I UK 304/17
Sąd Najwyższy2018-11-15
Sygnatura
I UK 304/17
Sąd
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia
2018-11-15
Rodzaj
Wyrok
Treść orzeczenia
Sygn. akt I UK 304/17
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 21 listopada 2018 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący)
SSN Zbigniew Myszka
SSN Krzysztof Rączka (sprawozdawca)
w sprawie z odwołania M. T. S.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.
o ustalenie podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzenia
pozarolniczej działalności gospodarczej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 21 listopada 2018 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]
z dnia 5 kwietnia 2017 r., sygn. akt III AUa […],
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania i orzeczenia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 5 kwietnia 2017 r., sygn. akt III AUa […] Sąd Apelacyjny w […]
na skutek apelacji odwołującej się M. T. S. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w O.
z 28 kwietnia 2016 r., sygn. akt IV U […] i poprzedzającą go decyzję Zakładu
2
Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z 10 grudnia 2015 r. i ustalił, że M. T. S.
podlega od 1 września 2015 r. obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu,
rentowym, wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu jako
osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą.
W sprawie ustalono, że od dnia 4 lutego 2008 r. do dnia 30 czerwca 2008 r.
oraz od dnia 1 stycznia 2009 r. do dnia 5 kwietnia 2011 r. M. S. figurowała
w ewidencji ZUS jako osoba bezrobotna niepobierająca zasiłku dla bezrobotnych
zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego przez Powiatowy Urząd Pracy w B..
W okresie od dnia 7 stycznia 2014 r. do dnia 28 października 2015 r. była
zatrudniona w […] „P.” M. W. w O. na stanowisku technika informatyka w pełnym
wymiarze czasu pracy, a od dnia 1 września 2015 r. - w wymiarze 3/4 etatu,
ostatnio z wynagrodzeniem netto 1.097,16 zł miesięcznie. We wniosku z dnia
14 sierpnia 2015 r. o obniżenie wymiaru czasu pracy skarżąca wskazała, że jest
w 29 tygodniu ciąży, a długotrwała pozycja siedząca bądź stojąca sprzyja
powstawaniu skurczy, które doskwierają jej od początku ciąży.
Skarżąca figuruje w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności
Gospodarczej jako osoba wykonująca pozarolniczą działalność gospodarczą
od dnia 1 września 2015 r. pod nazwą „M.” M. S.. Z tego tytułu zgłosiła się
do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych oraz dobrowolnego ubezpieczenia
chorobowego od dnia 1 września 2015 r. W tym czasie zadeklarowała następujące
podstawy wymiaru składek na wskazane ubezpieczenia: wrzesień i październik
2015 r. - po 9.897,50 zł; listopad 2015 r. - 0,00 zł. Od dnia 1 października 2015 r.
skarżąca wystąpiła z roszczeniem o wypłatę zasiłku chorobowego w czasie ciąży.
Organ rentowy decyzją z dnia 10 grudnia 2015 r. stwierdził, że M. S. jako osoba
prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowym
ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu oraz dobrowolnemu
ubezpieczeniu chorobowemu od dnia 1 września 2015 r.
W toku postępowania wyjaśniającego przed organem rentowym odwołująca
przedstawiła wydruki różnorodnych operacji dokonanych w sieci, wydruki bankowe
i potwierdzenia przelewów, umowy o dropshipping, spis z natury wykonany
na dzień rozpoczęcia działalności, tj. 1 września 2015 r. w którym wskazano: welon
5 sztuk, podwiązka 12 sztuk i organza 3 sztuki (składniki prywatne) oraz księgę
3
przychodów i rozchodów, z której wynika, że skarżąca z tytułu prowadzonej
działalności osiągnęła we wrześniu 2015 r. przychód w kwocie: 162,40 zł.
Podczas wizyty w poradni ginekologicznej w dniu 17 marca 2015 r.
odwołująca była w 8 tygodniu ciąży. W dniu 27 października 2015 r. urodziła córkę.
