II GSK 1131/10

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia NSA Czesława Socha Sędzia del. WSA Ludmiła Jajkiewicz (spr.) Protokolant Magdalena Sagan po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej D. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 19 maja 2010 r. sygn. akt VI SA/Wa 434/10 w sprawie ze skargi D. P. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 19 maja 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 434/10, po rozpoznaniu sprawy ze skargi D. P. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską, oddalił skargę. Sąd pierwszej instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia: D. P. w dniu [...] września 2009 r. przystąpiła do egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. Komisja Egzaminacyjna nr [...] do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości z siedzibą w W. uchwałą nr [...] z dnia [...] września 2009 r. ustaliła D. P. negatywny wynik egzaminu wstępnego na aplikację radcowską. W uchwale uzasadniono, że uzyskała ona z testu wyboru 99 punktów, a zgodnie z treścią art. 339 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm., dalej: ustawa o radcach prawnych), pozytywny wynik z egzaminu wstępnego uzyskuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 100 punktów. Skarżąca wniosła odwołanie od uchwały Komisji Egzaminacyjnej kwestionując konstrukcję trzech wariantów odpowiedzi na pytanie nr 84 testu egzaminacyjnego i domagając się uchylenia uchwały w zakresie stwierdzenia negatywnego wyniku egzaminu wstępnego na aplikację radcowską oraz stwierdzenie wadliwości pytania nr 84 poprzez uznanie wariantów odpowiedzi na pytanie nr 84 w świetle obowiązującego prawa za błędne. Minister Sprawiedliwości utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę uznając, że nie można podzielić zarzutów dotyczących zakwestionowanego pytania, które brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, umowa majątkowa małżeńska może rozszerzyć wspólność majątkową na: A. przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu dziedziczenia, zapisu lub darowizny, B. niewymagalne jeszcze wierzytelności o wynagrodzenie za pracę lub z tytułu innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, C. prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy". Prawidłową odpowiedzią według klucza była odpowiedź "C", oparta na art. 49 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm., dalej: k.r.o.), natomiast skarżąca udzieliła odpowiedzi "A". Zdaniem skarżącej odpowiedź "C" nie mogła być poprawna, ponieważ jest niezgodna z obowiązującym stanem prawnym. Odwołując się do ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm., dalej: ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych) skarżąca stwierdziła, że istnieją dwie grupy praw autorskich - majątkowe i osobiste. Odpowiedź na pytanie obejmowała oba rodzaje praw autorskich, podczas gdy prawidłowo sformułowana odpowiedź powinna zawierać zastrzeżenie dotyczące wyłączenia autorskich praw osobistych. Ponadto skarżąca podkreśliła, iż w odpowiedzi "C" nie określono czy dotyczy ona tylko autorskich praw majątkowych, przeciwnie znajdujące się w niej sformułowanie "inne prawa twórcy" sugeruje autorskie prawa osobiste. Zdaniem Ministra argumentacja skarżącej nie zasługiwała na uwzględnienie, gdyż z treści pytania nr 84 wynika jednoznacznie, że odwoływało się ono do regulacji małżeńskich ustrojów majątkowych. Powołując się na art. 33 pkt 9 k.r.o. organ wskazał, iż do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy. Minister podkreślił, że odpowiedź "C" była literalnym brzmieniem ww. przepisu. Natomiast art. 49 § 1 pkt 1 i 5 k.r.o. wykluczał, jako odpowiedź poprawną, treści zawarte pod pkt "A" i "B". Ponadto organ stwierdził, że przedmiotowe prawa autorskie i pokrewne mają charakter majątkowy ponieważ pytanie nr 84 dotyczyło umów majątkowych małżeńskich a przedmiotem tych umów mogą być wyłącznie dobra o charakterze majątkowym. D. P. wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. W skardze podkreśliła, że pytanie nr 84 zostało sformułowane nieprecyzyjnie i nie zawierało poprawnej odpowiedzi, przez co naruszono art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wskazał, iż zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Kwestionowane przez skarżącą pytanie nr 84 zostało sprecyzowane jasno i jednoznacznie w sposób nie budzący wątpliwości, a na wskazane w teście pytanie była możliwość udzielenia jednej