I ACa 699/12

<p>Sygn. akt I A Ca 699/12</p> <div> <h2>WYROK</h2> <h5>W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ</h5> <p> Dnia 21 grudnia 2012 r.</p> <p>Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny</p> <p>w składzie:</p> <table> <colgroup> <col width="164"/> <col width="22"/> <col width="438"/> </colgroup> <tr> <td> <p>Przewodniczący</p> </td> <td> <p>:</p> </td> <td> <p>SSA Magdalena Pankowiec</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>Sędziowie</p> </td> <td> <p>:</p> </td> <td> <p>SA Krzysztof Chojnowski</p> <p>SA Jarosław Marek Kamiński (spr.)</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>Protokolant</p> </td> <td> <p>:</p> </td> <td> <p> Iwona Aldona Zakrzewska </p> </td> </tr> </table> <p>po rozpoznaniu w dniu 21 grudnia 2012 r. w Białymstoku</p> <p>na rozprawie</p> <p>sprawy z powództwa <strong> <!-- --> <span class="anon-block">H. G.</span> </strong> </p> <p>przeciwko <strong> <!-- --> <span class="anon-block">P. G. (1)</span> i <span class="anon-block">M. S.</span> </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->o ustalenie nieważności umowy</strong> </p> <p>na skutek apelacji <strong> <!-- -->powoda</strong> </p> <p>od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie</p> <p>z dnia 4 czerwca 2012 r. sygn. akt I C 564/10</p> <p>I.  <strong> <!-- -->prostuje oczywistą omyłkę w komparycji i punkcie II wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 4 czerwca 2011 roku sygn. akt I C 564/10 w ten sposób, że w miejsce nazwiska pozwanej <span class="anon-block"> (...)</span> wpisuje właściwe brzmienie <span class="anon-block"> (...)</span>; </strong> </p> <p>II.  <strong> <!-- -->oddala apelację; </strong> </p> <p>III.  <strong> <!-- -->zasądza od powoda na rzecz pozwanej <span class="anon-block">M. S.</span> kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej. </strong> </p> </div> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>Powód <span class="anon-block">H. G.</span>, w pozwie skierowanym przeciwko <span class="anon-block">M. S.</span> i <span class="anon-block">P. G. (1)</span>, wniósł o ustalenia nieważności umowy przekazania gospodarstwa rolnego, zawartej w dniu 25 kwietnia 1980r. W uzasadnieniu wskazywał, że podpisy małżonków złożone na umowie nie należą do obojga małżonków, a jedynie do jednego z nich. Zdaniem powoda, złożenie podpisów przez jednego z małżonków, bez odpowiedniego umocowania drugiego, winno skutkować nieważnością umowy. Ponadto wniósł o zawiadomienie o toczącym się procesie <span class="anon-block">S. O.</span> i <span class="anon-block">A. G. (1)</span>, jednakże ostatecznie powyższy wniosek cofnął pismem procesowym z dnia 4 lutego 2011r.</p> <p>Pozwana <span class="anon-block">M. S.</span> wniosła o oddalenie powództwa.</p> <p>Pozwany <span class="anon-block">P. G. (2)</span> nie udzielił odpowiedzi na pozew oraz nie uczestniczył w posiedzeniach sądu, mimo prawidłowego zawiadomienia o ich terminie.</p> <p>Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2012r. Sąd Okręgowy w Olsztynie oddalił powództwo oraz zasądził od <span class="anon-block">H. G.</span> na rzecz <span class="anon-block">M. S.</span> kwotę 3.617 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Postanowieniem z dnia 11 czerwca 2012r. Sąd Okręgowy w Olsztynie sprostował oczywistą niedokładność w sentencji tegoż wyroku przez dodanie pkt. III, który stanowi, iż wyrok w stosunku do pozwanego <span class="anon-block">P. G. (1)</span> jest wyrokiem zaocznym.</p> <p>Z ustaleń Sądu wynikało, że w dniu 1 kwietnia 1946r. <span class="anon-block">A. G. (2)</span> zawarł związek małżeński z <span class="anon-block">L. N.</span>. Aktem nadania z dnia 4 listopada 1961r. Nr 225 Powiatowa Komisja Ziemska w <span class="anon-block">L.</span> nadała na własność <span class="anon-block">L. G.</span> gospodarstwo rolne, położone we wsi <span class="anon-block">K.