Odwołująca skończyła szkołę policealną, jest technikiem informatyki. Pracowała
w Hotelu […] w O. jako recepcjonistka na podstawie umowy o dzieło zawartej
w wakacje w 2007 r. Później zaszła w ciążę i urodziła dwoje dzieci (16 czerwca
2008 r. i 22 września 2009 r.), z tego tytułu nie otrzymywała żadnych świadczeń
z ZUS. Obecnie otrzymuje świadczenie macierzyńskie (1.180 zł) z tytułu pracy
w firmie P., w której pracowała do października 2015 r. P. przedłużył jej umowę
o pracę do dnia porodu. Odwołująca wpłaciła dwie składki, we wrześniu
i październiku 2015 r. od najwyższej podstawy (w kwocie: 3.120 zł).
W P. otrzymywała wynagrodzenie w wysokości 1.900 zł i prowizję od sprzedaży
kas fiskalnych, tj. 1.600-1.800 zł brutto. Odnośnie działalności gospodarczej
rozpoczętej od września 2015 r. wyjaśniła, iż część towaru miała z poprzedniej
działalności prowadzonej w 2011 r., był to sklep internetowy z asortymentem
ślubnym (przez 13 miesięcy). Działalność nie przynosiła dochodu, więc ją zamknęła.
Wskazała, że we wrześniu 2015 r. nie było większych dochodów, a czas
poświęcała na reklamę, wystawianie ogłoszeń, pozycjonowanie stron i uzupełnianie
asortymentu. Wyjaśniała, że z wydruku bankowego za okres od sierpnia do grudnia
2015 r. wynika, że otrzymała tytułem zapłaty: 7 września 2015 r. za welon
i podwiązkę ślubną w wysokości 27 zł; 16 września 2015 r. za bieliznę w wysokości
84,90 zł; 24 września 2015 r. kwotę 38 zł; 29 września 2015 r. - 34,50 zł
oraz 30 września 2015 r. - 135 zł. W październiku 2015 r. pracowała jedynie 3 dni,
więc przychód był niewielki. Wprawdzie klienci wpłacali pieniądze na konto, ale
większość zamówień anulowała, a pieniądze zwróciła, np. 3 listopada 2015 r.
dokonała zwrotu kwoty 183,04 zł. Wyjaśniła, że nie ma swojego magazynu i pracuje
na podstawie dropshippingu, czyli jest pośrednikiem innego sklepu internetowego.
W grudniu poszerzyła asortyment o zabawki, wózki i leżaki. Do dnia wydania
zaskarżonej decyzji miała różne wpływy. W marcu 2016 r. miała już dochód
1.500 zł po zapłaceniu składki zdrowotnej na ZUS, w kwietniu 2016 r. - 1.300 zł;
w lutym - 600 zł, a w styczniu - 150 zł. Z księgi przychodów i rozchodów wynika, że
4
we wrześniu 2015 r. sprzedała towary za 162,40 zł; w październiku miała 8,45 zł
przychodu za 3 dni pracy; w listopadzie 2015 r. - 239,16 zł. Dokonała zakupu kasy
fiskalnej za 1.000 zł. We wrześniu 2015 r. odwołująca wydała na działalność
1.315,23 zł. Pieniądze na składki miała z własnych oszczędności, a złożone w dniu
rozprawy tj. 28 kwietnia 2016 r. teczki z dokumentami miały dowodzić, że nadal
prowadzi działalność i podpisała umowę na pozycjonowanie strony z zabawkami.
Mąż odwołującej C. S., zatrudniony w Jednostce Wojskowej w B. jako
żołnierz zawodowy z wynagrodzeniem 2.520 zł netto zeznał, że nie zna dochodów
żony. Stwierdził, iż polecała ona stronę internetową i ma oklejony samochód A.
reklamą sklepu internetowego, a on rozdawał wizytówki reklamowe znajomym.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy w O. wyrokiem
z 28 kwietnia 2016 r., sygn. akt IV U […] oddalił odwołanie. Apelację od tego
wyroku wniosła ubezpieczona, zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie
art. 233 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c., a także sprzeczność istotnych ustaleń Sądu
pierwszej instancji z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego.