prawidłowej odpowiedzi – "C". Jak stwierdził Sąd dla udzielenia prawidłowej odpowiedzi wystarczająca była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd wskazał, że organ odwoławczy wywiązał się należycie z obowiązku poddając analizie zarówno prawidłowość przygotowania egzaminu jak i jego przebieg. Rozpoznając zarzuty strony Sąd zaakcentował, że skarżąca zakreśliła jako poprawną odpowiedź "A" podczas, gdy według klucza odpowiedzią prawidłową była odpowiedź "C". Podkreślił również, że D. P. zgodziła się z argumentacją organu, że zarówno odpowiedź "A" jak i "B" na to pytanie były odpowiedziami wadliwymi, co wynika wprost z przepisu art. 49 k.r.o. Sąd pierwszej instancji podzielił w tym zakresie stanowisko organu i skarżącej, gdyż w art. 49 § 1 k.r.o. zawarte jest wyliczenie praw i rzeczy na które małżonkowie nie mogą rozszerzyć wspólności, natomiast w odpowiedzi "A" oraz "B" posłużono się identycznymi sformułowaniami, jakie zostały użyte w ustawie. Ponadto Sąd zauważył, że formułując zarzuty wobec odpowiedzi "C" skarżąca pominęła okoliczność związku wątpliwości skarżącej wobec tej odpowiedzi z dokonanym przez nią na teście wyborem ewidentnie złej odpowiedzi "A". Sąd zgodził się z organem, że istota pytania nr 84 sprowadzała się do wskazania, na jakie kategorie podmiotów lub praw należących do majątku osobistego (które zostały wymienione w art. 33 k.r.o.) można rozszerzyć umową majątkową wspólność majątkową (których negatywny katalog wymienia art. 49 k.r.o.). Pytanie to dotyczyło umów majątkowych małżeńskich, co zostało wprost w nim wyrażone. Natomiast literalne brzmienie odpowiedzi "C" wynikało wprost z art. 33 pkt 9 k.r.o., który wskazuje, iż do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własność przemysłowej oraz inne prawa twórcy. D. P. wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku domagając się jego uchylenia i rozpoznania skargi na Decyzję Ministra Sprawiedliwości [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. zgodnie z zawartymi w niej żądaniami, alternatywnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W., a także zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 332 ustawy o radcach prawnych w zw. z art. 75b ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz. U. 2009 r. Nr 146 poz. 1188 ze zm., dalej: ustawa – Prawo o adwokaturze) w zw. z § 5 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 kwietnia 2009 r. w sprawie zespołu do przygotowania pytań testowych na egzamin wstępny na aplikację adwokacką i radcowską oraz wykazu tytułów aktów prawnych (Dz. U. Nr 70, poz. 605 i 606, dalej: rozporządzenie z dnia 29 kwietnia 2009 r.) polegające na przygotowaniu przez "zespół do przygotowania pytań testowych" na egzamin wstępny na aplikację radcowską przeprowadzony w dniu 19 września 2009 r., wadliwego pytania testowego nr 84, na które nie można było udzielić ani jednej prawidłowej odpowiedzi, co skutkowało pozbawieniem skarżącej jednego punktu z testu konkursowego i ustaleniem ostatecznego wyniku egzaminu na 99 pkt. D. P. uzasadniając zarzuty skargi kasacyjnej wskazała, że pytanie nr 84 sporządzone było wadliwie - nie zawierało ani jednej prawidłowej odpowiedzi ponieważ poprawna według klucza odpowiedź "C" nie tworzyła zdania prawdziwego w sensie logicznym. Wskazała, że aby ta odpowiedź mogła zostać uznana za prawidłową należało dokonać zastrzeżenia dotyczącego wyłączenia autorskich praw osobistych. W ocenie skarżącej uznanie odpowiedzi "C" za prawidłową mogłoby doprowadzić do sytuacji, w której małżonek, który nie jest twórcą utworu, dysponowałby autorskimi prawami osobistymi, tym samym prawem do autorstwa utworu, a to z kolei mogłoby skutkować odpowiedzialnością karną z art. 115 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wskazała, że w jej ocenie błędnie sporządzone pytanie winno zostać z testu usunięte. Skarżąca wskazała, że przepis art. 49 k.r.o. jest przepisem ius cogens, tym samym naruszenie tego przepisu powoduje, że czynność prawna jest dotknięta sankcją nieważności bezwzględnej. Art. 49 § 1 ust. 3 k.r.o. stanowi, iż nie można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólności na prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej osobie. Ponadto skarżąca podniosła, że Sąd w uzasadnieniu wyroku pominął treść wyjaśnień złożonych przez skarżącą na rozprawie, co więcej, wyjaśnienia skarżącej nie zostały zaprotokołowane w trakcie rozprawy. Sąd I instancji nie odniósł się również