</span> o powierzchni 10,98 ha.</p> <p>Na podstawie umowy sprzedaży z dnia 16 marca 1967r. <span class="anon-block">L. G.</span> nabyła od Skarbu Państwa - z majątku odrębnego - <span class="anon-block">działkę rolną nr (...)</span> o powierzchni 1ha położoną we wsi <span class="anon-block">K.</span>.</p> <p>W dniu 25 kwietnia 1980r. <span class="anon-block">L. G.</span> i <span class="anon-block">A. G. (2)</span>, przed Naczelnikiem Urzędu Gminy <span class="anon-block">Ś.</span>, zawarli umowę przekazania własności i gospodarstwa rolnego na rzecz swojego syna <span class="anon-block">W. G.</span>. W skład gospodarstwa rolnego wchodziły działki gruntu o łącznej powierzchni 12,20 ha , ¼ budynku mieszkalnego, ¼ obory – stodoły oraz inwentarz żywy, maszyny i inny sprzęt rolniczy. Pod umową zostały złożone czytelne podpisy stron umowy oraz podpis Naczelnika Gminy <span class="anon-block">Ś.</span>.</p> <p>W dniu 6 sierpnia 1999r. zmarł <span class="anon-block">W. G.</span>, zaś spadek po nim nabyli na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 31 stycznia 2000r. <span class="anon-block">P. G. (1)</span> i <span class="anon-block">M. G.</span> każde w ½ części.</p> <p>Oceniając zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, Sąd Okręgowy uznał powództwo za niezasadne. Wskazał, że stosownie do treści <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 6)">art. 6 k.c.</a> na powodzie spoczywał ciężar udowodnienia faktu złożenia podpisu tylko przez jednego z małżonków, z którego wywodził skutek prawny w postaci nieważności umowy. Wskazał, że w niniejszej sprawie bezspornym było, iż oboje małżonkowie <span class="anon-block">G.</span> nie żyją, a zatem pobranie ich próbki pisma nie było możliwe. Podkreśli, iż powód nie dysponował, żadnymi dokumentami, czy to urzędowymi, czy też prywatnymi sporządzonymi własnoręcznie przez powołane wyżej osoby. Kserokopie wniosków o wydanie dowodów osobistych przez małżonków załączone do akt sprawy, jak oryginały tych dokumentów, znajdujących się Urzędzie Gminy <span class="anon-block">L.</span>, pochodzą z lat 1952 i 1965 i nie mogły być jedyną podstawą do sporządzenia opinii grafologicznej. Sąd podzielił stanowisko biegłej grafolog w tym zakresie jako jednoznaczne i poparte fachową wiedzą.</p> <p>Sąd zwrócił uwagę, iż przekazanie własności i posiadania nieruchomości jest czynnością prawną przekraczającą zwykły zarząd. W ocenie Sądu, w czynności tej uczestniczyli jednak oboje małżonkowie <span class="anon-block">L.</span> i <span class="anon-block">A. G. (2)</span>, a zatem czy jedno z nich złożyło podpisy na umowie, czy też uczynił to tylko jeden małżonek, nie powoduje nieważności tej czynności w rozumieniu ani <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19500340308" title="Ustawa z dnia 27 czerwca 1950 r. - Kodeks rodzinny - Dz. U. z 1950 r. Nr 34, poz. 308 (§ 3;art. 37)">§ 3 art. 37 k.r.</a> i o. w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy, ani w aktualnym uregulowaniu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19500340308" title="Ustawa z dnia 27 czerwca 1950 r. - Kodeks rodzinny - Dz. U. z 1950 r. Nr 34, poz. 308 (art. 37;art. 37 § 4)">art. 37 § 4 k.r.</a> i o. Z tych też względów za zbędne, w okolicznościach niniejszej sprawy, Sąd uznał przeprowadzanie dowodów tak z zeznań świadków, jak i dokumentów urzędowych w zakresie tego, czy <span class="anon-block">A. G. (2)</span> w dacie sporządzenia umowy nabył prawa do emerytury na postawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19770320140" title="Ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. z 1977 r. Nr 32, poz. 140 ()">ustawy z dnia 27 października 1977r.</a> o zaopatrzeniu emerytalnym i innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32 poz. 140).