 W ramach procesowej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie art. 385, art. 386 w związku z art. 524 § 2 w związku z art. 412 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. przez dokonanie zmiany postanowienia mimo postaw do oddalenia apelacji. We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia i oddalenia apelacji uczestników, ewentualnie uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarżący trafnie podnosi, że Sąd Okręgowy dokonał błędnej wykładni przepisów ustawy z 12 marca 1958 r. przyjmując, że czas jej obowiązywania można samoistnie kwalifikować jako siłę wyższą uniemożliwiającą dochodzenie przez dotychczasowych właścicieli nieruchomości przysługujących im roszczeń, w tym wydobywczych, a więc skutkującą zawieszeniem biegu zasiedzenia. Stanowisko to pozostaje w oczywistej sprzeczności z wykładnią przepisów ustawy, w tym art. 9, dokonaną przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 2015 r. III CZP 82/14 (OSNC z 2015 r., z. 11, poz. 126). W uchwale tej Sąd Najwyższy stwierdził, że obowiązywanie art. 9 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz.U. Nr 17, poz. 71 ze zm.; art. 16 ust. 3 i 4 w tekście jednolitym: Dz.U. z 1989 r. Nr 58, poz. 348 ze zm.) nie stanowiło przyczyny zawieszenia biegu zasiedzenia przez Skarb Państwa nieruchomości objętych art. 9 ust. 1 (art. 16 ust. 1) tej ustawy. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy odniósł się również do postanowienia wydanego w sprawie IV CSK 286/11, ostatecznie nie akceptując linii orzeczniczej wyznaczanej m.in. przez to postanowienie. Przedstawioną w uzasadnieniu uchwały obszerną argumentację prawną skład orzekający w sprawie w pełni podziela i celem uniknięcia zbędnych powtórzeń odwołuje się do motywów przedstawionych w uzasadnieniu uchwały, a jedynie dla szczególnego zaakcentowania zauważa, że przyjęcie przez sąd orzekający, iż art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. stanowi samodzielną przyczynę zawieszenia biegu zasiedzenia prowadziłoby do podważenia mocy  7 normatywnej przepisu jako elementu obowiązującego w danym okresie porządku prawnego, bez względu na jego aktualną ocenę z punktu widzenia współczesnych standardów konstytucyjnych. W świetle, zatem powołanej uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego, pogląd wypowiedziany w uzasadnieniu postanowienia w sprawie IV CSK 286/11 utracił aktualność. Podkreślić należy, że sąd orzekający w sprawie mógł mieć inne zdanie, sąd powszechny jest bowiem związany wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy tylko w tej sprawie, w której dane rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego zapada. Brak związania w innej sprawie poglądem Sądu Najwyższego pozwala sądowi powszechnemu na orzekanie zgodnie z własnym przekonaniem co jest realizacją przynależnej mu niezawisłości a więc konstytucyjnej zasady wymiaru sprawiedliwości, zgodnie z którą sędzia rozstrzygając sprawę podlega wyłącznie Konstytucji i ustawom. Nie może być jednak wątpliwości, że zajęcie odmiennego stanowiska wymaga przedstawienia argumentacji, która mogłaby skłonić Sąd Najwyższy do rozważenia potrzeby przedstawienia określonego zagadnienia składowi pełnej izby. W przeciwnym razie mogłoby dojść do unicestwienia tej funkcji Sądu Najwyższego, którą jest czuwanie nad jednolitością orzecznictwa, zapewnioną jedynie wtedy, gdy w podobnych stanach faktycznych i prawnych zapadają zbliżone orzeczenia (art. 183 Konstytucji i art. 1 pkt 1 ustawy o Sądzie Najwyższym). Na tym właśnie polega zasada pewności prawnej. Utrzymywanie w obrocie prawnym sprzecznych rozstrzygnięć sądowych rodzi ryzyko powstania stanu niepewności prawnej zmniejszającej zaufanie społeczeństwa do systemu sądowego, mimo iż zaufanie takie stanowi jeden z podstawowych ingredientów państwa prawa. Pomimo zatem braku związania sądów powszechnych uchwałami Sądu Najwyższego nie może być tak, że sąd drugiej instancji wspiera swoje reformatoryjne rozstrzygnięcie jednym zdaniem zaczerpniętym z jednostkowego orzeczenia Sądu Najwyższego, ignorując wykładnię prawa dokonaną w uzasadnieniu uchwały podjętej w składzie siedmiu sędziów. Wobec tego, że brak jest podstaw do łączenia z samym obowiązywaniem art. 9 ustawy z 12 marca 1958 r. istnienia stanu siły wyższej ze skutkiem w postaci zawieszenia biegu zasiedzenia, zaskarżone postanowienie podlegało uchyleniu a sprawa przekazaniu Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, bez  8 potrzeby odnoszenia się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej, zważywszy, że są one wtórne w stosunku do trafnego zarzutu podstawowego wadliwej wykładni art. 9 ustawy z 12 marca 1958 r. w związku z art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 38915 § 1 i art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. aj