I ACa 558/12

<p>Sygn. akt I ACa 558/12</p> <div> <h2>WYROK</h2> <h5>W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ</h5> <p>Dnia 23 października 2012 r.</p> <p>Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny</p> <p>w składzie następującym:</p> <table> <colgroup> <col width="219"/> <col width="481"/> </colgroup> <tr> <td> <p>Przewodniczący:</p> </td> <td> <p>SSA Marta Sawicka</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>Sędziowie:</p> </td> <td> <p>SSA Halina Zarzeczna</p> <p>SSA Wiesława Kaźmierska (spr.)</p> </td> </tr> </table> <p>po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 października 2012 roku</p> <p>w Szczecinie </p> <p>sprawy z powództwa <span class="anon-block">M. P.</span> </p> <p>przeciwko <span class="anon-block">T. S. R.</span> i <span class="anon-block">M. R.</span> </p> <p>o zapłatę</p> <p>na skutek apelacji powoda</p> <p>od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie</p> <p>z dnia 29 maja 2012 r., sygn. akt I C 981/10</p> <p> <strong> <!-- -->uchyla zaskarżony wyrok w punktach II – VI, znosi postępowanie przed Sądem pierwszej instancji, poczynając od rozprawy z dnia 18 maja 2012 roku i sprawę w tym zakresie przekazuje do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Szczecinie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego. </strong> </p> <p> H. Zarzeczna M. Sawicka W. Kaźmierska </p> <p> <em> <!-- -->Sygn. akt I ACa 558/12</em> </p> </div> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>Powód <span class="anon-block">M. P.</span> wniósł pozew przeciwko pozwanym <span class="anon-block">T. S. R.</span>i <span class="anon-block">M. R.</span>, żądając zasądzenia solidarnie na swoją rzecz kwoty 75 570,56 złotych wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 17 listopada 2010 roku do dnia zapłaty oraz obciążenia pozwanych kosztami postępowania i orzeczenie co do kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych na rzecz pełnomocnika z urzędu ustanowionego dla powoda.</p> <p>Powód podał, iż na podstawie umowy najmu posiada prawo do lokalu mieszkalnego. Do lokalu tego, podczas nieobecności powoda, wprowadzili się bez wiedzy i zgody powoda pozwani. Pozwani nie opuścili lokalu i zajmują go do chwili obecnej. Powód wskazał, że w stosunku do pozwanych zapadł w sprawie z jego powództwa wyrok nakazujący wydać na rzecz powoda przedmiotowy lokal. Powód podał, iż pozwani nie uiszczają powodowi, ani zarządcy lokalu żadnych opłat. Powód oświadczył, że w niniejszym postępowaniu wnosi o zasądzenie od pozwanych odszkodowania za zajmowanie lokalu bez tytułu prawnego za okres od lipca 2005 roku do chwili obecnej, nadto zwrotu wpłaconych w okresie od sierpnia 2005 roku do czerwca 2008 roku na poczet opłat z tytułu użytkowania przedmiotowego lokalu mieszkalnego wpłat, odsetek za okres 3 lat wstecz od wniesienia pozwu od sumy dokonanych wpłat oraz odszkodowania w równowartości odsetek, których dochodzenie zastrzegł od powoda zarządca lokalu.</p> <p>W odpowiedzi na pozew pozwany <span class="anon-block">M. R.</span> wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powoda na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. Zarzucił, że powództwo jest przedwczesne z uwagi na toczące się inne postępowania, od których wyniku zależy byt procesu oraz ewentualne ustalenie kwot zaległości czynszowych.. Nadto podał, iż zawarł z powodem umowę najmu lokalu mieszkalnego ustalając czynsz najmu na kwotę 900 złotych. Pozwany podniósł także zarzut przedawnienia roszczenia.</p> <p>Z kolei pozwana <span class="anon-block">T. S. R.</span> wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów postępowania. Nadto wniosła przeciwko powodowi pozew wzajemny o ustalenie istnienie stosunku najmu. Pozwana podniosła, że zawarła z powodem ustną umowę najmu. Zarzuciła również w toku postępowania, że powodowi jako najemcy lokalu nie przysługuje legitymacja do dochodzenia odszkodowania za bezumowne korzystanie. W toku postępowania pozwana oświadczyła, że nie łączyła ją z powodem żadna umowa najmu mieszkania i cofnęła pozew wzajemny, na co wyraziła zgodę strona powodowa.