III SA/Kr 628/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 października 2021 r. sprawy ze skargi Z. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 1 marca 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala. UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 1 marca 2021 r. nr [...] działając na podstawie art. 17, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako: "u.ś.r."), oraz art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 256) po rozpatrzeniu odwołania skarżącego Z. A., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad T. M. - M. Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: W dniu 10 lutego 2020 r. skarżący wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną T. M. -M. Organ I instancji odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia stwierdził, że wprawdzie osoba wymagająca opieki tj. T. M. – M. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 8 lipca 2011 r. nr [...] przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania Niepełnosprawności, jednak ww. orzeczenie nie wskazuje terminu powstania niepełnosprawności. W związku z powyższym w ocenie organu I instancji T. M. – M. nie spełnia wskazań, o których mowa w art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Nadto organ ustalił, że jedyną osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu z T. M. – M. jest E. A. – córka, która nie może sprawować opieki nad matką z uwagi na przebytą operacje oka. Organ wskazał, że znany jest mu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13, a także prezentowane w orzecznictwie sądowo-administracyjnym poglądy dotyczące niekonstytucyjności art. 17b u.ś.r., jednakże ww. przepis nadal obowiązuje, dlatego wydając niniejsze rozstrzygnięcie orzeczono w sposób literalny – nie pomijając kryterium, jakim jest moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniósł skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią. Skarżący powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. w którym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1 b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W świetle powyższego wyroku TK i orzecznictwa należałoby przyjąć, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium. Opisaną we wstępie decyzją SKO utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W swoich rozważaniach organ odwoławczy wskazał, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w k.r.i.o. obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W sytuacji braku wstępnych i zstępnych, obowiązek alimentacyjny obciąża rodzeństwo. W niniejszej sprawie, zatem obowiązek ten może dotyczyć pod pewnymi warunkami Z. A. względem jego babki T. M. – M., która jest osobą w podeszłym wieku, oraz posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Jak wynika z akt sprawy osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu, która w pierwszej kolejności zobowiązana jest do świadczenia alimentacyjnego wobec T. M. – M., jest zgodnie z treścią przepisów ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych E. A. - córka T. M. – M., która złożyła oświadczenie, pod rygorem odpowiedzialności karnej, że nie może opiekować się matką, gdyż jest po operacji oka i ma zalecony oszczędny tryb życia. Na potwierdzenie tego faktu przedstawiła kopię karty informacyjnej z leczenia szpitalnego z dnia 16.01.2020 r. Oświadczyła również, że jedyną osobą, która sprawuje opiekę nad T. M. – M. jest jej syn Z. A. W ocenie organu odwoławczego chwilowa niedyspozycja zdrowotna osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu nie zwalnia tej osoby z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Ponadto E. A. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że z wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego w dniu 11 marca 2020 r. wynika, że Z. A. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się z zasiłku dla bezrobotnych, wypłacanego przez PUP. W nocy przebywa w mieszkaniu brata P. A. w K, gdzie udostępniono mu miejsce do spania. Codziennie od godz. 8.00 do 20.00 przebywa w mieszkaniu babci T. M. – M. w B, gdzie wykonuje wszelkie czynności dnia codziennego tj. sprzątanie, pomoc w myciu, pielęgnacji, pomoc w ubieraniu, gotowanie i podawanie posiłków, robienie zakupów, zmiana bielizny pościelowej, spacer, realizacja recept dozowanie i podawanie lekarstw. Organ odwoławczy stwierdził, że zakres tej opieki nie jest taki, że uniemożliwia Z. A. podjęcie zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej. Skarżący w zasadzie nie wykonuje przy babci czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej, całodobowej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż z wywiadu środowiskowego nie wynika, aby T. M. – M. wymagała leczenia odleżyn, ran, czy np. pielęgnacji przetok czy stomii. Ponadto wywiad środowiskowy nie potwierdził, aby wymagała karmienia przez sondę, czy też używała cewnika, czy też potrzebowała pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Pomoc sprawowana przez skarżącego sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują. Nie jest to również opieka całodobowa, gdyż jak wynika z akt Z. A. nocuje u brata w K. Z uwagi na fakt, że Z. A. nie jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do obowiązku alimentacyjnego wobec babci, przyznanie wnioskowanego świadczenia byłoby niezgodne z obowiązującą wykładnią przepisów ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dlatego też, organ odwoławczy utrzymał w mocy zaskarżoną decyzją, jednak nie z powodu, że niepełnosprawność T. M. – M. powstała w wieku późniejszym niż to określa art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Na powyższą decyzję Z. A., reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzucił rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust.1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się wnuka, będącego jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez córkę niepełnosprawnej, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Mając powyższy zarzut na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a.. wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi skarżący rozwinął powyższy zarzut. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U.2020.1842 ze zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie kontrola legalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 135 p.p.s.a. wykazała, że nie została ona wydana z naruszeniem prawa. W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, nadal zwanej ustawą, zwanej dalej u.ś.r.. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z ust 1a art. 17 u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei po myśli art. 17 ust. 1b u.ś.r świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Na wstępie należy podkreślić, że organ I instancji odmówił świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na czas powstania niepełnosprawności. Przyjął bowiem, że niepełnosprawność nie powstała przed 25 rokiem życia, pomimo tego, że jak wskazano znane jest organowi orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w zakresie interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. Stosownie do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 - że art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, iż w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać z pominięciem tego kryterium. Uwzględniając więc ww. wyrok Trybunału organ I instancji powinien był uznać, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium orzekające w niniejszej sprawie nie odniosło się merytorycznie do wskazane podstawy odmowy świadczenia pielęgnacyjnego, a należało zaznaczyć, że brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy. W niniejszej sprawie podstawa odmowy trafnie została jednak oparta przez Kolegium na dwóch przesłankach: braku bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a koniecznością niepodejmowania zatrudnienia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz istnienie osoby wcześniej zobligowanej przez ustawodawcę do świadczenia pielęgnacyjnego. W pierwszej kolejności należy wskazać, że podopieczna T. M. – M. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym stopień ten datuje się od 14 czerwca 2011r. Jako przyczynę niepełnosprawności wskazano 07-S (choroby układ oddechowy i krążenia) oraz 05-R (upośledzenie narządu ruchu). W wywiadzie środowiskowym ustalono, że Pani T. M. – M. na stałe zażywa: Tiaprid 100mg 91 raz dziennie), Hydroxyzinum VP (1 raz dziennie) oraz Rivastigmine Teve (1 plaster co dwa dni). Jednocześnie wyszczególniono takie czynności, które musi wykonywać skarżący jak sprzątanie, pomoc w myciu i pielęgnacji, pomoc w ubieraniu, gotowanie i podawanie posiłków, robienie zakupów, zmiana bielizny pościelowej, spacer, realizacja recept oraz dozowanie i podawanie lekarstw. Wobec powyższego Sąd orzekający w niniejszej sprawie przyjął, że zakres czynności, które musza być codziennie wykonywane, jak również stan zdrowia Pani T. M. – M. nie uzasadniają potrzeby nie podejmowania przez skarżącego zatrudnienia. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (Wyrok NSA z 12.02.2020 r., I OSK 516/19, LEX nr 3047011). Świadczenie przyznawane na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. (Wyrok NSA z 7.05.2020 r., I OSK 1049/19, LEX nr 3047268). W drugiej kolejności odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest uzasadniona ustaloną przez ustawodawcę wzajemnie wykluczającą się kolejnością osób, które mogą się o nie ubiegać. W niniejszej sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ubiega się wnuk podopiecznej, a więc osoba spokrewniona z Panią T. M. – M. w stopniu II. Niewątpliwie jest więc skarżący zobowiązany do alimentacji względem swojej babci. Tym niemniej jego obowiązek alimentacyjny, jak również prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wyprzedza osoba spokrewniona z Panią T. M. – M. w stopniu I, a więc jej córka Pani E. A. To ona jest zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych w pierwszej kolejności uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, chyba że legitymowała by się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie jednak Pani E. A. nie legitymuje się takim orzeczeniem. Wprawdzie w aktach znajduje się karta informacyjna z leczenia szpitalnego, z której wynika że przeszła ona zabieg faktowitrektomii oka prawego z wszczepieniem sztucznej soczewki, przyłożeniem odwarstwionej siatkówki, laserokoagulacją i podaniem gazu SF6, tym niemniej Sądowi z urzędu jest wiadome, że zabieg ten wiąże się jedynie z czasowym wymogiem oszczędnego trybu życia. Zabieg ten miał miejsce miedzy 13 a 16 styczniem 2020r. Do momentu orzekania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze córka, a więc osoba zobowiązana do opieki, jak również w pierwszym rzędzie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, nie musi już prowadzić oszczędnego trybu życia, a więc może opiekować się swoją matką. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjęto, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (niezależnych od niego), nie może zajmować się rodzicem (art. 132 k.r.o. w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r.) (Wyrok WSA w Krakowie z 8.07.2021 r., III SA/Kr 22/21, LEX nr 3224607.). Stąd też uznano, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. narusza konstytucyjną zasadę równości (art. 32 Konstytucji), sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Wskazuje się w nim, że formalistyczna wykładnia omawianych przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Dlatego też ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a u.ś.r., nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny bliski krewny (Wyrok WSA w Kielcach z 9.06.2021 r., II SA/Ke 457/21, LEX nr 3197307.). Tym niemniej w niniejszej sprawie nie istnieją obiektywne przyczyny z powodu których córka – Pani E. A. nie może zajmować się opieką nad swoją matką, zwłaszcza, że z nią zamieszkuje (B, jak wynika z zebranego materiału dowodowego), a skarżący jedynie na dzień przyjeżdża opiekować się babcią, a w nocy śpi u swojego brata w K. Nie zostały bowiem przedstawione jakiekolwiek zaświadczenia lekarskie, z których wynikałoby, że w czasie orzekania przez organ administracyjny Pani E. A. nie może sprawować opieki. Również taki wniosek nie wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Biorąc pod uwagę dwie wyżej wskazane okoliczności należy uznać, że skarżący nie spełnia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z powyższym Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.