W wyniku rozpoznania apelacji Sąd Apelacyjny stwierdził, że apelacja
zasługuje na uwzględnienie. Sąd odwoławczy ocenił, że Sąd pierwszej instancji
ustalił prawidłowo stan faktyczny sprawy, jednak dokonał błędnej oceny prawnej.
W ocenie Sądu drugiej instancji, działania podjęte przez odwołującą
odpowiadały przywoływanym przez Sąd Okręgowy cechom działalności
gospodarczej ustalonym w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 1991 r.
(III CZP 117/91, OSNCP 1992 nr 5, poz. 65), do których należą: a) zawodowy,
a więc stały charakter, b) związaną z nią powtarzalność podejmowanych działań,
c) podporządkowanie zasadzie racjonalnego gospodarowania, d) uczestnictwo
w obrocie gospodarczym.
Sąd odwoławczy uznał, że uzupełniony w postępowaniu apelacyjnym
materiał dowodowy sprawy, oceniany łącznie z materiałem dowodowym sprawy
zgromadzonym przed Sądem pierwszej instancji, daje podstawy do uznania, że
M. S. od dnia 1 września 2015 r. prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą
i z tego tytułu podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, rentowym
i wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu na podstawie
art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 4 ustawy
5
z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:
Dz.U. z 2015 r., poz. 121 z późn. zm.).
W toku postępowania apelacyjnego M. S. potwierdziła, że pierwszą
działalność gospodarczą prowadziła przez 13 miesięcy, a jej przedmiotem była
sprzedaż artykułów ślubnych przez Internet. Odwołująca potwierdziła również
okoliczności związane z podjęciem w 2015 r. decyzji o prowadzeniu drugiej
działalności gospodarczej, z którą wiązała się m.in. informacja pracodawcy
(M. W. prowadzącej działalność gospodarczą o nazwie […] „P.” M. W.,
zajmującej się serwisem kas fiskalnych) o przedłużeniu zawartej z nią umowy
o pracę jedynie do dnia porodu. Odwołująca urodziła trzecie dziecko w dniu
27 października 2015 r. Zgodnie z dokumentacją medyczną złożoną
w postępowaniu apelacyjnym, w dniu 3 marca 2015 r. ustalono, że odwołująca była
w 6 tygodniu ciąży, a w dniu 31 sierpnia 2015 r. (w dniu poprzedzającym
zmniejszenie wymiaru czasu pracy z pełnego na 3/4 etatu) - w 32 tygodniu ciąży.
Od dnia 1 września 2015 r. odwołująca prowadzi działalność gospodarczą, której
przedmiotem początkowo była sprzedaż odzieży i bielizny, a od listopada 2015 r. -
sprzedaż zabawek i akcesoriów dziecięcych. Do prowadzenia tej działalności
odwołująca kupiła kasę fiskalną, poczyniła nakłady na reklamę, serwer, ulotki,
wizytówki. Odwołująca reklamowała działalność m.in. poprzez umieszczenie
reklamy na samochodzie należącym do niej i jej męża. Zawierała umowy
z hurtowniami na dropshipping. Asortyment, który sprzedaje w ramach prowadzonej
działalności, jest składowany w magazynach zewnętrznych, co wynika z tego, że
odwołująca składała zamówienie w hurtowni, a hurtownia wysyłała zamówiony
towar do klienta. Odwołująca pracowała przy użyciu laptopa. Zgodnie z księgą
przychodów i rozchodów z kwietnia i maja 2016 r. odwołująca osiągnęła dochód
w wysokości odpowiednio 1.149,76 zł i 3.153,38 zł.
