I OSK 489/21

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.) Sędziowie: NSA Maciej Dybowski del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 12 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 22 października 2020 r., sygn. akt II SA/Op 210/20 w sprawie ze skargi M.B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] czerwca 2020 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przywrócenia terminu do ubiegania się o zasiłek pielęgnacyjny oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 22 października 2020 r. oddalił skargę M.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z [...] czerwca 2020 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przywrócenia terminu do ubiegania się o zasiłek pielęgnacyjny. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca reprezentowana przez pełnomocnika procesowego wyznaczonego z urzędu, zaskarżyła wyrok w całości i wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: ppsa, w zw. z art. 58 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, dalej: kpa, przez przyjęcie, że skarżąca nie mogła skutecznie wnieść żądania o przywrócenie terminu do ubiegania się o zasiłek pielęgnacyjny od 1 grudnia 2017 r., podczas gdy przy prawidłowej ocenie stanu prawnego uznać należy, że wskazany przepis nie różnicuje terminów z uwagi na ich charakter prawny, a argumentacja Sądu wynika jedynie z doktryny i orzecznictwa, które nie obligują go do orzekania na ich podstawie; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 9 kpa przez przyjęcie, że skarżąca, będąca osobą starszą i nieposiadającą wykształcenia prawniczego, powinna wiedzieć o tym, że wyrok nie zostanie jej doręczony z urzędu, a także o tym, że powinna złożyć wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w terminie 3 miesięcy od wydania wyroku, podczas gdy należało skarżącą pouczyć w tym przedmiocie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Mając na uwadze treść zarzutów skargi kasacyjnej, należy wyjaśnić, że w rozpoznawanej sprawie skarżąca orzeczeniem Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w N. z [...] grudnia 2017 r. została zaliczona do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, co pozbawiło ją prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. W wyniku rozpoznania odwołania skarżącej Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z [...] czerwca 2019 r. zmienił to orzeczenie. Skarżąca z uwagi na stan zdrowia nie uczestniczyła w rozprawie, a odpis wyroku otrzymała na swój wniosek dopiero [...] marca 2020 r., w związku z czym [...] marca 2020 r. wystąpiła o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego z datą wsteczną od 1 grudnia 2017 r., wnosząc jednocześnie o przywrócenie terminu do złożenia tego wniosku. Postanowieniem z [...] marca 2020 r. Burmistrz N. odmówił przywrócenia terminu do ubiegania się o zasiłek pielęgnacyjny z powodu niespełnienia przesłanek przywrócenia terminu. Po rozpatrzeniu zażalenia na to postanowienie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. uchyliło zaskarżone postanowienie i umorzyło postępowanie organu pierwszej instancji w całości, wskazując, że termin do złożenia wniosku o przyznanie zasiłku ma charakter materialny, w związku z czym nie podlega przywróceniu na podstawie przepisów kpa. Mając powyższe na uwadze, należy wskazać, że zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2220, z późn. zm.), dalej: uśr, prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego (ust. 2). Jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności (ust. 2a). Analiza tych przepisów wskazuje, że termin związany z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności ma charakter terminu materialnego, czego autor skargi kasacyjnej nie kwestionuje. Z dochowaniem bowiem tego terminu ustawa wiąże bowiem skutki prawne na płaszczyźnie prawa materialnego, tj. prawa regulującego obowiązki i uprawnienia stron określonych stosunków administracyjnoprawnych. Jako taki termin ten nie może być przywrócony na podstawie przepisów art. 58 kpa. Przepis ten bowiem dotyczy wyłącznie przywrócenia terminów procesowych, o czym świadczy usytuowanie tego przepisu w ustawie procesowej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 3742/18, z 8 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3587/18, z 11 lipca 2018 r., sygn. akt I OSK 197/18, czy z 9 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 1197/12). W świetle powyższych ustaleń należało uznać, że zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 58 § 1 kpa przez niezastosowanie tego przepisu i nieprzywrócenie terminu do złożenia wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, był niezasadny. Za niezasadny w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego należało uznać także zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 9 kpa. Ostatni z przywołanych przepisów stanowi bowiem, że organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Przepis ten znajduje zatem zastosowanie dopiero w toczącym się postępowaniu administracyjnym. Przed jego wszczęciem brak jest bowiem możliwości wskazania, którym podmiotom przysługuje status strony postępowania, a zatem ustalenia w stosunku do kogo organ ma spełniać obowiązek określony tym przepisem. Należy zaznaczyć, że postępowanie o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego nie jest wszczynane z urzędu na skutek uzyskania orzeczenia o niepełnosprawności i wymaga złożenia przez uprawnioną osobę wniosku o przyznanie tego prawa (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1412/12). Do czasu złożenia tego wniosku postępowanie nie toczy się i nie można wymagać od organu, aby realizował on już na etapie wydania orzeczenia o niepełnosprawności obowiązek informowania stron o potencjalnej możliwości żądania uruchomienia innego postępowania. Zaznaczyć należy, że zgodnie z art. 83 Konstytucji RP każdy ma obowiązek przestrzegania prawa Rzeczypospolitej Polskiej. Warunkiem przestrzegania prawa jest jego znajomość, którą umożliwia publikowanie treści aktów normatywnych w odpowiednim dzienniku urzędowym. Powoduje to, że własne działania i zaniechania, w tym także kierowanie wniosków o przyznanie świadczeń rodzinnych z pominięciem ustawowych terminów, nie może być tłumaczone nieznajomością prawa (por. M. Florczak-Wątor (w:) P. Tuleja (red.), p. Czarny, B. Naleziński, P. Radzewicz, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, lex on-line, uwagi do art. 83, teza 3). Za chybiony należało uznać także argument zawarty w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, iż obowiązek należytego i wyczerpującego informowania strony o przysługujących jej prawach i ciążących na niej obowiązkach wynika z art. 6 ppsa. Przepis ten określa bowiem obowiązki informacyjne ciążące na sądzie administracyjnym w ramach postępowania sądowoadministracyjnego. Przepis ten nie jest zatem skierowany do organów administracji publicznej, w związku z czym organy prowadzące postępowanie nie mogły naruszyć tego przepisu, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu nie mógł stwierdzić naruszenia przywołanego przepisu. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa, orzekł jak w sentencji. Jednocześnie w myśl art. 182 § 2 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, ponieważ strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 ppsa mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 ppsa), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 – 261 ppsa.