II GSK 1444/11

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marzenna Zielińska (spr.) Sędzia NSA Janusz Zajda Sędzia del. WSA Jacek Kuza Protokolant Anna Ważbińska po rozpoznaniu w dniu 18 października 2012 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia 6 kwietnia 2011 r. sygn. akt III SA/Wr 48/11 w sprawie ze skargi J. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. oddalił skargę J. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2010 r. w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne. Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy: Zaskarżoną decyzją, utrzymując w mocy poprzednie rozstrzygnięcie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS), organ odmówił J. C. (dalej skarżący) umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od maja 2001 r. do czerwca 2010 r., w ogólnej kwocie 26.566,08 zł, w tym należność główna w wysokości 17.926,88 zł, odsetki za zwłokę w wysokości 8.472,00 zł (na dzień [...] lipca 2010 r.) oraz koszty upomnienia – 167,20 zł. Uznał, że nie zachodzi stan całkowitej niewypłacalności skarżącego w rozumieniu art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205 poz. 1585 ze zm.; dalej u.s.u.s.) ani też żadna z okoliczności wymienionych w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarski, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 141 poz. 1365; dalej rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad), co wyklucza możliwość uwzględnienia wniosku strony. Wskazał, że podstawy umorzenia zaległości wobec ZUS nie mogą stanowić okoliczności wskazywane przez wnioskodawcę, m.in. niepowodzenie gospodarcze, za które skarżący obwinia państwo. W wyniku rozpoznania skargi od wskazanej decyzji, Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. oddalił ją. Wskazał, że istnieją zasadniczo dwie prawne podstawy uzasadniające umorzenie należności na rzecz ZUS – stan całkowitej nieściągalności wnioskodawcy albo istnienie uzasadnionych przypadków, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad za uzasadnione zostały potraktowane przypadki, w których ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zainteresowany wykaże, że nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny; w dalszej części tego przepisu wskazane zostały przykłady takich okoliczności. W ocenie Sądu, dokonane przez organ i niekwestionowane przez skarżącego ustalenia w zakresie stanu majątkowego, rodzinnego i zdrowotnego wnioskodawcy przedstawiają się w następujący sposób: skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, zlikwidował wcześniej prowadzoną działalność gospodarczą (w piśmie procesowym z dnia [...] marca 2011 r. przyznano, że nastąpiło to w październiku 2010 r., otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 2.041,47 zł nett, dodatkowe dochody (w skali rocznej) wynoszą – 1.200 zł z tytułu czynszu, 2.100 zł z tytułu gospodarstwa rolnego oraz 6.000 zł z tytułu uczestnictwa w radzie nadzorczej; posiada oszczędności w kwocie 44.000 zł oraz papiery wartościowe o wartości 7.500 zł; żona pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.500 zł, średni miesięczny dochód wynosi więc około 4.300 zł miesięcznie, a zadeklarowane przez stronę wydatki 2.600 zł miesięcznie (plus – jednorazowo w skali roku kwota 3.500 zł na leczenie sanatoryjne); posiada zobowiązanie kredytowe na zakup samochodu – do spłaty pozostało 15 rat po około 597,30 zł). Zdaniem WSA, ZUS prawidłowo ocenił, że w sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności wymienionych taksatywnie w art. 28 ust. 2 u.s.u.s., tzn. okoliczność pełnej niewypłacalności wnioskodawcy. Ponadto, organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, dokonując oceny sprawy z punktu widzenia istnienia uzasadnionych przypadków w rozumieniu art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad, ponieważ pozostająca miesięcznie, po odliczeniu zadeklarowanych wydatków – kwota 1.700 zł przypadająca na dwie osoby nie spowoduje zagrożenia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, w wypadku spłaty zadłużenia wobec ZUS. Sąd wskazał również, że nie bez znaczenia jest, że skarżący posiada znaczne oszczędności, które potencjalnie umożliwiają pełną spłatę zadłużenia i to zarówno wobec ZUS, jak i względem jednostki, która skredytowała zakup samochodu osobowego. Nie zaszła zatem przesłanka wymieniona w § 3 ust. 1 pkt 1 cyt. rozporządzenia. WSA uznał, że w sprawie nie zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 cyt. rozporządzenia, skoro schorzenie, na leczenie sanatoryjne którego skarżący z żoną wydają rocznie 3.500 zł, nie pozbawia wnioskodawcy możliwości zarobkowania (osiągania dochodów) pozwalających na spłatę zadłużenia wobec ZUS. Następnie Sąd podkreślił, że sprzedaż przez Państwo przedsiębiorstwa będącego kontrahentem skarżącego nie może być potraktowane jako inne nadzwyczajne zdarzenie, o którym mowa w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 5 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 poz. 93 ze zm.; dalej k.c.), Sąd wskazał, że przepis ten ma zastosowanie na gruncie prawa prywatnego, a w niniejszej sprawie toczy się spór w oparciu o przepisy prawa publicznego, które nie odwołują się do zasad współżycia społecznego. Rolę tego kryterium spełnia w tym przypadku klauzula "uzasadnionych przypadków" występująca w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., a uszczegółowiona w § 3 ust. 1 rozporządzenia, które to przepisy nie mogły mieć zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Sąd, w ślad za organem, stwierdził, że przyczyny powstania zaległości w składkach na ubezpieczenie zdrowotne należy upatrywać w jego postawie, ponieważ w sprawie chodzi o zadłużenie wynikające z okresu prowadzonej działalności gospodarczej. Z dokumentacji sprawy wynika, że strona nie