</p> <p>Konkludując przyjął, iż powód nie przytoczył wystarczających dowodów na poparcie swych twierdzeń, co skutkowało oddaleniem powództwa w niniejszej sprawie.</p> <p>Jako podstawę rozstrzygnięcia o kosztach procesu wskazał <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 98)">art. 98 k.p.c.</a> </p> <p>W nieformalnej apelacji od powyższego wyroku, powód, powołując się bardzo ogólnikowo na naruszenie przepisów postępowania, bezzasadne oddalenie jego wniosków dowodowych oraz nieprawidłowości w rozkładzie ciężaru dowodu (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 6)">art. 6 k.c.</a>), domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i uwzględnienia powództwa w całości.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: </strong> </p> <p>Na wstępie wskazać należało, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, jednakże nie z przyczyn wskazanych w jego uzasadnieniu, lecz z uwagi na braki legitymacji procesowej pozwanych.</p> <p>Wprawdzie zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 391;art. 391 § 1)">art. 391§1 k.p.c.</a>, przepisy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 194;art. 195)">art. 194 i 195 k.p.c.</a> nie mają zastosowania w postępowaniu apelacyjnym, w którym obowiązuje zasada niezmienności stron postępowania w stosunku do stanu, który istniał w chwili zamknięcia rozprawy, niemniej jednak naruszenie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 195)">art. 195 k.p.c.</a>, dotyczącego współuczestnictwa koniecznego, Sąd odwoławczy bierze pod uwagę także z urzędu, w ramach badania naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, bowiem nieusunięcie braku pełnej legitymacji procesowej, w przypadku współuczestnictwa koniecznego, jest przeszkodą do uwzględnienia powództwa. W takim przypadku wyrok uwzględniający powództwo narusza prawo materialne (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2010 r., I CSK 67/10., LEX nr 688666).</p> <p>Zgodnie z definicją zawartą w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 72;art. 72 § 2)">art. 72 § 2 k.p.c.</a>, współuczestnictwo konieczne po stronie biernej zachodzi wtedy, gdy sprawa przeciwko kilku osobom może toczyć się tylko łącznie, ponieważ im razem przysługuje legitymacja procesowa. Ustawowa definicja współuczestnictwa koniecznego biernego zawarta w tym przepisie nie jest pełna, gdyż wskazuje tylko na skutek procesowy takiej więzi, sprowadzający się do konieczności łącznego rozpoznawania sporu przeciwko kilku osobom.</p> <p>Nieusunięte braki w zakresie tej legitymacji powodują konieczność oddalenia powództwa, a wydanie wyroku uwzględniającego powództwo, pomimo ich wystąpienia stanowi naruszenie prawa materialnego. Współuczestnictwo konieczne może wynikać z istoty spornego stosunku prawnego lub z wyraźnego przepisu prawnego.</p> <p>Bierne współuczestnictwo konieczne, wypływające z istoty spornego stosunku prawnego, zachodzi wtedy, gdy z jego treści wynika konieczność łącznego występowania podmiotów. Udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy w konkretnym wypadku występuje współuczestnictwo konieczne, wymaga analizy każdego stosunku prawnego dotyczącego zgłoszonego roszczenia od strony prawa materialnego i rozważenia, czy stroną w procesie muszą być wszystkie osoby tworzące strony stosunku materialnoprawnego lub wszystkie podmioty wspólnego obowiązku, czy też mogą być tylko niektóre z nich.</p> <p>Sąd Apelacyjny podziela wniosek wyrażony w orzecznictwie i judykaturze, że w procesie o ustalenie nieważności czynności prawnej, pozwanymi winny być obie strony tej czynności, z uwagi na występujące po ich stronie współuczestnictwo konieczne, wynikające z istoty stosunku prawnego ( por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2010r.,VIACa <span class="anon-block"> (...)</span>, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969r., III CZP 65/69, OSNCP 1970/2/28, wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 9 września 1992r., IA Cr 186/92) , OSA 1993/1/8).