do wywodu, poczynionego przez skarżącą w skardze, a dotyczącego niekoherentności pojęciowej systemu prawa, tj. w tym przypadku spójności pomiędzy obowiązującym kodeksem rodzinnym i opiekuńczym i ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwość wniósł o jej oddalenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Zakres kontroli sądu odwoławczego w stosunku do zaskarżonego orzeczenia jest zdeterminowany, poza przypadkami nieważności postępowania, które w niniejszej sprawie nie występują, granicami środka zaskarżenia. Stosownie bowiem do art. 183 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Niniejsza skarga kasacyjna została oparta na zarzucie naruszenia prawa materialnego, tj. art. 332 ustawy o radcach prawnych, w zw. z art. 75b ustawy - Prawo o adwokaturze i w zw. z § 5 pkt 1 i 2 rozporządzenia z dnia 29 kwietnia 2009 r. Analiza wskazanych powyżej przepisów prowadzi do wniosku, iż dotyczą one trybu powołania zespółu do przygotowania pytań testowych na egzamin wstępny dla kandydatów na aplikantów adwokackich i radcowskich oraz sposobu przygotowania tych pytań. W myśl art. 332 ustawy o radcach prawnych do przygotowania pytań testowych na egzamin wstępny dla kandydatów na aplikację radcowską oraz wydrukowania i doręczenia pytań testowych poszczególnym komisjom kwalifikacyjnym stosuje się art. 75b ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze. Zgodnie z art. 75b ust. 1 ustawy – Prawo o adwokaturze Minister Sprawiedliwości powołuje każdego roku, w drodze zarządzenia, zespół do przygotowania pytań testowych na egzamin wstępny dla kandydatów na aplikantów adwokackich i radcowskich, zwany dalej "zespołem do przygotowania pytań testowych". Natomiast zgodnie z art. 75b ust. 7 ustawy – Prawo o adwokaturze zespół do przygotowania pytań testowych sporządza zestaw 150 pytań w formie testu jednokrotnego wyboru na egzamin wstępny dla kandydatów na aplikantów adwokackich i radcowskich wraz z wykazem prawidłowych odpowiedzi, w sposób uwzględniający konieczność ich zabezpieczenia przed nieuprawnionym ujawnieniem. Zespół do przygotowania pytań testowych zapewnia zgodność wykazu prawidłowych odpowiedzi z obowiązującym stanem prawnym. Z kolei zgodnie z art. 75b ust. 12 powołanej ustawy Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych, został umocowany do określenia, w drodze rozporządzenia: 1) trybu i sposobu działania zespołu do przygotowania pytań testowych, 2) trybu i sposobu ustalania wykazu tytułów aktów prawnych, o którym mowa w ust. 6, 3) trybu i sposobu zgłaszania propozycji pytań testowych i prawidłowych odpowiedzi, przygotowania, przechowywania oraz przekazywania komisjom kwalifikacyjnym zestawu pytań testowych wraz z kartą odpowiedzi i wykazu prawidłowych odpowiedzi na egzamin wstępny, 4) trybu i sposobu zapewnienia zgodności wykazu prawidłowych odpowiedzi z obowiązującym stanem prawnym, 5) trybu i sposobu zapewnienia obsługi administracyjno-biurowej zespołu do przygotowania pytań testowych – uwzględniając konieczność prawidłowego i efektywnego przeprowadzenia naboru na aplikację, w szczególności konieczność zapewnienia zgodności wykazu tytułów aktów prawnych z zakresem przedmiotowym egzaminu wstępnego oraz konieczność zabezpieczenia pytań testowych przed ich nieuprawnionym ujawnieniem, oraz 6) wysokości wynagrodzenia przewodniczącego i członków zespołu, uwzględniając nakład ich pracy i zakres obowiązków oraz liczbę kandydatów, czego wyrazem jest powołane w skardze kasacyjnej rozporządzenie z dnia 29 kwietnia 2009 r. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej należy jednak wywnioskować, że istotą sporu w sprawie jest dokonana przez Komisję Egzaminacyjną nr 5 ocena, podtrzymana następnie przez Ministra Sprawiedliwości, co do prawidłowego sformułowania pytania egzaminacyjnego nr 84 (według skarżącej konstrukcja spornego pytania nie pozwalała na udzielenie poprawnej odpowiedzi bez przyjęcia dodatkowych, niewyartykułowanych założeń), a nie prawidłowość funkcjonowania zespołu do przygotowania pytań testowych. Przyjmując zatem, iż zamiarem skarżącej było zakwestionowanie pytania nr 84 oraz propozycji odpowiedzi na to pytanie należy na wstępie zauważyć, że treść art. 75b ust. 7 ustawy – Prawo o adwokaturze koresponduje z treścią art. 339 ustawy o radcach prawnych, w myśl którego egzamin wstępny polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 150 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa, oraz z karty odpowiedzi. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź, którą zaznacza na karcie odpowiedzi stanowiącej integralną część testu. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt (ust. 1). Prawidłowość odpowiedzi ocenia się według stanu prawnego obowiązującego w dniu egzaminu wstępnego (ust. 1a). Rozpoznając zarzuty skargi kasacyjnej w kontekście wskazanego art. 339 powołanej ustawy należy podzielić ocenę Sąd pierwszej instancji, że pytanie nr 84 zostało sformułowane w sposób prawidłowy. Podobny pogląd został wyrażony w innych orzeczeniach sądów administracyjnych (por. wyrok NSA z dnia 29 września 2011 r., sygn. akt II GSK 961/10 i sygn. akt II GSK 962/10; wyrok WSA w Warszawie z dnia 16 kwietnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 155/10 i z dnia 12 kwietnia 2010 r., sygn. akt VI SA/Wa 280/10). Treść spornego pytania sprowadzała się bowiem do wskazania, na jakie kategorie praw lub przedmiotów należących do majątku osobistego (wskazanych w art. 33 k.r.o.) można przez umowę majątkową małżeńską rozszerzyć wspólność majątkową. Dla udzielenia prawidłowej odpowiedzi na omawiane pytanie wystarczającą była znajomość przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności zaś art. 49 § 1 k.r.o., zawierającego w tym zakresie negatywny katalog praw i przedmiotów. Pytanie zostało sformułowane jasno i jednoznacznie, ze wskazaniem na zawierający wyczerpującą regulację w zakresie małżeńskich ustrojów majątkowych Kodeks rodzinny i opiekuńczy, co oznaczało, iż prawidłowej odpowiedzi na to pytanie należało poszukiwać w tym akcie prawnym. Dlatego też na wskazane w teście pytanie można było udzielić tylko jednej prawidłowej odpowiedzi – "C". Ponieważ przepisy art. 49 § 1 pkt 1 i pkt 5 k.r.o. wprost eliminowały jako poprawne odpowiedzi podane w pkt "A" i "B", będące cytatami wskazanych przepisów, wykluczające rozszerzenie wspólności majątkowej przez umowę majątkową zawartą przez małżonków. Natomiast odpowiedź "C" wprawdzie nie akcentowała rozróżnienia praw autorskich o charakterze osobistym i majątkowym, ale dla wprowadzenia takiego rozróżnienia nie było uzasadnienia. Pytanie dotyczyło bowiem umów majątkowych małżeńskich. Zastrzeżenie, co do "majątkowego zakresu" pytania zostało w jego treści wyraźnie zawarte, skoro jest w nim mowa o "umowie majątkowej". Oczywistym jest zatem, że "umowa majątkowa małżeńska" mogłaby dotyczyć jedynie wskazanych w przepisie art. 33 pkt 9 k.r.o. "praw autorskich i praw pokrewnych, praw własności przemysłowej oraz innych praw twórcy", które mają charakter majątkowy. O tym, iż niezbywalne prawa niemajątkowe (w tym prawa autorskie osobiste) nie należą do majątku wspólnego małżonków i że nie można rozszerzyć na nie wspólności majątkowej, nie tyle jednak przesądza treść przepisu art. 33 pkt 5 k.r.o., ale okoliczność, iż wspólność majątkowa obejmuje tylko prawa majątkowe (v. Komentarz do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pod red. K. Piaseckiego, wyd. Prawnicze, W-wa 2000). Tak więc udzielając odpowiedzi na pytanie nr 84 kandydat powinien był wziąć pod uwagę przede wszystkim to, że dotyczyło ono umowy majątkowej małżeńskiej. Wobec powyższego należy uznać, iż konstrukcja spornego pytania odpowiada wymogom art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, co czyni skargę kasacyjną niezasadną. Dodatkowo wypada również zauważyć, iż sama skarżąca udzieliła na nie błędnej odpowiedzi zaznaczając jako prawidłową odpowiedź podaną w pkt "A". Odnosząc się do podnoszonej w skardze kasacyjnej argumentacji należy więc uznać, iż Sąd pierwszej instancji w sposób prawidłowy wyjaśnił rozstrzygnięcie, dokonując w stopniu niezbędnym prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, co czyni skargę kasacyjną niezasadną. Odnosząc się natomiast do ewentualnego uchybienia Sądu polegającego, według skarżącej, na pominięciu treści wyjaśnień złożonych przez skarżącą na rozprawie oraz braku ich zaprotokołowania w trakcie rozprawy, należy wskazać, iż zgodnie z art. 103 p.p.s.a. strony mogą żądać sprostowania lub uzupełnienia protokołu na następnym posiedzeniu, nie później jednak niż w terminie trzydziestu dni od dnia posiedzenia, z którego sporządzono protokół. Od zarządzenia przewodniczącego strony mogą odwołać się do sądu w terminie siedmiu dni od doręczenia im zarządzenia. Tym samym podnoszenie zarzutu o tej treści na tym etapie postępowania należy uznać za bezskuteczne. Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.