Jak wynikało z materiału dowodowego sprawy, poza udokumentowanym
kupnem kasy fiskalnej oraz kupnem towaru w hurtowaniach, odwołująca zlecała
reklamę swojej działalności wyspecjalizowanym jednostkom, wprowadzała oferty
sprzedaży zakupionego towaru na portalach internetowych (m.in. […], […], […], […],
[…].pl) od miesiąca rejestracji działalności gospodarczej (wrzesień 2015 r.),
realizowała zamówienia prowadziła korespondencję z przedstawicielami hurtowni.
6
Materiał dowodowy sprawy zawiera faktury zakupionych i sprzedanych towarów,
raporty operacji bankowych i ofert sprzedaży wstawionych na portalu internetowym
[…], […] […], […], […].pl od września 2015 r.
Realizację podjętej działalność gospodarczą potwierdza także liczna
korespondencja prowadzona z kontrahentami już od września 2015 r.
Z korespondencji tej wynika, że odwołująca udzielała informacji na temat stanu i
wymiarów oferowanej odzieży i artykułów ślubnych i dziecięcych oraz zabawek.
Dostępna korespondencja obejmuje nie tylko okres przed urodzeniem dziecka, ale
także okres po tym zdarzeniu, a na dzień wniesienia apelacji (tj. w dniu 17 czerwca
2016 r.) potwierdza wykonywanie czynności związanych z działalnością
odwołującej do maja 2016 r. Okoliczność ta w zestawieniu z historią operacji
bankowych na koncie odwołującej, historią zamówień wystawionych na portalach
internetowych, a także zawarciem dodatkowo w dniu 28 kwietnia 2016 r. umowy
o współpracy nr […] między V. Sp. z o.o. z siedzibą w W. a M. S. na prowadzenie
usług świadczonych drogą elektroniczną, daje podstawy do uznania, że odwołująca
wykonywała czynności związane z założoną działalnością gospodarczą.
Ponadto, okoliczność, że odwołująca prowadziła swoją działalność po
urodzeniu dziecka (tj. po dniu 27 października 2015 r.), przeczy z góry założonej
tezie, że podjęcie działalności z dniem 1 września 2015 r. miało na celu wyłącznie
uzyskanie przez odwołującą świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Zamiar
prowadzonej przez odwołującą działalności gospodarczej znajduje bowiem oparcie
w materiale dowodowym w postaci zebranej w sprawie dokumentacji. Z kolei wzrost
dochodu z tej działalności, który w kwietniu i maju 2016 r. wyniósł odpowiednio
1.149,76 zł i 3.153,38 zł potwierdza stałe prowadzenie działalności z nastawieniem
na zysk.
Fakt prowadzenia działalności gospodarczej, w ocenie Sądu Apelacyjnego,
potwierdzały również zeznania odwołującej i przesłuchiwanych w sprawie świadków
C. S. (męża odwołującej) oraz A. i M. T. (znajomych odwołującej i jej męża)
w zakresie reklamowania działalności gospodarczej czy sprzedaży towaru klientom.
Zeznaniom tych osób nie można było odmówić wiarygodności tylko z uwagi
na powiązania rodzinne i koleżeńskie. Podkreślić bowiem należy, że materiał
dowodowy sprawy w postaci faktur zakupu towaru, raportów operacji bankowych
7
na koncie odwołującej i ofert sprzedaży wstawionych na portalach internetowych
od września 2015 r. a także licznej korespondencji z klientami i przedstawicielami
hurtowni potwierdził okoliczności związane z rozpoczętą i prowadzoną przez
odwołującą działalnością gospodarczą. Z dokumentacji przedłożonej do akt organu
rentowego i akt sądowych nie wynikają okoliczności przeciwne, niż wynikające
z zeznań świadków, a przez to zeznaniom tym nie można odmówić waloru
wiarygodności.
Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że odwołująca rozpoczęła prowadzenie
działalności gospodarczej w okresie zatrudnienia na podstawie umowy o pracę
zawartej z M. W., prowadzącą działalność gospodarczą o nazwie […] „P.” M. W..
W dniu 14 sierpnia 2015 r. (czyli przed rozpoczęciem prowadzenia własnej
działalności) złożyła do pracodawcy wniosek o zmniejszenie wymiaru czasu pracy
z pełnego na 3/4 etatu, co wiązało się ze zmniejszeniem wynagrodzenia.
Dobrowolne umniejszanie kwoty wynagrodzenia poprzez zmniejszenie wymiaru
czasu pracy byłoby nieracjonalne, gdyby odwołująca nie zamierzała prowadzić
działalności gospodarczej przed urodzeniem trzeciego dziecka i w okresie
późniejszym.
Wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, całość materiału dowodowego
sprawy dawała, w ocenie Sądu odwoławczego, podstawy do uznania, że nastąpiło
rzeczywiste prowadzenie zawodowej działalności gospodarczej w celach
zarobkowych oraz w sposób zorganizowany i ciągły. Oceny tej nie zmieniał fakt, że
odwołująca, świadcząc usługi w domu, sama dysponowała czasem przeznaczonym
na wykonywanie działalności (który wykorzystywała na bezpośrednie świadczenie
usług, czynności pomocnicze), sama wyznaczała sobie zadania i realizowała je na
własne ryzyko i odpowiedzialność. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, ciągłość
wykonywania działalności nie musi polegać w każdym przypadku na codziennym
podejmowaniu czynności związanych z przedmiotem tej działalności. Ważne jest to,
aby czynności te charakteryzowała powtarzalność i taką powtarzalność odwołująca
wykazała, o czym świadczy zebrana w sprawie dokumentacja. Dlatego też zarzuty
natury procesowej okazały się zasadne. Sąd drugiej instancji zauważył, że
rozwijające się środki komunikacji społecznej wywierają wpływ na sposób
prowadzenia działalności gospodarczej. Obecnie sprzedaż internetowa stanowi
8
istotny element w systemie handlu. Początkujący sprzedawcy nie angażują tym
samym środków w wynajem pomieszczeń, biur, lecz z obniżeniem kosztów
prowadzą działalność w miejscu zamieszkania. To samo z siebie nie może
prowadzić do negacji podjętej działalności, w sytuacji gdy sprzedaż faktycznie ma
miejsce. Aktualnie komputer i dostęp do Internetu zastępuje hale i magazyny, a
platformy sprzedażowe zapewniają dostęp do nieograniczonej liczby potencjalnych
nabywców. Stąd też w razie ustalenia, że działalność jest faktycznie wykonywana,
nie ma przesłanek do skutecznego negowania podjętego przedsięwzięcia.
Jednocześnie o faktycznie prowadzonej działalności nie decydują tylko walory
zewnętrzne i formalne, lecz rzeczywiste wykonywanie pracy, zgodnej z
deklarowanym profilem działalności.
Sąd Apelacyjny podzielił pogląd, że ciąża ubezpieczonej nie może być
uznana za przeszkodę do skutecznego rozpoczęcia prowadzenia działalności
gospodarczej, zwłaszcza jeśli działalność ta nie wymaga wysiłku fizycznego oraz
pozwala na ustalenie elastycznych godzin wykonywania usług, a nawet
świadczenie pracy we własnym domu. Samo rozpoczęcie prowadzenia działalności
gospodarczej w okresie ciąży nie jest w żadnym zakresie sprzeczne z prawem. Nie
może też świadczyć o braku woli do prowadzenia tej działalności, bowiem taką
wolę każdorazowo winno się badać w oparciu o całokształt okoliczności sprawy, a
taką wolę (zamiar) prowadzenia działalności gospodarczej odwołująca wykazała w
postępowaniu sądowym.
Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd Apelacyjny uznał, że M. S.
prowadziła pozarolniczą działalność gospodarczą w okresie od dnia 1 września
2015 r. i z tego tytułu podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu,
rentowym, wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu na
podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 8 ust. 6, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1 i art. 13 pkt 4
u.s.u.s.
Powyższy wyrok skargą kasacyjną zaskarżył w całości organ rentowy.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:
- art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej
(jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 1829 ze zm.) poprzez błędną wykładnię
polegającą na przyjęciu, że ubezpieczona podjęła działalność gospodarczą pomimo
9
tego, że działania nie były nakierowane na chęć osiągnięcia zysku, wobec czego
nie miały zarobkowego charakteru oraz ze względu na zamiar ubezpieczonej nie
miały cechy ciągłości;
- art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4 ustawy z dnia
13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U.
z 2016 r., poz. 963 ze zm.) przez błędne przyjęcie, iż ubezpieczona podlega
obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i dobrowolnemu ubezpieczeniu
chorobowemu od 1 września 2015 r. z tytułu prowadzenia działalności
gospodarczej;
- art. 382 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,
polegające na bezpodstawnym pominięciu dowodów wskazujących na brak
jakiejkolwiek rentowności w działaniu ubezpieczonej i w konsekwencji przyjęciu, iż
rozpoczęła prowadzenie działalności gospodarczej, które to uchybienie miało
przesądzający wpływ na wynik sprawy, ponieważ skutkowało bezpodstawnym
przyjęciem o podleganiu obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym.
Skarżący wniósł o:
1. uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji ubezpieczonej od
wyroku Sądu Okręgowego w O. z 28 kwietnia 2016 r., sygn. akt IV U […],
Ewentualnie
2. uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi
Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania;
3. zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm
przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną, w przypadku przyjęcia skargi kasacyjnej
do rozpoznania, wnioskodawczyni wniosła o:
1. oddalenie skargi kasacyjnej;
2. zasądzenie od organu rentowego na rzecz ubezpieczonej M. S. zwrotu
poniesionych przez nią kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego
oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, za postępowanie przed Sądem
Najwyższym, według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
10
Zarzuty skargi kasacyjnej okazały się uzasadnione w stopniu wskazującym
na konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku.
Na podstawie art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę
kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw; w granicach
zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia prawa
procesowego sformułowanych w skardze kasacyjnej, bowiem zasadność zarzutów
naruszenia prawa materialnego można zbadać dopiero po ustaleniu, że Sąd drugiej
instancji przeprowadził prawidłowo postępowanie rozpoznawcze. W ocenie Sądu
Najwyższego niezasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w związku z
art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Zgodnie z przepisem art. 382
k.p.c., sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w
postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Z
naruszeniem tego przepisu mamy do czynienia wtedy, gdy sąd drugiej instancji,
mimo przeprowadzonego przez siebie postępowania dowodowego, orzekł
wyłącznie na podstawie materiału zgromadzonego przed sądem pierwszej instancji
albo oparł swoje merytoryczne orzeczenie na własnym materiale, z pominięciem
wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego przez sąd pierwszej
instancji (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2018 r., II PK 49/17, LEX
nr 2540109). W niniejszej sprawie skarżący organ rentowy nie wskazał w treści
skargi kasacyjnej, jakie konkretnie dowody pominął Sąd drugiej instancji wydając
zaskarżone orzeczenie; nie jest wystarczające ogólnikowe wskazanie na „dowody
wskazujące na brak jakiejkolwiek rentowności w działaniu ubezpieczonej”, bez
skonkretyzowania w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, o jakie dowody chodzi, w
szczególności, które dowody zebrane w sprawie wskazywały na brak rentowności
w działalności wnioskodawczyni, a zostały przez Sąd bezpodstawnie pominięte. W
tej sytuacji zarzut naruszenia wskazanych przepisów postępowania nie mógł zostać
uwzględniony.