</p> <p>W toku postępowania powód rozszerzył powództwo, w ten sposób, że wniósł o zasądzenie od pozwanych na rzecz powoda dalszej kwoty 33 270 złotych wraz z ustawowymi odsetkami. Następnie zaś w kolejnym piśmie procesowym oświadczył, że cofa pozew w tej części.</p> <p> <strong> <!-- -->Wyrokiem z dnia 29 maja 2012 r.</strong> Sąd Okręgowy w Szczecinie umorzył postępowanie w części dotyczącej żądania zapłaty kwoty 33 270 zł wraz z odsetkami w wysokości ustawowej od dnia 9 lutego 2011 r. (punkt I); oddalił powództwo w pozostałej części (punkt II); odstąpił od obciążenia powoda kosztami procesu na rzecz pozwanych (punkt III); przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Szczecinie na rzecz adwokat <span class="anon-block">B. K.</span> kwotę 4 428 zł, w tym podatek od towarów i usług w wysokości 828 złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanej <span class="anon-block">T. S. R.</span> (punkt IV); przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Szczecinie na rzecz adwokata <span class="anon-block">M.</span> <span class="anon-block">S.</span> kwotę 4 428 złotych, w tym podatek od towarów i usług w wysokości 828 złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu pozwanemu <span class="anon-block">M. R.</span> (punkt V) oraz przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Szczecinie na rzecz radcy prawnego <span class="anon-block">M. S.</span> kwotę 5 535 złotych, w tym podatek od towarów i usług w wysokości 1035 złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu powodowi <span class="anon-block">M. P.</span> (punkt VI).</p> <p>Zdaniem Sądu Okręgowego, wobec cofnięcia pozwu w części powództwo w tym zakresie podlegało umorzeniu na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 355;art. 355 § 1)">art. 355 § 1 k.p.c.</a> </p> <p>W pozostałej części roszczenie nie zasługiwało na uwzględnienie.</p> <p>Ustalając, iż powód jest najemcą lokalu i że nie łączy go z pozwanymi skutecznie zawarta umowa najmu lokalu, Sąd pierwszej instancji skonstatował, iż najemcy nie przysługują roszczenia uzupełniające zawarte w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 224)">art. 224 k.c.</a> i nast. w tym roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z lokalu, gdyż uprawnienie takie przysługuje jedynie właścicielowi. Niezależnie od powyższego Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż powód nie zgłosił roszczenia o odszkodowanie z tytułu wyrządzenia szkody czynem niedozwolonym a w toku postępowania nie wykazał też ani powstania szkody ani jej wysokości. O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 98;art. 98 § 1;art. 98 § 3)">art. 98 § 1 i 3</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 102)">art. 102 k.p.c.</a> zaś o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej na podstawie odpowiednich przepisów <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19820190145" title="Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - Dz. U. z 1982 r. Nr 19, poz. 145 ()">ustawy o radcach prawnych</a> oraz <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19820160124" title="Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze - Dz. U. z 1982 r. Nr 16, poz. 124 ()">ustawy - Prawo o adwokaturze</a>.</p> <p> <strong> <!-- -->Apelację</strong> od wyroku Sądu Okręgowego wywiódł powód, zaskarżając go w części oddalającej powództwo (punkt II) i wnosząc o jego zmianę poprzez uwzględnienie powództwa i zasądzenie kosztów postępowania ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości o przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów postępowania apelacyjnego. Apelujący zarzucił naruszenie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 224;art. 225)">art. 224 i 225 k.c.</a> a także sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zabranego w sprawie materiału dowodowego oraz nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia.</p> <p>Pozwani wnieśli o oddalenie apelacji powoda i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:</strong> </p> <p>Apelacja powoda okazała się uzasadniona na tyle, że doprowadziła do uchylenia zaskarżonego wyroku bez potrzeby merytorycznego ustosunkowywania się do zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia oraz podniesionych w tym zakresie zarzutów apelacyjnych. Sąd Apelacyjny uznał bowiem, iż doszło do nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji, skutkującej uchyleniem zaskarżonego orzeczenia w punktach od II do VI, zniesieniem postępowania poczynając od dnia 18 maja 2012 r. i przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.</p> <p>Zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 379;art. 379 pkt. 5)">art. 379 pkt 5 k.p.c.</a> nieważność postępowania zachodzi między innymi, gdy strona została pozbawiona możności obrony swych praw. Jak wyjaśnione zostało w doktrynie i orzecznictwie pozbawienie strony możności obrony swych praw w rozumieniu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 379;art. 379 pkt. 5)">art. 379 pkt 5 k.p.c.</a> zachodzi wówczas, gdy z powodu uchybienia przez sąd przepisom postępowania, strona wbrew swojej woli została faktycznie pozbawiona możliwości działania w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji i to bez względu na to, czy takie działanie strony mogłoby mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lipca 2010r., sygn. IV CSK 84/10, LEX nr 621352; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 grudnia 2009r., sygn. III CSK 86/09, LEX nr 610166; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2009r., sygn. IV CSK 468/08, LEX nr 515415; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2004r., sygn. IV CK 418/02, LEX nr 602392; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 października 2003r., sygn. IV CK 76/02, LEX nr 602283). Brak możliwości usunięcia skutków uchybień najczęściej występuje wtedy, gdy doszło do nich na rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku.</p> <p>Sąd Apelacyjny stoi także na stanowisku, iż na przyczynę nieważności związaną z pozbawieniem możności obrony swych prawa powoływać się może każda strona nie tylko strona, której dotyczyło uchybienie (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 13 lutego 2004 r., IV CK 269/02, Lex nr 151640, z dnia 23 marca 2006 r., IV CSK 115/05, Lex nr 182902). Podobnie nieważność z je przyczyn Sąd winien wziąć pod uwagę z urzędu bez względu na to, czy dotyczy strony, która wniosła apelację czy też strony przeciwnej. Decydujący jest tu argument, że rygory i sankcje procesowe ustanawiane są nie tylko dla ochrony konkretnych uprawnień i interesów stron; przestrzeganie rygorów ma wydźwięk ogólny, służy zarówno interesom stron, jak i interesowi wymiaru sprawiedliwości (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., III CZP 154/07). Bez znaczenia zatem jest okoliczność, która ze stron wniosła apelację. Rozważenie tej kwestii następuje bowiem bez względu na to interesów, której strony dotknęły skutki związane z nieważnością postępowania (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2006 r., I PK 124/06, OSNP 2008, nr 3-4, poz. 27 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 1997 r., III CKN 6/97, Lex nr 78446).</p> <p>Okoliczności sprawy wymagające rozważenia w celu rozstrzygnięcia o zasadności zarzutu nieważności postępowania przedstawiają się następująco.</p> <p>Zarówno powód jak i pozwani reprezentowani są w niniejszym postępowaniu przez pełnomocników ustanowionych z urzędu.</p> <p>Pismami z dnia 17 maja 2012 r. pozwana <span class="anon-block">T. S. R.</span> wniosła o zmianę pełnomocnika z urzędu, wskazując, iż nie widzi możliwości dalszej współpracy z pełnomocnikiem jej przyznanym, który nienależycie wywiązuje się ze swoich obowiązków. Jednocześnie powódka wniosła o odroczenie rozprawy mającej się odbyć w dniu 18 maja 2012 r. przedkładając kserokopię zaświadczenia lekarza sądowego, z którego wynika niezdolność do stawienia się w Sądzie w dniu 14 maja 2012 r. oraz przewidywany termin odzyskania zdolności po 25 maja 2012 r.</p> <p>Na rozprawie w dniu 18 maja 2012 r. na której nieobecną pozwaną reprezentował jej pełnomocnik z urzędu, Sąd przeprowadził postępowanie dowodowe, oddalił wniosek powódki o odroczenie terminu rozprawy oraz jej wniosek o zmianę pełnomocnika z urzędu, umorzył postępowanie w części dotyczącej powództwa wzajemnego w związku z cofnięciem pozwu przez pełnomocnika pozwanej w tym zakresie, dokonanym na tejże rozprawie, zamknął rozprawę i odroczył ogłoszenie wyroku na dzień 29 maja 2012 r.