</p> <p>Powód dochodzi w pozwie unieważnienia umowy przekazania gospodarstwa rolnego zawartej w dniu 25 kwietnia 1980 r., między małżonkami <span class="anon-block">L.</span> i <span class="anon-block">A. G. (2)</span> a ich synem <span class="anon-block">W. G.</span>. Z przedmiotu sporu wynika, że rozstrzygnięcie sporu możliwe jest tylko z udziałem wszystkich kontrahentów przedmiotowej umowy, a skoro osoby te już nie żyją - z udziałem ich spadkobierców prawnych, gdyż uwzględnienie powództwa naruszałoby prawa tych osób. Między pozwanymi w takiej sprawie kontrahentami umowy ( bądź też ich spadkobiercami) istnieje współuczestnictwo konieczne, określone w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 72;art. 72 § 2)">art. 72§2 k.p.c.</a> </p> <p>Tymczasem skarżący w niniejszej sprawie jako osoby pozwane wskazał jedynie <span class="anon-block">P. G. (1)</span> oraz <span class="anon-block">M. S.</span>, będących spadkobiercami po <span class="anon-block">W. G.</span> (postanowienie o stwierdzenie nabycia spadku k.92). Wprawdzie początkowo wnosił również o zawiadomienie o toczącym się procesie również <span class="anon-block">S. O.</span> oraz <span class="anon-block">A. G. (1)</span>, jednakże ostatecznie wniosek ten został cofnięty pismem procesowym z dnia 4 lutego 2011r. (k.36).</p> <p>Natomiast z akt rozpoznawanej sprawy bezsprzecznie wynika, że spadek po zmarłej <span class="anon-block">L. G.</span>, na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Olsztynie z dnia 14 grudnia 2010r. (sygn. akt X Ns 147/09 ), nabyły oprócz powoda <span class="anon-block">H. G.</span> także inne dzieci tj. <span class="anon-block">A. G. (1)</span>, <span class="anon-block">W. G.</span>, <span class="anon-block">J. G.</span>, <span class="anon-block">S. O.</span> po 3/18 oraz wnuki: <span class="anon-block">R. G.</span>, <span class="anon-block">G. G. (2)</span> oraz <span class="anon-block">A. O.</span> po 1/18 części (k.37). Tymczasem osoby te ( bądź ich spadkobiercy) nie uczestniczyły w procesie w charakterze strony pozwanej, a zatem powództwo – wobec braku pełnej reprezentacji osób bezpośrednio zainteresowanych wynikiem sprawy- uwzględnione być nie mogło.</p> <p>Z tych samych względów, niezależnie od argumentów użytych przez Sąd Okręgowy, nie mogła być uwzględniona również apelacja powoda, posługująca się zarzutami nie mającymi na ocenę zaskarżonego wyroku - wydanego w procesie wadliwie ukształtowanym podmiotowo - żadnego wpływu. Oddalenie powództwa z powodu braku pełnej legitymacji procesowej, nie stanowi przeszkody do ponownego jego wytoczenia pomiędzy stronami właściwie ukształtowanymi, tj. w tym wypadku mającymi pełną legitymacja bierną.</p> <p>W konsekwencji apelację pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, Sąd Apelacyjny oddalił w oparciu o <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 385)">art. 385 k.p.c.</a> O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 98)">art. 98 k.p.c.</a>, zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, a o kosztach zastępstwa procesowego pozwanego orzeczono na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 98 § 12;art. 98 § 12 ust. 1;art. 98 § 12 ust. 1 pkt. 2)">§ 12 ust. 1 pkt 2</a> w zw. z § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( Dz. U. 2002 Nr 163 poz. 1349 ze zm.).</p> <p>Sprostowania wymagała oczywista omyłka pisarska w komparycji i punkcie II zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego z dnia 4 czerwca 2011r. poprzez wpisanie w miejsce nazwiska pozwanej <span class="anon-block"> (...)</span> właściwego jej brzmienia <span class="anon-block"> (...)</span>. Z uwagi na powyższe, na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 350;art. 350 § 1;art. 350 § 3)">art. 350§1 i §3 k.p.c.</a> , orzeczono jak w punkcie I sentencji.</p> </div>