Przechodząc do zarzutów naruszenia prawa materialnego należy wskazać,
że na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej osoby prowadzące
pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają obowiązkowi ubezpieczenia
11
emerytalnego i rentowego, zaś z mocy art. 12 tejże ustawy - także obowiązkowi
ubezpieczenia wypadkowego. Jednocześnie na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy
podlegają na swój wniosek dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu. Pojęcie
osoby prowadzącej działalność pozarolniczą zostało zdefiniowane na potrzeby
ustawy systemowej w jej art. 8 ust. 6 i dotyczy osób wykonujących różnego rodzaju
działalność na własny rachunek. Za osobę prowadząca pozarolniczą działalność
ustawa uznaje osobę (fizyczną) prowadzącą działalność gospodarczą na podstawie
przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów szczególnych (art. 8
ust. 6 pkt 1 ustawy).
Zgodnie z art. 13 pkt 4 ustawy systemowej obowiązkowo ubezpieczeniom
emerytalnemu, rentowym, chorobowym i wypadkowemu podlegają osoby fizyczne
prowadzące działalność pozarolniczą - od dnia rozpoczęcia wykonywania
działalności do dnia zaprzestania wykonywania tej działalności, z wyłączeniem
okresu, na który wykonywanie działalności zostało zawieszone na podstawie
przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Chodzi w tym przepisie o
faktyczne wykonywanie działalności pozarolniczej, w tym działalności gospodarczej.
Pojęcie to należy rozumieć w sposób przyjęty w ustawie o swobodzie działalności
gospodarczej. Oznacza to, że wykonywanie pozarolniczej działalności w
rozumieniu art. 13 ust. 4 ustawy systemowej to rzeczywista działalność o cechach
określonych w art. 2 ustawy o swobodzie gospodarczej, czyli zarobkowa
działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie,
rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa,
wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. W literaturze i orzecznictwie
przyjmuje się, że działalnością gospodarczą jest działalność wskazująca zawodowy,
czyli stały charakter, w tym powtarzalność podejmowanych działań,
podporządkowanie regułom zysku i opłacalności (lub zasadzie racjonalnego
gospodarowania) oraz uczestnictwo w działalności gospodarczej (por. uchwałę
Sądu Najwyższego z 6 grudnia 1991 r., III CZP 117/91, OSNCP 1992 nr 5, poz. 65
oraz z 23 lutego 2005 r., III CZP 88/04, OSNC nr 1, poz. 5, a także wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 września 2005 r., FSK 2643/04, LEX nr
153881). Wobec tego nie stanowi działalności gospodarczej działalność
wykonywana okresowo i sporadycznie (por. wyrok Naczelnego Sądu
12
Administracyjnego z 19 marca 1991 r., II SA 898/90, ONSA 1992 nr 3-4, poz. 58
oraz z 17 września 1997 r., II SA/Wa 1089/96, Pr. Gosp. 1998 nr 1, s. 32), a także
jeśli nie jest ona prowadzona w celu osiągnięcia dochodu (zarobku) rozumianego
jako nadwyżka przychodów nad poniesionymi kosztami. Określenie celu
zarobkowego ma wymiar subiektywny i mieści się w sferze zamiaru danego
podmiotu.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, należało
uznać, że uzasadniony okazał się zarzut naruszenia art. 2 ustawy z dnia 2 lipca
2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r.,
poz. 1829 ze zm.). Definicja legalna pojęcia działalności gospodarczej ustanowiona
została w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, stosownie do
którego działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza,
budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie
kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa wykonywana w sposób
zorganizowany i ciągły. Wobec tego samo przejawienie jednego z wymienionych
powyżej rodzajów aktywności nie przesądza jeszcze o tym, że mamy do czynienia
z działalnością gospodarczą w rozumieniu ustawy o swobodzie działalności
gospodarczej. Aby można było o niej mówić muszą zostać spełnione kumulatywnie