dopełniła obowiązku bieżącego składania wymaganych dokumentów, przede wszystkim deklaracji rozliczeniowych, co doprowadziło do powstania zaległości, o umorzenie których skarżący się ubiegał. Wskazany wyrok w całości zaskarżył J. C.. Zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i zastosowanie art. 28 u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad poprzez przyjęcie, że przedstawiony przez skarżącego stan majątkowy, okoliczności i argumenty nie dają podstaw do umorzenia zaległych składek zdrowotnych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że katalog przesłanek umorzenia zaległych składek zdrowotnych wymieniony w § 3 cyt. rozporządzenia nie jest katalogiem zamkniętym i pozwala na wzięcie pod uwagę również innych okoliczności niż te, które zostały w nim wymienione. W ocenie skarżącego, nałożenie na niego obowiązku zwrotu zaległych składek zdrowotnych spowodowało konieczność zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej i stanowi poważny uszczerbek dla jego sytuacji materialnej. Zdaniem skarżącego, Sąd I instancji nie wziął pod uwagę, że obecna wysokość zaległych składek spowodowana została również postawą ZUS, który, jak wynika z akt sprawy, od lat miał pełną wiedzę o narastających zaległościach i mimo tej wiedzy nie podjął wcześniej działań mających na celu wyegzekwowanie zaległości. Dla skarżącego nie ulega wątpliwości, że poinformowanie go o zaległościach w 2007 uratowałoby jego działalność gospodarczą. Taka postawa ZUS narusza zasadę budowania zaufania obywateli do organów państwa. W ocenie skarżącego okoliczności sprawy, tj. fakt, że jego działalność gospodarcza została zakończona w wyniku sprzedaży Z. P. C. – W. bez zabezpieczenia interesu skarżącego jako dostawcy tych zakładów, co kwalifikuje ten przypadek do zdarzeń nadzwyczajnych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy przypomnieć, iż skargę kasacyjną można oprzeć na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) lub procesowego (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), a postawione w ramach wskazanych podstaw zarzuty, stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., wytyczają granice kontroli kasacyjnej, poza które Naczelny Sąd Administracyjny nie może wykroczyć przy rozpoznaniu sprawy. Kasator zarzucił wyrokowi naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i zastosowanie art. 28 u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad poprzez przyjęcie, że przedstawiony przez skarżącego stan majątkowy, okoliczności i argumenty nie dają podstaw do umorzenia zaległych składek. Wobec tak zakreślonych podstaw kasacyjnych, skargę kasacyjną należało uznać za niezasadną. Przypomnieć należy, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mogą zostać umarzane wszystkim ubezpieczonym w przypadkach całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.), które to pojęcie zostało uszczegółowione w ust. 3 tego artykułu, a w odniesieniu do ubezpieczonych, którzy są równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenia społeczne, w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.). Przykładowy wykaz takich okoliczności został wskazany w § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad. Stosownie do tego przepisu możliwe jest umarzanie należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w pełni podziela ocenę wyrażoną w wyroku Sądu I instancji, że w rozpoznawanej sprawie nie zaszły przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W wyniku skonfrontowania stanu majątkowego skarżącego z wysokością należności, Sąd w ślad za organami, prawidłowo uznał, że nie zachodzą przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a mianowicie skarżący żyje i posiada majątek nadający się do egzekucji; z akt sprawy nie wynika, że wobec strony toczyło się postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne; ani naczelnik urzędu skarbowego ani komornik nie stwierdzili braku majątku z którego można byłoby prowadzić egzekucję; pomimo zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej istnieje majątek, z którego można egzekwować należności; wysokość nieopłaconych składek ewidentnie przekracza kwoty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, a wysokość aktywów wnioskodawcy stwarza możliwość wyegzekwowania należności w znacznie większej wysokości, niż same tylko wydatki egzekucyjne. Nie sposób również uznać, że strona w toku postępowania wykazała, iż nie jest w stanie opłacić należności ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji w rozpoznawanej sprawie ocenił sytuację skarżącego przez pryzmat przesłanek umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i prawidłowo wywiódł, że owe nie zachodzą. Nie ma bowiem podstaw do uznania, że Sąd dokonał błędnej wykładni art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia, zwłaszcza, że skarżący nie wskazał, jak powinna brzmieć, jego zdaniem, prawidłowa jego wykładnia. Naczelny Sąd Administracyjny nie znajduje również podstaw do uznania, że wskazany przepis został błędnie zastosowany, ponieważ stan faktyczny ustalony w sprawie został prawidłowo uznany za odpowiadający hipotetycznemu stanowi prawnemu, wynikającemu z przepisów u.s.u.s. i ww. rozporządzenia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie stan faktyczny odpowiada stanowi odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Okoliczność, że skarżący musiał przerwać prowadzenie działalności gospodarczej wskutek prywatyzacji Z. P. C. – W. nie wpływa na rozstrzygnięcie, ponieważ okoliczność ta nie może zostać uznana za "inne nadzwyczajne zdarzenie" uzasadniające umorzenie składek na ubezpieczenia społeczne. W związku z powyższym, podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty należało uznać za niezasadne. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.