</p> <p>Postanowieniem z dnia 1 czerwca 2012 r. Sąd Okręgowy odrzucił zażalenie wniesione osobiście przez pozwaną na postanowienie w przedmiocie oddalenia wniosku o zmianę pełnomocnika jako niedopuszczalne. Z kolei postanowieniem z dnia 16 lipca 2012 r. Sąd Okręgowy umorzył postępowanie wywołane zażaleniem pozwanej na postanowienie w przedmiocie umorzenia postępowania z powództwa wzajemnego pozwanej oraz wywołane apelacją pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w związku z cofnięciem środków zaskarżenia przez jej pełnomocnika.</p> <p>Zdaniem Sądu Apelacyjnego, taki sposób procedowania świadczy o pozbawieniu pozwanej obrony swych praw.</p> <p>Wyjaśnienia bowiem wymaga, iż choć strona, dla której Sąd ustanowił pełnomocnika z urzędu nie może wnosić o jego zmianę bezpośrednio do Sądu który go ustanowił to w doktrynie i orzecznictwie nie budzi wątpliwości, iż może wypowiedzieć temu adwokatowi bądź radcy prawnego pełnomocnictwo procesowe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2011 r., sygn. II CSK 85/11, LEX nr 1147739; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1976 r., sygn. III CRN 64/76). Wypowiedzenie takie odnosi skutek prawny w stosunku do sądu z chwilą zawiadomienia go o tym (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 94;art. 94 § 1)">art. 94 § 1 k.p.c</a>).</p> <p>W okolicznościach rozpoznawanej sprawy pozwana co prawda nie oświadczyła wprost, że wypowiada pełnomocnictwo pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu jednakże jej stanowisko w tym zakresie wyrażone w piśmie z dnia 17 maja 2012 r. wymagało co najmniej sprecyzowanie, zwłaszcza w kontekście stwierdzenia pozwanej, iż nie widzi możliwości porozumienia się z dotychczasowym pełnomocnikiem. Prawidłowo procedując w sprawie Sąd winien był przekazać wniosek pozwanej do rozpoznania Izbie Adwokackiej, która wyznaczyła pełnomocnika z urzędu dla pozwanej a w przypadku gdyby Izba wniosku nie uwzględniła, zwrócić się do strony o wskazanie czy rezygnuje z reprezentowania jej interesów w postępowaniu przez pełnomocnika, co do którego pozwana oświadczyła, iż straciła doń zaufanie. W sytuacji jaka zaistniała w niniejszej sprawie pozwaną na rozprawie w dniu 18 maja 2012 r. reprezentował pełnomocnik, co do którego pozwana wyraźnie oświadczyła, iż nie chce aby ją reprezentował i wolę taką podtrzymała (vide k.543). Co znamienne Sąd Okręgowy prowadził postępowanie nie tylko z udziałem pełnomocnika pozwanej ale także uwzględnił istotne z punktu widzenia interesów pozwanej oświadczenia pełnomocnika co do cofnięcia pozwu oraz środków zaskarżenia złożonych przez powódkę osobiście.</p> <p>W niniejszej sprawie istotnym jest przy tym, iż domagając się zmiany pełnomocnika pozwana wniosła o odroczenie rozprawy mającej się odbyć w dniu 18 maja 2012 r.</p> <p>Przedłożyła przy tym zaświadczenie wystawione przez lekarza sądowego, co do którego nie było podstaw do podważenia jego autentyczności. Co prawda zaświadczenie to wskazywała na niezdolność pozwanej do uczestniczenia w czynnościach procesowych w dniu 14 maja 2012 r. jednakże jednocześnie wskazywało, iż zdolność tą pozwana odzyska po 25 maja 2012 r. W tej sytuacji przeprowadzenie postępowania dowodowego na rozprawie, na której doszło do jej zamknięcia pod nieobecność pozwanej a w obecności ustanowionego dla niej pełnomocnika, co do którego pozwana wnosiła o jego zmianę stanowiło naruszenie przepisów postępowania skutkujące stwierdzenie pozbawienia strony możności obrony swych praw.</p> <p>Mając na uwadze powyższe, Sąd Apelacyjny, stwierdzając nieważność postępowania, na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 386;art. 386 § 2)">art. 386 § 2 k.p.c.</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 374)">art. 374 k.p.c.</a> uchylił zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie od daty rozprawy z dnia 18 maja 2012 r. i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania.</p> <p> H. Zarzeczna M. Sawicka W. Kaźmierska </p> </div>