wszystkie przesłanki wymienione w art. 2 tej ustawy, mianowicie zarobkowy
charakter prowadzonej działalności, zorganizowany charakter, ciągłość
wykonywania działalności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2017 r.,
II UK 98/16, LEX nr 2307127 czy z 13 września 2016 r., I UK 455/15, LEX nr
2122404 i powołane tam orzeczenia). Przesłanka zarobkowego charakteru jest
spełniona wtedy, gdy prowadzenie działalności gospodarczej nastawione jest na
uzyskanie dochodu, choć może się zdarzyć, że działalność ta w danym okresie
przynosi straty. W tej mierze istotny jest jednak wyznaczony przez przedsiębiorcę
cel, który przez realizację zamierzonych przedsięwzięć musi zakładać dany wynik
finansowy. Zarobkowy charakter jest nastawiony na zysk, który powinien co
najmniej pokryć koszty założenia i prowadzenia przedsięwzięcia (zob. wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 listopada 2008 r., II GSK 1219/10, LEX
nr 1102977). Z tego względu inaczej należy ocenić sytuację, w której od początku
wymiernym, stałym i założonym z góry kosztem, nieznajdującym pokrycia w
13
przewidywanych zyskach, staje się opłacanie składek na ubezpieczenia społeczne
w wysokości znacznie przekraczającej obowiązujące minimum. Takie mnożenie
kosztów prowadzonej działalności nieuzasadnione jest bowiem potrzebą
inwestowania w podjęte przedsięwzięcie celem jego perspektywicznego rozwoju
(por. Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2017 r., I UK 395/16, LEX nr
2400313).
Sąd drugiej instancji badając przesłanki uznania, że wnioskodawczyni
prowadziła działalności gospodarczą całkowicie pominął przy ocenie zarobkowego
charakteru tej działalności fakt, że wnioskodawczyni deklarowała od początku
działalności maksymalną podstawę wymiaru składek, jednocześnie osiągając
jednak minimalne przychody z tytułu prowadzonej działalności. Zasadnie zatem
skarżący podniósł, że Sąd Apelacyjny pominął, przy uznawaniu, że
wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą, wymóg zarobkowego
charakteru tej działalności, a zatem dokonał niewłaściwej wykładni art. 2 ustawy o
swobodzie działalności gospodarczej i zawartego w nim pojęcia działalności
gospodarczej.
W konsekwencji nieprawidłowe i przedwczesne było zastosowanie art. 6
ust. 1 pkt 5, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października
1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz.
963 ze zm.) i przyjęcie, że ubezpieczona podlega obowiązkowym ubezpieczeniom
społecznym i dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 1 września 2015 r. z
tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.
Rozpoznając sprawę ponownie Sąd Apelacyjny weźmie zatem pod uwagę
wskazane powyżej wskazówki interpretacyjne dotyczące wykładni art. 2 ustawy o
swobodzie działalności gospodarczej i dopiero po prawidłowym zinterpretowaniu
tego przepisu dokona subsumpcji stanu faktycznego niniejszej sprawy pod
właściwie wywiedzioną normę prawną, a następnie prawidłowo zastosuje art. 6
ust. 1 pkt 5, art. 11 ust. 2, art. 12 ust. 1, art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13 października
1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i oceni czy wnioskodawczyni
podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i dobrowolnemu
ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.
14
Na zakończenie należy podnieść, że z utrwalonego orzecznictwa Sądu
Najwyższego wynika, że złożenie wniosku restytucyjnego (którego rozpoznanie
wymaga zachowania konstytucyjnego standardu postępowania dwuinstancyjnego),
uniemożliwia wydanie wyroku reformatoryjnego, choćby były spełnione przesłanki z
art. 39816 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2014 r., I PK
193/13, LEX nr 1446439).
W związku z powyższym orzeczono jak w sentencji, zgodnie z art. 398 15 § 1
k.p.c.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 398 21
k.p.c.